Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 174-бабына түсініктеме. Әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни алауыздықты қоздыру

1. Әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни алауыздықты қоздыруға, ұлттық ар-намыс пен қадір-қасиетті не азаматтардың діни сезімдерін қорлауға бағытталған қасақана әрекеттер, сол сияқты азаматтардың дінге көзқарасы, тектік-топтық, ұлттық, рулық немесе нәсілдік қатыстылығы белгілері бойынша айрықшалығын, артықшылығын не толыққанды еместігін насихаттау, егер бұл әрекеттер жария түрде немесе бұқаралық ақпарат құралдарын не телекоммуникация желілерін пайдалана отырып, сол сияқты әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни алауыздықты насихаттайтын әдебиетті немесе өзге де ақпарат жеткізгіштерді дайындау немесе тарату жолымен жасалса, —

екі мыңнан жеті мыңға дейінгі айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға не екі жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Дәл сол әрекеттерді адамдар тобы, адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша немесе бірнеше рет жасауы не күш қолданумен немесе оны қолдану қатерін төндірумен ұштасқан әрекеттер, сол сияқты адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып не қоғамдық бірлестіктің көшбасшысы жасаған әрекеттер, оның ішінде шетелдік көздерден алынған қаражатты пайдалана отырып жасалған әрекеттер —

белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз, бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, қылмыстық топ жасаған не ауыр зардаптарға әкеп соққан іс-әрекеттер —

белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз, он екі жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни алауыздықты қоздырғаны үшін жауаптылықты қылмыстандыру қажеттілігі Қазақстанның БҰҰ Бас Ассамблеясының 1965 жылғы 21 желтоқсандағы 2106 (XX) қарарымен қабылданған Нәсілдік кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы халықаралық конвенцияға сәйкес нәсілдік артықшылыққа немесе өшпенділікке негізделген идеяларды кез келген түрде таратуды, нәсілдік кемсітушілікке кез келген түрде арандатуды, сондай-ақ кез келген нәсілге немесе терісінің түсі немесе этникалық шығу тегі басқа адамдар тобына қарсы бағытталған зорлық-зомбылықтың барлық актілерін немесе осындай актілерге арандатуды қылмыстық әрекеттер деп тануымен байланысты.

БҰҰ Бас Ассамблеясының 1966 жылғы 16 желтоқсандағы 2200 А (XXI) қарарымен қабылданған Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 20-бабында «кемсітушілікке, дұшпандыққа немесе зорлық-зомбылыққа арандатуды білдіретін ұлттық, нәсілдік немесе діни өшпенділікті жақтайтын кез келген сөз заңмен тыйым салынуға тиіс» деп бекітілген.

Жаңа заңнамада мұндай норманың болуы қажеттілігі ұлттық және нәсілдік тең құқықтылықтың кез келген өркениетті қоғамның өмір сүруі мен дамуының аса маңызды шарты болып табылатындығымен байланысты. Сонымен қатар қарастырылып отырған норма Конституцияда белгіленген мынадай тыйымдарды іске асырады:

мақсаттары немесе іс-әрекеттері конституциялық құрылысты күштеп өзгертуге, Республиканың тұтастығын бұзуға, мемлекет қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, діни, тектік-топтық және рулық араздықты қоздыруға бағытталған қоғамдық бірлестіктер құруға және олардың қызметіне, сондай-ақ заңнамада көзделмеген әскерилендірілген құрамалар құруға тыйым салынады (ҚР Конституциясының 5-бабының 3-тармағы);

ешкімді де шыққан тегі, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайы, жынысы, нәсілі, ұлты, тілі, дінге көзқарасы, наным-сенімі, тұрғылықты жері немесе кез келген өзге де жағдаяттар бойынша кемсітуге болмайды (ҚР Конституциясының 14-бабының 2-тармағы);

конституциялық құрылысты күштеп өзгертуге, Республика тұтастығын бұзуға, мемлекет қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге, соғысты, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, діни, тектік-топтық және рулық артықшылықты, сондай-ақ қатыгездік пен зорлық-зомбылыққа табынуды насихаттауға немесе үгіттеуге жол берілмейді (ҚР Конституциясының 20-бабының 3-тармағы).

Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни алауыздықты қоздыру, азаматтардың ұлттық ар-намысы мен қадір-қасиетін не діни сезімдерін қорлау, азаматтардың дінге көзқарасы, тектік-топтық, ұлттық, рулық немесе нәсілдік қатыстылығы белгілері бойынша айрықшалығын, артықшылығын не толыққанды еместігін насихаттау ұлттар арасындағы достық және бейбіт қарым-қатынастарға кедергі келтіретіндігінде және халықтар арасындағы бейбітшілік пен қауіпсіздіктің, сондай-ақ бір мемлекет ішіндегі адамдардың үйлесімді өмір сүруінің бұзылуына әкеп соғуы мүмкін екендігінде. Мұндай әрекеттер әсіресе ұлтаралық қатынастары ерекше шиеленіскен өңірлерде аса қауіпті.

Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни халық топтарының халықаралық бейбітшілігі мен қауіпсіз өмір сүру жағдайларын қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады.

Қосымша объектісі азаматтардың ар-намысы мен қадір-қасиеті, олардың конституциялық құқықтары мен бостандықтары болып табылады.

