Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 96-бабына түсініктеме. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдануды ұзарту, өзгерту және тоқтату
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдануды ұзарту, өзгерту және тоқтату мәжбүрлеп емдеуді жүзеге асыратын мекеме әкімшілігінің ұсынуы бойынша, психиатр-дәрігерлер комиссиясының қорытындысы негізінде сот арқылы жүзеге асырылады.
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасы тағайындалған адам мұндай шараны тоқтату немесе өзгерту туралы сотқа ұсыныс енгізуге негіздердің бар-жоғын шешу үшін кемінде алты айда бір рет психиатр-дәрігерлер комиссиясының куәландыруынан өтуге тиіс. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын қолдануды тоқтатуға немесе өзгертуге негіздер болмаған жағдайда, мәжбүрлеп емдеуді жүзеге асыратын мекеменің әкімшілігі мәжбүрлеп емдеуді ұзарту туралы қорытындыны сотқа ұсынады. Мәжбүрлеп емдеуді алғашқы ұзарту емдеу басталған сәттен бастап алты ай өткеннен кейін жүзеге асырылуы мүмкін, ал кейінгі ұзартулар жыл сайын жүргізіледі.
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын өзгерту немесе тоқтату адамның психикалық жай-күйі бұрын тағайындалған шараны қолдану қажеттілігі жойылатын немесе медициналық сипаттағы өзге мәжбүрлеу шарасын тағайындау қажеттілігі туындайтын дәрежеде өзгерген жағдайда сот арқылы жүзеге асырылады.
Психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеуді қолдану тоқтатылған жағдайда сот мәжбүрлеп емдеуде болған адамға қатысты қажетті материалдарды Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау саласындағы заңнамасында көзделген тәртіппен оны емдеу немесе психоневрологиялық ұйымға жіберу мәселесін шешу үшін денсаулық сақтау органдарына бере алады.
Сот медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасының қандай да бір түрін тағайындаған кезде оның мерзімін көрсетпейді, өйткені адамның қашан сауығатынын немесе қоғамға қауіпті болудан қашан қалатынын анықтау мүмкін емес.
Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігінде медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдануды ұзарту, өзгерту және тоқтату тәртібі айқындалады. Заң шығарушы белгілегендей, мұндай мәселелерді тек сот қана мәжбүрлеп емдеуді жүзеге асыратын мекеме әкімшілігінің ұсынуы бойынша, психиатр-дәрігерлер комиссиясының қорытындысы негізінде шешуге құқылы.
Бұл талап құқықтық мемлекет құру, заңдылық, адам құқықтарын сақтау, медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолданудың негізділігі туралы мәселені шешу кезінде демократияландыру қағидаттарына барынша сәйкес келеді.
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасы қолданылған адамдарды психиатр-дәрігерлер комиссиясының куәландыру мерзімі айқындалады. Куәландыру кемінде алты айда бір рет жүргізілуге тиіс. Бұл талап, бір жағынан, пациенттердің құқықтарын сақтауға мүмкіндік береді (аталған мерзімді асыруға болмайды), ал екінші жағынан, әрбір пациенттің жағдайына қарай мәжбүрлеу шараларын тоқтату немесе өзгерту мәселесіне сараланған түрде қарауға мүмкіндік береді (бұл ретте аталған мерзімнің аяқталуын міндетті түрде күтудің қажеті жоқ).
Бұл жағдайда медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдануға сот бақылауы белгіленеді. Осындай куәландырудан кейін енгізілген ұсыныстың негізінде сот медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тоқтатуы немесе өзгертуі мүмкін.