Осы қылмыстың объективтік жағы мынадай әрекеттерге бағытталған бірқатар іс-әрекеттерді (күрделі немесе құрамдас қылмыс) қамтиды:

әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни алауыздықты қоздыру;

азаматтардың ұлттық ар-намысы мен қадір-қасиетін не діни сезімдерін қорлау;

азаматтардың дінге көзқарасы, тектік-топтық, ұлттық, рулық немесе нәсілдік қатыстылығы белгілері бойынша айрықшалығын, артықшылығын не толыққанды еместігін насихаттау.

Бұл белгілі бір нәсілдің, ұлттың, этникалық немесе діни топтың өкілдеріне қатысты өшпенділік, жиіркеніш немесе жеккөрушілік сезімін қалыптастыруға әкелетін әртүрлі әрекеттер болып табылады: бір адам тобының басқа топтардан айрықшалығы мен артықшылығын насихаттау, белгілі бір нәсіл өкілдерін кемсіту, белгілі бір діни ілімнің мәні туралы жалған ақпаратты, осы конфессия өкілдеріне сенімсіздік туғызатын әртүрлі идеялар мен көзқарастарды тарату және т.б.

Алауыздықты қоздыру — әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни араздықты туғызуға бағытталған әрекеттер, әртүрлі ұлттардың, рулардың, нәсілдердің, тектік-топтардың, конфессиялардың (діни қатыстылықтың), әлеуметтік топтардың азаматтары арасында жанжалдар туғызуға әрекет жасау. Мұндай әрекеттер агрессивті шабуылдармен, физикалық күш қолданумен немесе оны қолдану қатерімен, мүлікті жоюмен немесе бүлдірумен және т.б. не оқшаулаумен, шеттетумен, құқықтардан, жеңілдіктерден, артықшылықтардан айырумен және т.б. қатар жүруі мүмкін.

Алауыздықты қоздыратын ақпарат деп белгілі бір әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни топқа не осы топтың мүшелері ретінде жекелеген адамдарға қатысты теріс баға беретін, оларға қатысты құқықтарды шектеуге немесе күш қолдану әрекеттеріне итермелейтін көзқарасты қалыптастыратын ақпаратты түсіну керек.

Тарихи, саяси, діни және т.б. сипаттағы белгілі бір шынайы фактілер мен мәліметтерді өздігінен хабарлау ақпараттың әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни алауыздықты қоздыруға бағытталғанын білдірмейді. Мұнда шешуші мәнге ие болатын нәрсе — осы хабарламалардың мағыналық мазмұны.

Әлеуметтік топ — әлеуметтік, экономикалық және мәдени өмірінің ортақтығымен сипатталатын адамдар ұжымы немесе ортақ географиялық не әлеуметтік аумағы бар, бірыңғай саяси билікке және үстем мәдениетке бағынатын адамдар тобы, не жағдайының, шығу тегінің, мүдделерінің және т.б. ортақтығымен біріктірілген адамдар тобы. Әрбір әлеуметтік топқа байланыстардың әртүрлі сипатымен негізделген белгілі бір мінез-құлық нормалары, оның ішінде сөйлеу нормалары тән.

Әлеуметтік алауыздық бұқаралық сипатқа ие және қалған халықтың арасында белгілі бір идеологиялық, экономикалық немесе саяси оқшаулану негізінде қалыптасатын қандай да бір әлеуметтік топқа қатысты көрініс табады (мысалы, байлар мен кедейлер, қала және ауыл тұрғындары, тұрақты тұрғындар мен мигранттар, астана тұрғындары мен провинция тұрғындары, зиялы қауым өкілдері мен білімі төмен адамдар және т.б.). Адамдар тобын заңмен қорғалатын құндылық ретіндегі әлеуметтік топқа жатқызуға тек оның мүшелерінің мүдделері мен қызмет мақсаттары заңға қайшы болмаған жағдайда ғана болады (мысалы, қылмыстық топтар, нашақорлар). Бұл ретте кәсіби, отбасылық, оқу және басқа да «шағын» әлеуметтік топтар туралы емес, «үлкен» әлеуметтік топтар туралы сөз болып отыр.

Қандай да бір адамдар тобының мүдделерін сынауды немесе шектеуге шақыруды алауыздықты қоздырудан ажырата білу қажет.

Ұлт — экономикалық және мәдени байланыстар негізінде белгілі бір аумақта тарихи қалыптасқан және орныққан, тілі, мәдениеті мен ұлттық сипаты ортақ адамдар қауымдастығы.

Ру — ортақ атадан тарайтын, ортақ рулық атауды иеленетін қандас туыстар ұжымы. Бұл жерде заң шығарушы қазақ халқының құрамындағы үш жүзді құрайтын және олардың құрамына кірмейтін руларды меңзеп отыр. Сонымен қатар рулық-тайпалық бөліністің көптеген халықтарда сақталғанын атап өткен жөн.

Нәсіл — шығу тегінің бірлігімен байланысты, ортақ тұқым қуалайтын белгілері бар, тарихи қалыптасқан адамдар тобы. Нәсілдердің үш тобы бар: еуропеоидтық, негроидтық және моңғолоидтық. Егер ұлт негізінен әлеуметтік-биологиялық және мәдени факторлармен анықталса және әртүрлі этностарға жататын, бірақ ортақ ұлттық тілі мен мәдени негізі бар адамдардан құралуы мүмкін болса, нәсілдер белгілі бір генетикалық белгілерді біріктіреді.

Тектік-топ — әдет-ғұрыптармен немесе заңдармен бекітілген, мұрагерлік құқықтары мен міндеттері бар, мүшелері өздерінің құқықтық жағдайы бойынша ерекшеленетін әлеуметтік топ.

С. И. Ожеговтың түсіндірме сөздігіне сәйкес: «Тектік-топ — феодализмнің таптық қатынастары негізінде қалыптасқан, әдет-ғұрыптармен немесе заңдармен бекітілген мұрагерлік құқықтары мен міндеттері бар қоғамдық топ». Үлкен энциклопедиялық сөздікте мынадай анықтама берілген: «Тектік-топ — әдет-ғұрыпта немесе заңда бекітілген және мұрагерлікпен берілетін құқықтары мен міндеттері бар әлеуметтік топ». С. И. Ожеговтың түсіндірме сөздігінде тектік-топ ұғымының тағы бір түсіндірмесі бар: «1. Революцияға дейінгі Ресейде: кәсіби мүдделер бойынша біріктірілген адамдар тобы. 2. Қандай да бір белгі бойынша біріктірілген адамдар тобы, санаты».

Қазіргі Қазақстан қоғамында барлығының заң алдында тең болу қағидаты белгіленген, әртүрлі әлеуметтік топтар немесе кәсіптер өкілдері арасында иерархия жоқ және мұндай әлеуметтік топтарға тиесілілік мұрагерлікпен берілмейді.

Қазақстан заңнамасы тектік-топтық және рулық бөліністі мойындамайды, оларға қатыстылыққа заңдық мән бермейді. Сонымен бірге олардың қоғамның дәстүрлері мен өзіндік санасынан, оның ішінде шет мемлекеттерде толық жойылып кеткенін айтуға негіз жоқ. Әлемнің жекелеген елдерінде тектік-топтар әлі де ресми түрде өмір сүреді (Ұлыбритания, Үндістан).

Қылмыстық кодекс елдің ішкі мүдделерін, азаматтардың құқықтарын ғана емес, Қазақстан юрисдикциясында жүрген шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың құқықтарын да қорғайды, олар үшін тектік-топтық тиесілік маңызды болуы мүмкін. «Тектік-топ», «тектік-топтық алауыздық», «тектік-топтық айрықшалық» ұғымдары біздің Республикамыздың Конституциясында бекітілген (5-баптың 3-тармағы, 20-баптың 3-тармағы).

Бұдан басқа, қарастырылып отырған терминдер Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясында, БҰҰ-ның Қылмыстар мен билікті асыра пайдаланудан зардап шеккендер үшін сот төрелігінің негізгі қағидаттары туралы декларациясында, Ұсталған немесе қамауда отырған барлық адамдарды қорғау қағидаттарының жинағында бекітілген.

Дін (діни сенім) деп табиғаттан тыс әлемнің бар екендігіне, әлемді құдайлық күштердің басқаратынына деген сеніммен негізделген, моральдық нормалар мен мінез-құлық түрлерінің, ғұрыптардың, діни рәсімдердің жиынтығын және адамдардың ұйымдарға бірігуін қамтитын дүниені танудың ерекше нысаны түсініледі.

Қазақстанда негізінен екі дін таралған: ислам және христиандық, дегенмен әлемде буддизм сияқты басқа да діндер бар. Бұл діндердің ішінде әртүрлі тармақтар бар. Сонымен қатар осы діндердің аясында (көбінесе олардың шегінен тыс) әртүрлі қағидаларды ұстанатын көптеген секталар бар. Мұндай секталардың кейбірі дүниетанымы бойынша мемлекет пен қоғамға қауіп төндіреді, сондықтан олардың қызметі заң бойынша қудаланады.

Алауыздық деп жағымсыз, жақтырмаушылыққа толы, өшпенділік сипатындағы қарым-қатынастар немесе әрекеттер салдарынан туындаған кімнің немесе ненің арасында болмасын дұшпандықты, жанжалды, келіспеушілікті немесе қайшылықты түсіну керек.

Әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни алауыздықты қоздыруға бағытталған идеялар мен көзқарастарды тарату ауызша, жазбаша немесе көрнекі-демонстрациялық нысанда жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл ретте идеялар мен көзқарастар жалпы сипатта болады және нақты бір адамға бағытталмайды. Құқықтық саралау үшін белгілі бір ұлтқа немесе нәсілге, әлеуметтік топқа немесе руға не дінге телінетін ерекшеліктер мен сипаттардың шындыққа сәйкес келуі маңызды емес. Бұл әрекеттің негізгі мәні — әртүрлі әлеуметтік топтарға, ұлттарға, нәсілдерге, тектік-топтарға және діни конфессияларға жататын адамдар арасында өзара сенімсіздік тудыру, біржақты, қорлайтын немесе жала жабатын пікірлер негізінде өзара оқшаулануды, күдіктілікті, жақтырмаушылықты немесе тұрақты дұшпандыққа айналатын өшпенділікті дамыту.