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын қолдануды тоқтатуға немесе өзгертуге негіздер болмаған жағдайда, мәжбүрлеп емдеуді жүзеге асыратын мекеменің әкімшілігі мәжбүрлеп емдеуді ұзарту туралы қорытындыны сотқа ұсынады. Осылайша, мәжбүрлеп емдеуді ұзартудың негіздері айқындалады. Бұл жағдайда медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тағайындау кезінде болған және ҚР ҚК-нің 91 және 93-баптарында көрсетілген белгілердің сақталғанын білдіреді, яғни науқастың жағдайы өзгермеген және ол мәжбүрлеп емдеуді қажет етеді. Бұл ретте пациенттің тек куәландыру сәтіндегі жағдайын ғана емес, сонымен қатар мәжбүрлеп емдеу жағдайлары болмаған кезде оның жай-күйі қандай болатынын да болжау қажет. Егер науқастың психикалық жай-күйі комиссияда қауіп туғызса, мәжбүрлеп емдеу ұзартылады.
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын ұзарту рәсімінің өзіндік ерекшеліктері бар. Біріншіден, заңда көрсетілгендей, сотқа мәжбүрлеп емдеуді ұзарту туралы қорытынды ұсынылады. Екіншіден, мәжбүрлеп емдеуді алғашқы ұзарту емдеу басталған сәттен бастап тек алты ай өткеннен кейін ғана жүзеге асырылуы мүмкін. Үшіншіден, мәжбүрлеп емдеуді соттың кейінгі ұзартуы жыл сайын жүргізіледі. Алайда пациенттер комиссиялық куәландырудан кемінде алты айда бір рет өтеді.
Психиатриялық стационарда медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын қолдануды соттың тұрақты түрде ұзартуынсыз адамның болуы заңсыз болып табылады.
Мәжбүрлеп емдеуді ұзартудың сот тәртібін белгілеу медицина қызметкерлерінің науқастарға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолданудың негізділігі үшін жауапкершілігін арттырады және соңғыларының құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың қосымша кепілі болып табылады. Мәжбүрлеп емдеуде жүрген әрбір науқасты жүйелі түрде қайта куәландыру қажеттілігіне Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты да назар аударады.
Мәселен, «Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулының 27-тармағында: «Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану және психиатриялық көмек көрсету міндеті жүктелген денсаулық сақтау органдары медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасы қолданылған күннен бастап 6 ай өткен соң, одан кейін әрбір 6 ай сайын науқасты тұрақты түрде куәландыруға және қолданылған емдеу әдістері мен медициналық бақылау негізінде ҚР ҚК-нің 96-бабына сәйкес медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын өзгерту, ұзарту немесе тоқтату туралы дәлелді қорытындыны сотқа ұсынуға міндетті, адамның психиатриялық стационарда медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын қолдануды соттың тұрақты түрде ұзартуынсыз болуы заңсыз болып табылады» деп атап көрсетілген.
ҚР ҚК-нің 96-бабында көзделген тәртіппен медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын ұзарту, өзгерту немесе тоқтату ҚПК-нің 523-бабына сәйкес медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын қолдану туралы қаулы шығарған сотта, ал медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары осы соттың қызмет ету аумағынан тыс жерде қолданылған жағдайда – осы шара қолданылатын жердегі тиісті сотта қаралады.
Сот отырысында мәжбүрлеп емдеуді жүзеге асыратын мекеменің ұсынысы (қорытындысы), психиатр-дәрігерлер комиссиясының қорытындысы зерттеледі. Егер комиссияның қорытындысы күмән тудырса, сот отырысына қатысатын адамдардың өтінішхаты бойынша немесе өз бастамасы бойынша сот сот-психиатриялық сараптама тағайындай алады.
Сот адамның психикалық жай-күйі бұрын тағайындалған шараны қолдану қажеттілігі жойылатын немесе медициналық сипаттағы өзге мәжбүрлеу шарасын тағайындау қажеттілігі туындайтын дәрежеде өзгерген жағдайда медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын тоқтатады немесе өзгертеді. Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын тоқтатуға немесе өзгертуге негіздер болмаған жағдайда сот мәжбүрлеп емдеуді ұзартады.