Басқа ұлттың, рудың, нәсілдің, әлеуметтік топтың немесе конфессияның өкілдеріне жеке жақтырмаушылық таныту, оның ішінде оларды қорлау, тиісті әрекеттер басқа адамдарда ұлттық, әлеуметтік, нәсілдік, рулық, тектік-топтық немесе діни дұшпандық сезімін қоздыруға көрінеу бағытталған жағдайда ғана осы қылмыстың құрамын құрайды. Белгілі бір топтың өкілін оның сезімін қорлайтын сөздерді қолдана отырып жеке қорлау қорлау ретінде саралануға тиіс (ҚК-нің 131-бабы).

Азаматтардың ұлттық ар-намысы мен қадір-қасиетін қорлау аталған санаттағы адамдардың ар-намысы мен қадір-қасиетін әдепсіз нысанда кемсітуге бағытталған, жергілікті мақсатты — белгілі бір ұлт өкілдері болып табылатын адамдардың немесе жекелеген азаматтың кемшілігін, толыққанды еместігін, жағымсыздығын, шектеулілігін көрсету арқылы оларды төмендету, қорлау мақсатын көздейтін әрекеттерден тұрады. Мұндай әрекеттер дербес көрініс табуы немесе ұлттық не діни алауыздықты қоздыру жөніндегі алдыңғы әрекеттердің құрамдас элементі болуы мүмкін. Олар жекелеген ұлттардың, рулардың, нәсілдердің ұлттық қасиетті құндылықтарын, өмір салтын, тұрмыс-тіршілігін, даму тарихын төмендету мақсатында жасалады.

Ар-намыс — азаматтың өзінің моральдық-этикалық қасиеттеріне, мінез-құлқы мен қызметіне беретін адамгершілік бағасы. Ұлттық ар-намыс — халықтың (ұлттың, этностың) қадір-қасиетіне оның өзінің, сондай-ақ басқа этникалық қауымдастық өкілдерінің беретін моральдық-адамгершілік бағасы. Ол көпұлтты қоғамдағы белгілі бір халықтың рөлін қоғамдық мойындауға, оның тарихи үдерістегі, қоғамның мәдени дамуындағы еңбегіне негізделеді. Ұлттық ар-намыстың аса қорғалатын атрибуттарының қатарына ана тілі жатады. Ұлттық ар-намыс халықтың (этностың) өзіндік болмысының көрініс табуының ерекше нысаны болып табылады. Сондықтан басқа халықтармен қарым-қатынас жасау кезінде ұлттық ар-намыс халықтың өзін-өзі одан әрі бекітуіне, өзінің әлеуетін арттыруына күшті ынталандырушы себеп болып табылады.

Қадір-қасиет — адамның өзінің қасиеттеріне, қабілеттеріне, дүниетанымына және әлеуметтік маңызына беретін өзіндік бағасы. Ұлттық қадір-қасиетті қорлау ұлттық немесе діни құндылықтар қатарына жататын тарих, мәдениет, әдет-ғұрыптар, психологиялық ерекшеліктер, наным-сенімдер, идеялар, оқиғалар, ескерткіштер мен құжаттар туралы этникалық немесе конфессиялық топты не осы топтың жекелеген өкілдерін оның мүшелері ретінде масқаралайтын немесе қорлайтын, мазақ ету, жиіркеніш немесе менсінбеу сезімін қамтитын жалған ойдан шығарылған мәліметтерді, бұрмаланған немесе біржақты іріктелген ақпаратты таратудан көрінеді.

Заңды діни қызметке кедергі келтіруге, дінге көзқарасы бойынша жеке тұлғалардың азаматтық құқықтарын бұзуға немесе олардың діни сезімдерін қорлауға, қандай да бір дінді ұстанушылар қастерлейтін заттарды, құрылыстар мен орындарды қорлауға жол берілмейді. Әркім ҚР заңнамасына сәйкес діни немесе өзге де наным-сенімдерді ұстануға, оларды таратуға, діни бірлестіктердің қызметіне қатысуға және миссионерлік қызметпен айналысуға құқылы (ҚР-ның 2011 жылғы 11 қазандағы «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңының 3-бабының 5, 6) тармақшалары).

Діни сезімдерді қорлау деп азамат ұстанатын діни догмалар мен қағидаларды немесе оның діни қатыстылығымен байланысты жеке қасиеттерін құрметтемеушілікпен пікір білдіруді, дөрекі түрде келемеждеуді, дүниетанымдық нышандардың қастерлі заттарын, белгілері мен эмблемаларын қорлауды (арсыз түрде мазақ етуді, кемсітуді, қаралауды, келемеждеуді) түсінеді.

Діни сезімдер — адамның діни наным-сенімдеріне сәйкес өзі үшін қасиетті болып табылатын нәрсеге деген құрмет сезімі. Бұл ретте мұндай адам үшін оның діни наным-сенімдері, дін догмалары, әулиелердің тұлғалары мен іс-әрекеттері, сондай-ақ қасиетті бейнелер мен мәтіндер, діни мақсаттағы өзге де заттар, діни құрмет көрсету (қажылық) орындары сөзсіз қасиетті болып табылады.

Насихаттау — қоғамдық пікірге әсер ету мақсатында фактілерді, дәлелдерді, қауесеттерді және басқа да мәліметтерді, оның ішінде көрінеу жалған мәліметтерді тарату, яғни жария әрекет. Білім мен идеяларды таратудың басқа тәсілдерінен насихаттау адамдардың санасы мен мінез-құлқын манипуляциялауға бағытталуымен ерекшеленеді. Сондықтан бір адамның екінші адаммен әңгімелесу барысында өз пікірін жай ғана білдіруі насихаттау болып табылмайды. Ең бастысы, насихаттау кезінде ізделіп отырған нәтижеге қол жеткізу мақсатында басқа адамдардың санасын иелену және манипуляциялау мақсаты қойылуы тиіс.

Теріс насихаттаудың мақсаты — әлеуметтік дұшпандықты қоздыру, әлеуметтік жанжалдарды ушықтыру, қоғамдағы қайшылықтарды шиеленістіру, адамдардың төмен инстинктерін ояту және сол сияқты әрекеттер арқылы адамдарды бір-бірінен ажырату, оларды насихаттаушының еркіне бағындыру.

Азаматтардың дінге көзқарасы, тектік-топтық, ұлттық, рулық немесе нәсілдік қатыстылығы белгілері бойынша айрықшалығын, артықшылығын насихаттау деп басқа топтардың азаматтарының қадір-қасиетін төмендету, кемсіту, қорлау, қадірін түсіру есебінен бір ұлтты, руды, нәсілді, тектік-топты немесе дінді дәріптеу туралы идеялар мен көзқарастарды тарату немесе түсіндіру танылады. Мұндай әрекеттер дербес көрініс табуы немесе әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни алауыздықты қоздыру жөніндегі әрекеттердің құрамдас элементі болуы мүмкін.

Азаматтардың толыққанды еместігін насихаттау — азаматтардың дінге көзқарасына, сондай-ақ тектік-топтық, ұлттық, рулық немесе нәсілдік қатыстылығына байланысты оларға қатысты кемсітушілік сипаттағы бағалауларды тарату.

Ұлттық, діни, нәсілдік айрықшалық немесе артықшылық дегеніміз — қандай да бір белгілер бойынша бір адамдар тобының басқалардан соңғыларының жетілмегендігі (толыққанды еместігі), яғни олардың табиғи, биологиялық, әлеуметтік, адамгершілік тұрғыдан кемшілікті немесе азғын деген жалған түсінік негізінде басым болуы.

Насихаттауды түсіну үшін оның субъектісінің әлеуметтік-саяси мүдделері маңызды. Ол әрқашан идеологиялық тұрғыдан белгілі бір әлеуметтік топты білдіреді, оның мүдделерін насихаттау көрсетеді, сондай-ақ осы мүдделердің жалпы қоғамның және насихат бағытталған жекелеген топтардың мүдделерімен арақатынасы маңызды болып табылады. Алайда бұл насихат әрқашан саяси партияның немесе адамдардың басқа да нақты тобының атынан жүргізіледі дегенді білдірмейді, бірақ насихат субъектісі объективті түрде әрқашан белгілі бір әлеуметтік топтың мүдделерін білдіреді.

Саяси немесе діни бірлестіктерді, сондай-ақ ұлттық немесе діни наным-сенімдерді не әдет-ғұрыптарды сынаудың өзі ғана өшпенділікті немесе алауыздықты қоздыруға бағытталған әрекет ретінде қарастырылмауға тиіс. Халықаралық-құқықтық стандарттарға сәйкес саяси қайраткерлерге қатысты жол берілетін сын шектері жеке тұлғаларға қатысты сын шектерінен кеңірек. Халықаралық құқық сондай-ақ прозелитизмді, яғни кез келген діни қауымдастық немесе шіркеу мүшелерінің басқа адамдарды «ілім арқылы сендіруге тырысу» бостандығын да қорғайды.

Жоғарыда аталған әрекеттерді жасағаны үшін қылмыстық жауаптылықтың туындауының міндетті шарты қылмыс жасау тәсілі болып табылады:

жария түрде;

бұқаралық ақпарат құралдарын немесе телекоммуникация желілерін пайдалана отырып;

әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни алауыздықты насихаттайтын әдебиетті немесе өзге де ақпарат жеткізгіштерді дайындау жолымен;

әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни алауыздықты насихаттайтын әдебиетті немесе өзге де ақпарат жеткізгіштерді тарату жолымен.

Жоғарыда аталған әрекеттердің жария түрде жасалуы олардың үшінші тұлғалардың қатысуымен жасалуынан немесе жазбаша нысанда болған жағдайда, басқа адамдардың олармен танысуын көздеуден көрінеді (мысалы, тиісті мазмұндағы парақшаларды, плакаттарды немесе ұрандарды жапсыру). Жариялылықтың бірнеше (екі және одан да көп) адамның болуын білдіретін сандық белгісінен басқа, адамның әрекеттерін жария деп тану үшін оның тарататын идеялары мен көзқарастары ашық, түсінуге және қабылдауға қолжетімді сипатта болуы қажет.

Бұқаралық ақпарат құралы — мерзімді баспасөз басылымы, теле-, радиоарна, киноқұжаттама, аудиовизуалды жазба және бұқаралық ақпаратты, оның ішінде интернет-ресурстарды мерзімді немесе үздіксіз жария таратудың өзге де нысаны (ҚР-ның 1999 жылғы 23 шілдедегі «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Заңының 1-бабының 4) тармағы).

Бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалану теледидарды, радионы, газеттерді, журналдарды, интернет-ресурстарды олардың қызметкерлерінің (журналистердің), сондай-ақ басқа адамдардың қолдануын көздейді.

Телекоммуникация желісі ақпараттық жүйелер арасында, сондай-ақ басқа телекоммуникация желілері арасында ақпарат беруді қамтамасыз ететін аппараттық-бағдарламалық құралдардың жиынтығын білдіреді.

ҚР-ның 2004 жылғы 5 шілдедегі «Байланыс туралы» Заңының 2-бабының 55) тармағына сәйкес, телекоммуникация желісі — коммутациялық жабдықтан (станциялардан, қосалқы станциялардан, шоғырландырғыштардан), желілік-кабельдік құрылыстардан (абоненттік желілерден, жалғаушы желілер мен байланыс арналарынан), тарату жүйелері мен абоненттік құрылғылардан тұратын, телекоммуникация хабарламаларын беруді қамтамасыз ететін телекоммуникация құралдары мен байланыс желілерінің жиынтығы.

Сондай-ақ ҚР-ның 2015 жылғы 24 қарашадағы «Ақпараттандыру туралы» Заңын қараңыз.

Телекоммуникация желілерін пайдалану әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни алауыздықты қоздыруға бағытталған идеялар мен көзқарастарды интернет-сервистер, яғни лездік хабар алмасу қызметтері (мысалы, Agent.mail.ru, WhatsApp, Telegram, электрондық пошта және т.б.) арқылы таратуды білдіреді. Адам арнайы хабарлама тарату қосымшаларын Интернет желісін пайдалана отырып, бір мезгілде көптеген адамдарға ақпаратты жаппай және бір уақытта жіберуді жүзеге асырады.

Әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни алауыздықты насихаттайтын әдебиетті немесе өзге де ақпарат жеткізгіштерді дайындау деп оларды жазу, бейнелеу, бейне- және кинотүсірілім жасау, суретке түсіру, қайта өңдеу, басып шығару, көшіру және т.б. жолдарымен өндіру жөніндегі әрекеттер түсініледі.

Әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни алауыздықты насихаттайтын әдебиетті немесе өзге де ақпарат жеткізгіштерді тарату деп осындай әдебиетті немесе өзге де ақпарат жеткізгіштерді кез келген басқа адамға (бір адамға немесе одан көп адамға) беруді түсіну керек.

Нақты мәтіндегі ұлттық, нәсілдік және діни алауыздықты қоздырудың негізгі белгілері мыналар болып табылады:

теріс этникалық стереотипті, ұлттың, нәсілдің, діннің жағымсыз бейнесін қалыптастыру және нығайту;

жекелеген өкілдердің әртүрлі сипаттары мен кемшіліктерін бүкіл этникалық немесе діни топқа телу;

этникалық немесе діни топтың барлық өкілдеріне қазіргі заманғы мәдениет теріс бағалайтын ежелгі әдет-ғұрыптарды, наным-сенімдер мен дәстүрлерді ұстануға ұмтылысты телу;

бір ұлттың, нәсілдің, діннің табиғи артықшылығы және басқаларының толыққанды еместігі немесе кемшілігі туралы мәлімдеу;

бір ұлттың, нәсілдің, діннің басқа ұлттарға, нәсілдерге, діндерге қатысты дұшпандық әрекеттері мен қауіпті ниеттерін телу;

жекелеген өкілдердің әрекеттері үшін кінә мен жауапкершілікті бүкіл этникалық, нәсілдік, діни топқа жүктеу;

белгілі бір ұлттың, нәсілдің басқа ұлттарға қатысты әуел бастан дұшпандық көзқараста екендігін мәлімдеу;

бір этникалық немесе діни топтың мүдделерінің басқа топтардың мүдделеріне қарама-қарсы екендігі және олармен үйлеспейтіндігі туралы мәлімдеу;

бір ұлттық немесе діни топтың басқа топтарға қарсы жасырын жоспарларының, қастандықтарының бар екендігі туралы мәлімдеу;

өткендегі, қазіргі кездегі және болашақтағы апаттар мен қолайсыздықтарды белгілі бір этникалық, нәсілдік, діни топтардың өмір сүруімен және мақсатты қызметімен түсіндіру;

қандай да бір ұлтқа, нәсілге, дінге қарсы әрекеттер жасауға итермелеу;

қандай да бір ұлттың, нәсілдің, діннің өкілдеріне қатысты геноцидті, депортацияларды, қуғын-сүргінді қолдау және ақтау;

белгілі бір ұлттың, нәсілдің, конфессиялық тиесілігі бар адамдарды қызметтің әртүрлі салаларынан ығыстырып шығаруды талап ету;

азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын шектеуді немесе ұлттық, нәсілдік, діни белгісі бойынша артықшылықтар жасауды талап ету;

белгілі бір ұлттың, нәсілдің немесе діни қатыстылығы белгісі бойынша адамдарға қатысты күш қолдану әрекеттеріне қоқан-лоқы жасау және арандату.

Егер мәтінде аталған белгілердің біреуі немесе бірнешеуі анықталса, жариялаушылар мен авторларға қатысты қылмыстық іс қозғалуы мүмкін.