Соттардың қызметінде медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын негізсіз өзгерту, ұзарту немесе тоқтату фактілеріне жол берілмеуге тиіс. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты соттардың есі дұрыс емес деп танылған адамның ауыр немесе аса ауыр қылмыстарға жататын әрекет жасаған жағдайларына, оның медициналық ұйымда болу мерзіміне және дәрігерлік қорытындыда көрсетілген психикасындағы өзгерістерге ерекше назар аударуы қажеттігін көрсетеді. Мұндай адамдарға қатысты медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдануды тоқтату немесе оларды өзгерту жүргізілген емдеуден кейін не психикалық немесе физикалық жай-күйінің өзгеруі салдарынан адамның өзі және айналасындағылар үшін қауіпті болудан қалғанын даусыз куәландыратын анық әрі сенімді мән-жайларға негізделуге тиіс.
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын өзгерту адамның психикалық жай-күйі бұрын тағайындалған шараны қолдану қажеттілігі жойылатын немесе медициналық сипаттағы өзге мәжбүрлеу шарасын тағайындау қажеттілігі туындайтын дәрежеде өзгерген жағдайда ғана мүмкін болады (ҚР ҚК-нің 96-бабының 3-бөлігі).
Мәжбүрлеп емдеу процесі әрдайым мақсатқа – психикалық науқастың сауығуына қол жеткізе бермейді. Көбінесе психикалық жай-күйдің тұрақты өзгерістерімен бетпе-бет келуге тура келеді, мұндай жағдайда мәжбүрлеу шараларын одан әрі қолдану қажеттілігі жойылады. Бұл психиканың жай-күйінің жақсаруы туралы емес, әлеуетті қауіпті төмендететін, мысалы, белсенділікті азайтатын, физикалық әлсіздікті дамытатын өзгерістер туралы болып отыр. Мәжбүрлеп емдеу процесінде науқастың жағдайы нашарлауы да мүмкін, бұл оның қоғамға қауіптілігінің артуына әкеледі. Мұндай жағдай бұрын тағайындалған медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасын соттың неғұрлым қатаң түріне өзгертуіне негіз болуы мүмкін. Мысалы, психиатрдың амбулаториялық мәжбүрлеп бақылауы мен емдеуі жалпы немесе мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеуге, сондай-ақ қарқынды бақылауы бар мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеуге ауыстырылуы мүмкін.
Психикалық жай-күйі жақсарған жағдайда адам сот арқылы мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационардан жалпы үлгідегі стационарға ауыстырылуы мүмкін. Мұндай шешім сарапшы-психиатрлар комиссиясы мамандандырылған үлгідегі психиатриялық стационарға орналастырылған адамның айналасындағыларға қауіп төндіруін тоқтатқандығы туралы қорытынды берген жағдайда мүмкін болады.
Осылайша, науқастың жағдайы жақсаруы да, нашарлауы да мүмкін. Науқастың жағдайындағы өзгерістерге байланысты медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары өзгертілуі мүмкін. Бұл пациенттің жағдайына сәйкес келетін шараны таңдауға ғана емес, сонымен қатар мәжбүрлеп емдеу процесінде оның нысанын өзгертуге де мүмкіндік береді.
Пациенттерге қатысты медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тоқтату осы адамдардың психикалық бұзылуының олар келтіретін өзге де елеулі зиянмен немесе өзіне не басқа адамдарға қауіп төндірумен байланысты болмауы жағдайында мүмкін болады. Осылайша, медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тоқтату пациенттің сауығуы кезінде мүмкін болады. Алайда бұл жерде толық сауығу туралы айтылып отырған жоқ, өйткені бұл екіталай – сауығу қоғамдық қауіпті әрекеттер жасау мүмкіндігін жоққа шығаратындай дәрежеде болуға тиіс.
Психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеуді қолдану тоқтатылған жағдайда сот мәжбүрлеп емдеуде болған адамға қатысты қажетті материалдарды Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау саласындағы заңнамасында көзделген тәртіппен оны емдеу немесе психоневрологиялық ұйымға жіберу мәселесін шешу үшін денсаулық сақтау органдарына бере алады (ҚР ҚК-нің 96-бабының 4-бөлігі).
Мәжбүрлеп емдеуде болған адамға қатысты материалдарды денсаулық сақтау органдарына берудің міндетті шарты психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емдеуді қолданудың тоқтатылуы болып табылады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилұлы Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