Алайда мұндай үндеулер мен теріс бағалау сипатындағы ақпарат жасырын, бүркемеленген түрде, бірақ оқырмандардың (көрермендердің, тыңдаушылардың) кең ауқымына жеткілікті дәрежеде түсінікті болуы мүмкін. Мұндай жағдайда ұлттық, нәсілдік немесе діни өшпенділікті қоздыруға байланысты құқыққа қайшы әрекеттерді дұрыс саралау үшін арнайы зерттеу (даулы мәтінге лингвистикалық сараптама) жүргізу қажет. Зерттеу жүргізу үшін әлеуметтік психология және лингвистика салаларында арнайы білімі бар сарапшыларды тарту ұсынылады.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальдық болып табылады. Қылмыс заңда сипатталған әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни дұшпандықты немесе алауыздықты қоздыруға, азаматтардың ұлттық ар-намысы мен қадір-қасиетін не діни сезімдерін қорлауға, не азаматтардың дінге көзқарасы, тектік-топтық, ұлттық, рулық немесе нәсілдік қатыстылығы белгілері бойынша айрықшалығын, артықшылығын не толыққанды еместігін насихаттауға бағытталған әрекеттер жасалған сәттен бастап, тіпті әртүрлі ұлттарға, руларға, нәсілдерге жататын немесе әртүрлі дінді ұстанатын адамдар топтары арасында дұшпандық пен алауыздық қатынастары іс жүзінде туындамаса да, аяқталған болып есептеледі.

Субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады: кінәлі адам әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни дұшпандықты немесе алауыздықты қоздыруға, азаматтардың ұлттық ар-намысы мен қадір-қасиетін не діни сезімдерін қорлауға бағытталған әрекеттер жасап жатқанын, сондай-ақ айрықшалықты, артықшылықты не толыққанды еместікті жария түрде немесе бұқаралық ақпарат құралдарын не телекоммуникация желілерін пайдалана отырып, сол сияқты көрсетілген ақпаратты қамтитын әдебиетті немесе өзге де ақпарат жеткізгіштерді дайындау немесе тарату жолымен насихаттап жатқанын сезінеді және соны қалайды.

Қылмыстың субъектісі — 14 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға. Кінәлінің немесе жәбірленушінің нәсілдік, ұлттық немесе діни тиесілігі маңызды емес.

ҚР Жоғарғы Соты өзінің 2017 жылғы 8 желтоқсандағы «Террористік және экстремистік қылмыстар туралы заңнаманы қолдану жөніндегі сот практикасының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысында (5-тармақтың 3-абзацы) түсіндіргендей, ҚК-нің 15-бабының 3-бөлігіне сәйкес, егер кәмелетке толмаған адам психикасының бұзылуына байланысты емес психикалық дамуының артта қалуы салдарынан қылмыстық құқық бұзушылық жасау кезінде өзінің әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін толық көлемде түсіне алмаса не оларға ие бола алмаса, ол қылмыстық жауаптылыққа жатпайды.

Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде дәл сол әрекеттерді адамдар тобының, адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша немесе бірнеше рет жасағаны, не күш қолданумен немесе оны қолдану қатерімен ұштасқаны, сол сияқты адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып не қоғамдық бірлестіктің көшбасшысы жасағаны үшін жауаптылық белгіленген.

Әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, тектік-топтық немесе діни алауыздықты қоздыру, егер оны жасауға алдын ала сөз байласпай, екі немесе одан да көп орындаушы бірлесіп қатысса, адамдар тобы жасаған деп танылады.

Аталған әрекеттер, егер оларды жасауға алдын ала бірлесіп жасау туралы уағдаласқан адамдар қатысса, адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша жасалған деп танылады.

Бірнеше рет жасалу қарастырылып отырған бапта немесе оның бөлігінде көзделген екі немесе одан да көп әрекетті жасауды білдіреді. Бұл ретте жасалған әрекеттердің ешқайсысы үшін адам сотталмауға немесе заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылмауға тиіс.

Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігіндегі күш қолдану деп жәбірленушіге дене күшін қолдануды: соққы беруді, ұрып-соғуды, оның бостандығын шектеуді, сондай-ақ жәбірленушіге дене ауырсынуын келтіруге байланысты өзге де күш қолдану әрекеттерін түсіну керек. Бұл жағдайда күш қолдану денсаулыққа жеңіл, ауырлығы орташа, ауыр зиян келтіруді қамтиды. Бұл ретте ҚК-нің 106, 107-баптары бойынша қосымша саралау талап етілмейді. Ауырлататын немесе аса ауырлататын мән-жайлар кезінде денсаулыққа ауыр зиян келтірілген жағдайда (ҚК-нің 106-бабының 2 және 3-бөліктері) кінәлінің әрекеті ауыр зардаптардың туындауы белгісі бойынша ҚК-нің 174-бабының 3-бөлігімен саралануға тиіс.

Зорлық-зомбылық қолдану қатері қылмыс жасау тәсілі ретінде түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігінде аталған, қорқытуға бағытталған психикалық күш қолдануды білдіретін әрекеттерді жасау ниетін сыртқа білдіру болып табылады.

Зорлық-зомбылық қолдану қатері — әдетте, өзінен осындай уәде шығатын адамның өзіне қатысты бағытталған адамнан қандай да бір артықшылығын көрсететін циникалық нысанда жүзеге асырылатын күш қолдану актісін жасау туралы дөрекі, өрескел уәде. Ол қауіпті нәрсенің туындау мүмкіндігімен немесе сөзсіздігімен тығыз байланысты. Сондықтан қатерді адамға қатысты психикалық күш қолданудың бір түрі деп есептеуге болады. Ол қоғамдық немесе жеке мүдделерге физикалық, материалдық немесе өзге де зиян келтіру ниетін кез келген нысанда білдіруден тұрады. Қатер мынадай негізгі белгілермен сипатталуға тиіс: а) басқа адамның игілігіне зиян келтіруге бағытталған әрекетті жасауға сырттай білдірілген шешімділік; б) шынайылық, яғни қатерді жүзеге асыру мүмкіндігіне сенім тудыру қабілеті, мұндай қатердің орындалуы мүмкін деп пайымдауға барлық негіздер болған жағдайда. Қатердің шынайылығын бағалау объективтік және субъективтік мән-жайларды ескере отырып жүзеге асырылуға тиіс. Қатер нақты әрі шынайы болуы керек.

Нақтылық қатердің нақты адамға немесе адамдарға бағытталуымен анықталады. Қатердің шынайылығына оның нысаны, сипаты мен мазмұны, оны сүйемелдейтін жағдай (орын, уақыт, әрекет жасалатын орта), қатерді жүзеге асыру тәсілі мен оны білдіру қарқындылығы және т.б. көрсетеді.

Білдіру нысаны бойынша қатер ауызша, жазбаша, тікелей немесе әртүрлі байланыс құралдары арқылы жеткізілген болуы мүмкін. Ең бастысы, ол шынайы әрі нақты болуы тиіс. Ол ашық түрде, жасырын түрде, бір адамға немесе адамдардың кең ауқымына айтылуы мүмкін.

Қызмет бабын пайдалану, қызметтік міндеттерді пайдалануға байланысты кез келген әрекетті жасау кезіндегідей, ең алдымен өзінің қызметтік жағдайын теріс пайдалануды, заңда немесе өзге де нормативтік құқықтық актіде айқындалған қызметтік өкілеттіктерінен артықшылықтар мен пайда табуды не қызметтің түріне (мемлекеттік немесе мемлекеттік емес) қарамастан, қызметтік байланыстары мен беделін пайдалануды білдіреді.

Мұндай жағдайларда кінәлінің әрекеттерін лауазымдық қылмыстар немесе коммерциялық және өзге де ұйымдардағы қызмет мүдделеріне қарсы қылмыстар үшін жауаптылық көздейтін баптар бойынша қосымша саралау талап етілмейді.

Бұл қылмысты қоғамдық бірлестіктің көшбасшысының жасауы деп қоғамдық бірлестіктің басшысының немесе өзінің ықпалы мен беделі арқылы осы қоғамдық бірлестіктің қызметіне жеке-дара басқарушылық ықпал ете алатын қоғамдық бірлестіктің өзге де қатысушысының қылмыс жасауын түсіну керек.

ҚК-нің 3-бабының 21) тармағына сәйкес, қоғамдық бірлестіктің көшбасшысы — қоғамдық бірлестіктің басшысы, сондай-ақ өзінің ықпалы мен беделі арқылы осы қоғамдық бірлестіктің қызметіне жеке-дара басқарушылық ықпал ете алатын қоғамдық бірлестіктің өзге де қатысушысы. ҚК-нің 174-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыс құрамы шетелдік көздерден алынған қаражат пайдаланылған жағдайда да орын алады.

Қазақстан Республикасында қоғамдық бірлестіктер деп заңнамаға қайшы келмейтін ортақ мақсаттарға қол жеткізу үшін ерікті негізде құрылған саяси партиялар, кәсіптік одақтар және азаматтардың басқа да бірлестіктері танылады. Қоғамдық бірлестіктер коммерциялық емес ұйымдар болып табылады (ҚР-ның 1996 жылғы 31 мамырдағы «Қоғамдық бірлестіктер туралы» Заңының 2-бабы).

ҚК-нің 174-бабының 3-бөлігі қылмыстың аса сараланған түрі үшін — осы баптың 1 және 2-бөліктерінде көзделген, мынадай түрде жасалған әрекеттер үшін қылмыстық жауаптылық белгілейді:

қылмыстық топ жасаған (ҚК-нің 3-бабының 24) тармағы, 31-бабының 3-бөлігі);

ауыр зардаптарға әкеп соққан (ҚК-нің 3-бабының 4) тармағы).

Алайда осы қылмыс құрамы бойынша қандай зардаптарды ауыр деп санау керектігі — істің барлық мән-жайларын ескере отырып шешілетін нақты фактінің мәселесі. Қарастырылып отырған қылмыс құрамына қатысты мынадай зардаптарды ауыр зардаптар деп тануға болады: адамның өлімі; екі немесе одан да көп адамның өлімі; жәбірленушінің (жәбірленуші әйелдің) немесе оның жақынының (жақындарының) өзіне-өзі қол жұмсауы; денсаулыққа ауыр зиян келтіру; екі немесе одан да көп адамның денсаулығына ауыр зиян келтіру; ірі немесе аса ірі мөлшердегі залал келтіру.

ҚК-нің 174-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 174-бабының 3-бөлігінде көзделген әрекет аса ауыр қылмыстарға жатады.

**Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилұлы Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктемесі.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар