68-баптың қазақ тіліне толық аудармасы. Бастапқы мәтіннің құрылымы, абзацтары, нөмірленуі, құқықтық сілтемелері және гиперсілтемелері сақталды.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 68-бабына түсініктеме. Татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату

Қылмыстық теріс қылық немесе адам өліміне әкеп соқпаған ауырлығы онша емес немесе ауырлығы орташа қылмыс жасаған адам, егер ол жәбірленушімен, арыз берушімен, оның ішінде медиация тәртібімен татуласса және келтірілген зиянды қалпына келтірсе, қылмыстық жауаптылықтан босатылуға жатады.

Кәмелетке толмағандар, жүкті әйелдер, жас балалары бар әйелдер, жас балаларды жалғыз өзі тәрбиелеп отырған ер адамдар, елу сегіз және одан жоғары жастағы әйелдер, алпыс үш және одан жоғары жастағы ер адамдар, адам өліміне немесе адамның денсаулығына ауыр зиян келтіруге байланысты емес ауыр қылмысты алғаш рет жасаған жағдайда, егер олар жәбірленушімен, арыз берушімен, оның ішінде медиация тәртібімен татуласса және келтірілген зиянды қалпына келтірсе, қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін. Қылмыстық жауаптылықтан босатылған кезде кәмелетке толмаған адамға тәрбиелік ықпалы бар мәжбүрлеу шаралары қолданылады.

Қылмыстық құқық бұзушылықпен қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне зиян келтірілген жағдайларда, осы баптың бірінші немесе екінші бөлігінде көрсетілген адам, егер ол шын жүректен өкінсе және қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне келтірілген зиянды қалпына келтірсе, қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін.

Осы баптың ережелері мынадай қылмыстарды жасаған адамдарға қолданылмайды:

азаптаулар;

кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстар, мұндай қылмысты кәмелетке толмаған адам он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адамға қатысты жасаған жағдайды қоспағанда;

абайсызда адам өліміне не екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан қылмыстар, абайсызда өзінің жақын туыстарының, жұбайының (зайыбының) өліміне әкеп соққан жол-көлік оқиғасын жасау жағдайын қоспағанда;

сыбайлас жемқорлық қылмысы;

террористік қылмыс;

экстремистік қылмыс;

қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыс;

осы Кодекстің 71-бабының бірінші бөлігінде белгіленген қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі ішінде, бұрын жасалған қылмыс үшін тараптардың татуласуына байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатылғаннан кейін қасақана қылмыс жасау.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның жәбірленушімен татуласуын, мәні бойынша, шын өкінудің бір түрі деп есептеуге болады. Татуласу идеясы, біріншіден, жәбірленуші мен қылмыстық әрекет жасаған адам арасындағы жанжалды жағдайды аз процессуалдық және моральдық шығындармен шешуге мүмкіндік береді. Екіншіден, туындаған қайшылық жазалау шараларын қолданбай шешіледі. Үшіншіден, жәбірленушінің қалауы бойынша бұзылған құқықтың қалпына келтірілуіне кепілдік беріледі.

«Тараптардың татуласу институтын дұрыс қолдану, — делінген Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы «Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 68-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 1-тармағында, — жәбірленушінің, арыз берушінің қылмыстық процестегі рөлі мен белсенділігін арттыруға, олардың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын толық әрі жылдам қалпына келтіруге ықпал етеді, сонымен бірге қылмыстық құқық бұзушылық жасаған, кейіннен жәбірленушімен, арыз берушімен татуласу және келтірілген зиянды қалпына келтіру арқылы оң мінез-құлық танытқан адамдарға ізгілік көрсетуге бағытталған».

Қылмыстық процесті жүргізетін орган қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамға, жәбірленушіге және арыз берушіге ҚК-нің 68-бабына сәйкес татуласу құқығын, негіздерін және тәртібін түсіндіреді. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру органы жәбірленуші мен күдіктіге ҚК-нің 68-бабына сәйкес татуласу құқығын күдіктінің қорғаушысының қатысуымен түсіндіреді, бұл туралы жеке хаттама жасалады.

Сотқа дейінгі тергеп-тексеру органының күдіктіге және (немесе) жәбірленушіге ҚПК-нің 64-бабы 9-бөлігінің 15) тармағында және 71-бабы 6-бөлігінің 8) тармағында көзделген құқықтарын түсіндірмеуі, сондай-ақ тараптардың татуласуға келісімі болған кезде ҚК-нің 68-бабының 1-бөлігінің қағидаларын қолданбауы заңды елеулі түрде бұзу болып табылады. Мұндай бұзушылықтар анықталған жағдайда сот тиісті шаралар қабылдау үшін бұл туралы жеке қаулымен прокурордың назарына жеткізуге міндетті (ҚР ЖСНҚ-ның 13-тармағының екінші абзацы).

Тараптың тараптарды татуластыру үшін іске медиаторды тарту туралы өтінішхаты келіп түскен жағдайда, сотқа дейінгі тергеп-тексеру органы оны қанағаттандырудан бас тартуға құқылы емес.

Татуласу процесінде, оның ішінде медиация тәртібімен, болашақта зиянды өтеу туралы келісімге қол жеткізу жәбірленушіге келтірілген зиянды қалпына келтіру ретінде қарастырылмайды және ҚК-нің 68-бабын қолдануға негіз бола алмайды. Бұл туралы сотқа дейінгі тергеп-тексеру органы күдікті мен жәбірленушіге түсіндіруге тиіс.

ҚК-нің 68-бабының 1-бөлігінде көрсетілген ауырлығы онша емес және ауырлығы орташа қылмыстар бір немесе бірнеше адамның өліміне әкеп соқпауға тиіс. Бұл ретте құқық бұзушының адам өлімінің туындауына қатысты кінәсінің қандай нысаны белгіленгенінің маңызы жоқ: қасақаналық па, әлде абайсыздық па.

Түсіндіріліп отырған бапты қолданудың міндетті шарты кінәлінің құқыққа қайшы әрекеті мен адам өлімі түріндегі салдар арасында себептік байланыстың болмауы болып табылады. Осы себепті ҚК-нің 344-бабының 2 және 3-бөліктерінде «Теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігінің қозғалысы немесе оларды пайдалану қауіпсіздігі қағидаларын бұзу» үшін жауаптылық көзделген қылмысты жасаған адамды ҚК-нің 68-бабының 1-бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылықтан босату мүмкін емес. ҚК-нің 345-бабының 2, 3 және 4-бөліктерінде «Көлік құралдарын басқаратын адамдардың жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуы» үшін жауаптылық көзделген, өзінің жақын туыстарының, жұбайының (зайыбының) абайсызда өліміне әкеп соққан жол-көлік оқиғасын жасау жағдайын қоспағанда.

ҚК-нің 68-бабының қолданылуы қылмыстық теріс қылық немесе ауырлығы онша емес не ауырлығы орташа қылмыс жасаған адамдарға таралады. Қылмыстарды ауырлығы онша емес және ауырлығы орташа санаттарға жатқызу кезінде ҚК-нің 11-бабының 2 және 3-бөліктерінің талаптарын, ал қылмыстық теріс қылықты анықтау кезінде ҚК-нің 10-бабының 3-бөлігінің талаптарын басшылыққа алу қажет.

ҚК-нің 68-бабының 1-бөлігіне сәйкес, қылмыстық теріс қылық жасаған адам, егер ол келтірілген зиянды қалпына келтірсе және жәбірленушімен, арыз берушімен татуласса немесе татуласу медиация тәртібімен жүзеге асса, қылмыстық жауаптылықтан босатылуға жатады.

ҚК-нің 68-бабының 1-бөлігінің ережелері ауырлығы онша емес және ауырлығы орташа қылмыс жасаған адамдарға мынадай негіздердің жиынтығы болған кезде қолданылады:

ол жасаған қылмыстық жазаланатын әрекет ауырлығы онша емес немесе ауырлығы орташа қылмыстар санатына жатады және адам өліміне байланысты емес;

қылмыс жасаған адам жәбірленушімен, арыз берушімен, сондай-ақ медиация тәртібімен татуласқан;

қылмыс жасаған адам қылмыспен жәбірленушіге, арыз берушіге келтірілген зиянды қалпына келтірген.

Көрсетілген негіздердің кем дегенде біреуі болмаған жағдайда ҚК-нің 68-бабының 1-бөлігін қолдануға жол берілмейді.

Бұл ретте адамның қылмыстық теріс қылықты немесе ауырлығы онша емес не ауырлығы орташа қылмысты алғаш рет жасағаны немесе оның әрекеттерінде қылмыстардың бірнеше рет жасалуы, қылмыстар жиынтығы не қайталануы бар екендігі, оның алдыңғы үкім бойынша жазасын өтегені немесе жаңа қылмысты жазасын өтеу кезеңінде, не пробациялық бақылау немесе үкімнің орындалуын кейінге қалдыру кезеңінде, не шартты түрде мерзімінен бұрын босату кезінде жазаның өтелмеген қалған бөлігі кезеңінде жасағаны маңызды емес.

ҚК-нің 68-бабының 1-бөлігінің ережелерін қолдану кезінде бапта көрсетілген істі тоқтату негіздері жеке айыптау істеріне қолданылмайтынын ескеру қажет. Қылмыс жасаған адамның жәбірленушімен татуласуына байланысты істерді қозғау мен тоқтатудың ерекше тәртібі ҚПК-нің 32-бабының 2 және 4-бөліктерінде, 35-бабы 1-бөлігінің 5), 7) тармақтарында көзделген. Мәселен, ҚПК-нің 32-бабының 2-бөлігіне сәйкес, ҚК-нің 114-бабының 1 және 2-бөліктерінде, 123-бабының 1-бөлігінде, 131-бабында, 147-бабының 1 және 2-бөліктерінде, 149-бабының 1-бөлігінде, 150-бабының 1-бөлігінде, 198-бабының 1-бөлігінде, 199-бабының 1-бөлігінде, 321-бабының 1-бөлігінде, сондай-ақ ҚПК-нің 32-бабының 3-бөлігінде көзделген жағдайды қоспағанда, ҚК-нің 152-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтар жеке айыптау істері болып есептеледі, бұл істер бойынша іс жүргізу жәбірленушінің шағымы бойынша ғана басталады және оның айыпталушымен, сотталушымен татуласуына байланысты тоқтатылуға жатады.

ҚК-нің 68-бабында көрсетілген істі тоқтату негіздері ҚПК-нің 32-бабының 4-бөлігіне де қолданылмайды, онда: «Егер іс-әрекет дәрменсіз немесе тәуелді жағдайдағы адамның мүдделерін қозғайтын болса не ол өзіне тиесілі құқықтарды өз бетінше пайдалануға басқа да себептер бойынша қабілетсіз болса, не қоғамның немесе мемлекеттің мүдделерін қозғайтын жеке-жариялы айыптау ісі бойынша прокурор жәбірленушінің шағымы болмаған кезде де жеке немесе жеке-жариялы айыптау ісі бойынша іс жүргізуді бастайды не жалғастырады», — делінген.

Сондай-ақ ҚК-нің 68-бабының 1-бөлігінде көрсетілген негіздер ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 5) және 7) тармақтарында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істерге қолданылмайды. Мәселен, ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 5) тармағына сәйкес, қылмыстық іс жәбірленушінің шағымы болмаған кезде — ҚПК-нің 32-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша, ҚПК-нің 32-бабының 4-бөлігінде көзделген жағдайларды қоспағанда, сондай-ақ ҚПК-нің 32-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша жеке айыптаушының айыптаудан бас тартуы кезінде, ҚПК-нің 32-бабының 4-бөлігінде көзделген жағдайларды қоспағанда, не коммерциялық немесе өзге ұйымның басшысының немесе уәкілетті органның адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту туралы өтінішті кері қайтарып алуы кезінде тоқтатылуға жатады.

ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 7) тармағына сәйкес, сол айыптау бойынша адамға қатысты заңды күшіне енген сот үкімі не қылмыстық қудалаудың мүмкін еместігін белгілеген күші жойылмаған өзге де сот қаулысы болған жағдайда қылмыстық іс тоқтатылуға жатады.

ҚК-нің 68-бабының 1-бөлігі бойынша заң шығарушы оның диспозициясында көзделген барлық шарттар болған кезде қылмыстық жауаптылықтан медиация тәртібімен босатуға да мүмкіндік береді. Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 28 қаңтардағы «Медиация туралы» Заңының 2-бабының 5) тармағына сәйкес, медиация — тараптардың ерікті келісімі бойынша жүзеге асырылатын, медиатордың (медиаторлардың) жәрдемдесуімен тараптар арасындағы дауды (жанжалды) өзара қолайлы шешу мақсатында реттеу рәсімі. Медиацияны қолдану саласы азаматтық, еңбек, отбасылық және өзге де құқықтық қатынастардан туындайтын, жеке және (немесе) заңды тұлғалардың қатысуымен болатын даулар (жанжалдар), сондай-ақ, егер Қазақстан Республикасының заңдарында өзгеше белгіленбесе, ҚК-нің 68-бабының 2-бөлігінде көзделген жағдайларда қылмыстық теріс қылықтар, ауырлығы онша емес және ауырлығы орташа қылмыстар, сондай-ақ ауыр қылмыстар туралы істер бойынша қылмыстық сот ісін жүргізу барысында қаралатын даулар (жанжалдар) және атқарушылық іс жүргізуді орындау кезінде туындайтын қатынастар болып табылады (аталған Заңның 1-бабының 1-тармағы). Медиация рәсімі тараптардың бірі мемлекеттік орган болып табылатын жеке және (немесе) заңды тұлғалардың қатысуымен азаматтық, еңбек, отбасылық және өзге де құқықтық қатынастардан туындайтын дауларға (жанжалдарға) қолданылмайды (аталған Заңның 1-бабының 3-тармағы).

Медиация рәсімі сыбайлас жемқорлық қылмыстары және мемлекеттік қызмет пен мемлекеттік басқару мүдделеріне қарсы өзге де қылмыстар туралы қылмыстық істер бойынша қолданылмайды (аталған Заңның 1-бабының 4-тармағы).

Медиатор — Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңының 2-бабының 2) тармағының талаптарына, сондай-ақ ҚПК-нің 85-бабының 1-бөлігіне сәйкес, медиацияны кәсіби және кәсіби емес негізде жүргізу үшін тараптар тартатын тәуелсіз жеке тұлға. Кәсіби емес негізде медиатор қызметін қырық жасқа толған және кәсіби емес медиаторлар тізілімінде тұрған адамдар жүзеге асыра алады (Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңының 9-бабының 3-тармағы). Кәсіби негізде медиатор қызметін жоғары білімі бар, жиырма жасқа толған, Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайтын тәртіппен бекітілетін медиаторларды даярлау бағдарламасы бойынша оқудан өткенін растайтын құжаты (сертификаты) бар және кәсіби медиаторлар тізілімінде тұрған адамдар жүзеге асыра алады (Заңның 9-бабының 4-тармағы).

Медиацияның мақсаттары:

Медиацияның екі тарапын да қанағаттандыратын дауды (жанжалды) шешу нұсқасына қол жеткізу;

Тараптар арасындағы жанжал деңгейін төмендету (Заңның 3-бабы).

Медиация мынадай қағидаттар негізінде жүргізіледі:

еріктілік;

медиация тараптарының тең құқықтылығы;

медиатордың тәуелсіздігі мен бейтараптығы;

медиация рәсіміне араласуға жол бермеу;

құпиялылық (Заңның 4-бабы).

Медиатор бола алмайтын адамдар:

мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген және оған теңестірілген адам;

заңда белгіленген тәртіппен сот әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеті шектеулі деп таныған адам;

өзіне қатысты қылмыстық қудалау жүзеге асырылып жатқан адам;

заңда белгіленген тәртіппен өтелмеген немесе алынбаған сотталғандығы бар адам (Заңның 9-бабының 7-тармағы).

Медиация тараптарының келісімімен медиаторға қойылатын қосымша талаптар белгіленуі мүмкін (Заңның 9-бабының 8-тармағы).

Кәсіби емес негізде қызметін жүзеге асыратын медиаторлармен қатар, медиацияны осы мақсаттар үшін жергілікті қоғамдастықтың жиналысы (жиыны) сайлаған, мол өмірлік тәжірибесі, беделі және мінсіз абыройы бар жергілікті қоғамдастық мүшелері де жүргізе алады (Заңның 15-бабының 1-тармағы).

ҚПК-нің 85-бабының 2-бөлігіне сәйкес, медиатордың:

1) қылмыстық процесті жүргізетін орган медиация тараптарына ұсынатын ақпаратпен танысуға;

2) медиация тараптары болып табылатын қылмыстық процеске қатысушылар туралы деректермен танысуға;

3) қылмыстық-процестік заңға сәйкес, қылмыстық процеске қатысушылар болып табылатын медиация тараптарымен жеке және құпия түрде, кездесулердің саны мен ұзақтығын шектемей кездесуге;

4) тараптарға медиация тәртібімен татуласу туралы келісімдер жасасуға жәрдемдесуге құқығы бар.

Медиатор:

1) медиацияны жүргізу кезінде тек медиация тараптарының келісімімен ғана әрекет етуге;

2) медиация басталғанға дейін тараптарға медиация ұғымы мен оның мақсаттарын, сондай-ақ олардың құқықтары мен міндеттерін түсіндіруге;

3) медиация рәсімін жүргізуге байланысты өзіне белгілі болған мәліметтерді жария етпеуге міндетті (ҚПК-нің 85-бабының 3-бөлігі).

Медиатор тараптардың келісімімен медиация рәсімін қылмыстық құқық бұзушылық туралы арыз бен хабар тіркелген сәттен бастап және қылмыстық процестің кейінгі сатыларында үкім заңды күшіне енгенге дейін жүзеге асыруға құқылы (ҚПК-нің 85-бабының 4-бөлігі).

Қылмыстық сот ісін жүргізу барысында өткізілетін медиацияның жеке және (немесе) заңды тұлғалардың қатысуымен азаматтық, еңбек, отбасылық және өзге де құқықтық қатынастар саласындағы медиациядан айырмашылығы бар және оның ерекшеліктері мыналардан тұрады (Заңның 24-бабы):

Тараптардың медиация туралы шарт жасасуы қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұрмайды;

Медиацияға қатысу фактісі медиация тарапы болып табылатын сот ісін жүргізуге қатысушының кінәсін мойындағанының дәлелі бола алмайды;

Егер медиацияны жүргізу кезінде тараптардың бірі кәмелетке толмаған адам болса, педагогтің немесе психологтің не кәмелетке толмаған адамның заңды өкілдерінің қатысуы міндетті;

Қылмыстық сот ісін жүргізу барысында медиация қылмыстық-процестік заңда сотқа дейінгі және сот өндірісі үшін белгіленген мерзімдерде жүзеге асырылуға тиіс;

Жанжалды реттеу туралы келісімге қол қоюдан бас тарту медиация тарапы болып табылатын сот ісін жүргізуге қатысушының жағдайын нашарлатпауы тиіс;

Қылмыстық процесс шеңберінде жүргізілетін медиация тоқтатылған кезде тараптар қылмыстық іс өз өндірісінде жатқан қылмыстық процесті жүргізетін органға дереу:

1) жанжалды реттеу туралы келісімге қол қойылған жағдайда — аталған келісімді;

2) өзге жағдайларда — «Медиация туралы» Заңның 26-бабында көзделген негіздерді көрсете отырып, медиацияның тоқтатылғаны туралы жазбаша хабарламаны жіберуге міндетті.

Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңының 26-бабына сәйкес, медиация мынадай жағдайларда тоқтатылады:

тараптардың дауды (жанжалды) реттеу туралы келісімге қол қоюы — осындай келісімге қол қойылған күннен бастап;

медиатордың дауды (жанжалды) медиация арқылы шешу мүмкіндігін жоққа шығаратын мән-жайларды анықтауы;

дауды (жанжалды) медиация арқылы шешу мүмкін болмағандықтан тараптардың медиациядан жазбаша бас тартуы — тараптар жазбаша бас тартуға қол қойған күннен бастап;

тараптардың бірінің медиацияны жалғастырудан жазбаша бас тартуы — медиатор жазбаша бас тартуды жіберген күннен бастап;

медиацияны жүргізу мерзімінің аяқталуы — Қазақстан Республикасының «Медиация туралы» Заңының 23–24-баптарының ережелерін ескере отырып, осы мерзім аяқталған күннен бастап.

Қылмыстық процесс барысында медиация жүргізу кезінде тараптар қол жеткізген жанжалды реттеу туралы келісім жәбірленушіге келтірілген зиянды қалпына келтіру және қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның жәбірленушімен татуласуы арқылы жанжалды реттеу туралы келісім болып табылады (Заңның 27-бабының 6-тармағы). Аталған келісім қылмыстық іс өз өндірісінде жатқан қылмыстық процесті жүргізетін органға дереу жіберіледі және ҚПК-нің 35-бабында көзделген жағдайларда іс бойынша іс жүргізуді болдырмайтын немесе қылмыстық қудалауды жүзеге асырмауға мүмкіндік беретін мән-жай болып табылады. Жанжалды реттеу туралы келісім оған тараптар қол қойған күні күшіне енеді.

ҚК-нің 68-бабының 2-бөлігіне сәйкес, ҚК-нің 68-бабының 1-бөлігінен айырмашылығы, адам өліміне немесе адамның денсаулығына ауыр зиян келтіруге байланысты емес ауыр қылмысты алғаш рет жасаған кәмелетке толмағандар, жүкті әйелдер, жас балалары бар әйелдер, жас балаларды жалғыз өзі тәрбиелеп отырған ер адамдар, елу сегіз және одан жоғары жастағы әйелдер, алпыс үш және одан жоғары жастағы ер адамдар қылмыстық жауаптылықтан босатылуға жатпайды, бірақ егер олар жәбірленушімен, арыз берушімен, оның ішінде медиация тәртібімен татуласса және келтірілген зиянды қалпына келтірсе, қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін.

ҚК-нің 68-бабының 2-бөлігі мынадай негіздер болған кезде қолданылады:

адамдардың белгілі бір санаты — кәмелетке толмағандар, жүкті әйелдер, жас балалары бар әйелдер, жас балаларды жалғыз өзі тәрбиелеп отырған ер адамдар, елу сегіз және одан жоғары жастағы әйелдер, алпыс үш және одан жоғары жастағы ер адамдар;

адам өліміне немесе адамның денсаулығына ауыр зиян келтіруге байланысты емес ауыр қылмысты алғаш рет жасауы;

қылмыс жасаған адамның жәбірленушімен, арыз берушімен, оның ішінде медиация тәртібімен татуласуы;

қылмыс жасаған адамның жәбірленушіге, арыз берушіге келтірілген зиянды қалпына келтіруі.

Көрсетілген негіздердің кем дегенде біреуі болмаған жағдайда ҚК-нің 68-бабының 2-бөлігін қолдануға жол берілмейді.

Кәмелетке толмаған адамды адам өліміне немесе адамның денсаулығына ауыр зиян келтіруге байланысты емес ауыр қылмыс жасағаны үшін қылмыстық жауаптылықтан босатқан жағдайда оған тәрбиелік ықпалы бар мәжбүрлеу шаралары қолданылады.

«Алғаш рет» деген ұғым тек ауыр қылмыстар жасауға қатысты қолданылады. Демек, егер ҚК-нің 68-бабының 2-бөлігінде көрсетілген адамдар бұрын ауырлығы онша емес немесе ауырлығы орташа қылмыстар жасап, содан кейін адам өліміне немесе денсаулыққа ауыр зиян келтіруге байланысты емес ауыр қылмыс жасаса, басқа шарттар болған кезде, олардың бұрын ауырлығы онша емес немесе ауырлығы орташа қылмыстар жасағаны үшін сотталғанына не қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босатылғанына қарамастан, ҚК-нің 68-бабының 2-бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін.

Адам өліміне немесе денсаулыққа ауыр зиян келтіруге байланысты емес ауыр қылмыс жасаған адамға ҚК-нің 68-бабының 2-бөлігін қолдану туралы мәселені шешу кезінде алғаш рет жасалған қылмыс деп, — делінген Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 68-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 4-тармағында, — адамның іс жүзінде бірінші рет жасаған әрекетін не бірінші рет жасалмағанымен, бұрын жасалған қылмысы үшін адам заңда белгіленген тәртіппен қылмыстық жауаптылықтан босатылған немесе жазадан толық босатылған, не сотталғандығы жойылған немесе алып тасталған әрекетті түсіну қажет (ҚК-нің 79-бабы).

Екі немесе одан да көп қылмыс жасаған адам (қылмыстардың бірнеше рет жасалуы немесе нақты жиынтығы болған кезде) жалпы алғанда қылмысты алғаш рет жасаған адам деп таныла алмайды. Сонымен бірге айыптаудың бірінші эпизоды бойынша адам қылмысты алғаш рет жасаған болып есептелуге тиіс.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның қалпына келтіруге тиіс зиянына қылмыстық құқық бұзушылықпен жәбірленушіге, арыз берушіге келтірілген кез келген зиян жатады: моральдық, дене және мүліктік зиян. Бұл ретте қылмыстық құқық бұзушылыққа байланысты тікелей ғана емес, жанама шығындар да, оның ішінде алдын ала тергеуге және сотқа қатысуға байланысты жұмсалған шығыстар, соның ішінде өкілдің қызметіне ақы төлеу шығындары да ескерілуге тиіс.

Зиянды қалпына келтіру бүлінген мүлікті қалпына келтіру, ұрланған мүлікті қайтару немесе соған тең мүлік беру, ақшалай өтемақы төлеу, дәрі-дәрмек, санаторий-курорттық жолдамалар сатып алу, жәбірленушіден, арыз берушіден кешірім сұрау және заңмен тыйым салынбаған басқа да нысандарда көрініс табуы мүмкін.

Жәбірленушіге, арыз берушіге нақты қандай зиян келтірілгенін және оны қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның толық көлемде қалпына келтірген-келтірмегенін мұқият анықтау қажет.

Келтірілген зиян үшін өтемақы қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның емес, жәбірленушінің, арыз берушінің көзқарасы тұрғысынан жеткілікті болуға тиіс. Қылмыстық қудалау органдары мен сот жәбірленушінің, арыз берушінің қалпына келтірілуге тиіс зиян көлеміне қатысты талаптарын өзгертуге құқылы емес. Егер тараптар арасында зиянды өтеу көлеміне қатысты дау болса, бұл татуласудың болмағанын білдіреді және, демек, қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам ҚК-нің 68-бабы негізінде қылмыстық жауаптылықтан босатылуға жатпайды.

Зиянды қалпына келтіру нақты болуы, тараптар татуласқанға және қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды қылмыстық жауаптылықтан босату туралы шешім қабылданғанға дейін жүзеге асырылуы тиіс. ҚК-нің 68-бабын қолдану үшін зиянды кімнің қалпына келтіргені маңызды емес: қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның өзі ме, әлде оның өтініші бойынша туыстары, басқа адамдар немесе ұйымдар ма.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның болашақта зиянды қалпына келтіруге қатысты уәделері, сондай-ақ әртүрлі міндеттемелері, оларды орындауға объективті мүмкіндігі бар-жоғына қарамастан, оны қылмыстық жауаптылықтан босатуға негіз болатын мән-жайлар болып табылмайды. Жәбірленушінің, арыз берушінің қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамнан зиянды қалпына келтіруді талап етуден өз еркімен бас тартуы оның осы зиянды қалпына келтіру міндетін орындамауы ретінде бағаланбауға тиіс және тараптардың татуласуына кедергі келтірмеуге тиіс.

Татуласу қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамға қатысты қозғалған қылмыстық істі тоқтату туралы жәбірленушінің, арыз берушінің өтініші арқылы білдіріледі. Жәбірленушінің ерік білдіруі жазбаша өтінішпен ресімделеді немесе алдын ала тергеу сатысында оның жауап алу хаттамаларында не сот отырысының хаттамасында көрсетіледі.

Жәбірленуші, арыз беруші айыпталушыға (сотталушыға) материалдық талаптарының жоқтығына байланысты жазаны жеңілдету туралы өтінішхат берген жағдайда, қылмыстық процесті жүргізетін орган қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам мен жәбірленушінің, арыз берушінің арасында татуласудың болған-болмағанын және ҚК-нің 68-бабын қолдану үшін қажетті өзге де негіздердің бар-жоғын анықтауға міндетті.

Татуласу жәбірленушінің өз еркімен жүзеге асырылуға тиіс және кінәлі адамның немесе оның мүддесі үшін әрекет ететін өзге адамдардың тарапынан жасалған қорқытудың нәтижесінде мәжбүрлі түрде болмауы керек. Жәбірленушіге қатысты қорқыту, зорлық-зомбылық қолдану фактісі анықталған жағдайда қылмыстық процесті жүргізетін орган немесе сот ҚПК-нің 96, 97, 98-баптарында және Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 5 шілдедегі «Қылмыстық процеске қатысушы адамдарды мемлекеттік қорғау туралы» Заңында көзделген жәбірленушінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету шараларын қабылдауға міндетті.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 68-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 8-тармағында былай делінген: «Жәбірленушінің, арыз берушінің татуласу құқығын жүзеге асыру кезінде ерікті және еркін түрде ерік білдіру фактісі іс бойынша дәлелдеу нысанасына кіреді. Кез келген адамның тарапынан мәжбүрлеу арқылы берілген жәбірленушінің, арыз берушінің татуласу туралы өтініші қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды қылмыстық жауаптылықтан босатуға негіз бола алмайды.

Тараптардың келісімімен рәсімге басқа адамдардың (туыстарының, достарының, әріптестерінің, мемлекеттік ұйымдар немесе қоғамдық бірлестіктер өкілдерінің және т.б.) қатысуы өздігінен жәбірленушінің, арыз берушінің татуласу құқығын ерікті әрі еркін түрде жүзеге асыруын жоққа шығармайды.

Қылмыстық қудалау органдары мен сот тараптардың татуласу процесіне қандай да бір мақсатпен қатысуға құқылы емес, олар тек жәбірленушіге, арыз берушіге және қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамға татуласу құқығын, негіздерін және тәртібін түсіндіруге тиіс».

Қылмыстық қудалау органдары мен соттар адамға жәбірленуші мәртебесін беру кезінде заң талаптарын қатаң сақтауға, жәбірленуші деп танудан негізсіз бас тарту жағдайларын да, іс жүзінде жәбірленуші болып табылмайтын адамға жәбірленуші құқықтарын заңсыз беру жағдайларын да тәжірибеден алып тастауға тиіс.

ҚПК-нің 71-бабына сәйкес, жәбірленуші жеке тұлға да, заңды тұлға да болуы мүмкін. Қылмыстық қудалау органдары мен сот іс бойынша жәбірленушінің өкілі ретінде қатысатын заңды тұлға өкілінің қылмыс жасаған адаммен татуласуға өкілеттіктерін тексеруге тиіс. Мұндай өкілеттіктер іске қатысуға берілген сенімхатта көрсетілуге тиіс.

ҚПК-нің 71-бабының 1-бөлігіне сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылықпен өзіне тікелей моральдық, дене немесе мүліктік зиян келтірілді деп пайымдауға негіз бар адам қылмыстық процесте жәбірленуші деп танылады. Адам тиісті қаулы шығарылғаннан кейін қылмыстық процесте жәбірленуші деп танылады.

ҚПК-нің 71-бабының 12-бөлігіне сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылықпен мүліктік зиян келтірілген заңды тұлға жәбірленуші деп танылуы мүмкін. Бұл жағдайда жәбірленушінің құқықтары мен міндеттерін заңды тұлғаның өкілі жүзеге асырады.

ҚК-нің 68-бабының 1, 2-бөліктері негізінде татуласуға байланысты адамды қылмыстық жауаптылықтан босатуға жәбірленуші (жеке немесе заңды тұлға), арыз беруші болған жағдайда ғана жол беріледі.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адаммен кәмелетке толмаған жәбірленушінің (14 жастан 18 жасқа дейінгі) немесе әрекет қабілеті шектеулі деп танылған адамның татуласуы жәбірленушінің заңды өкілінің келісімімен ғана мүмкін болады.

Заңды өкіл бола алатын адамдар тобы ҚПК-нің 7-бабының 13) тармағында айқындалған және кеңейтілген түсіндіруге жатпайды.

Заңға сәйкес, ҚК-нің 68-бабының 1-бөлігінде көзделген норма, онда көрсетілген адамды қылмыстық жауаптылықтан босатуға негіз болатын мән-жайлардың жиынтығы болған кезде, қылмыстық қудалау органдары мен сот үшін міндетті болып табылады. Адам ауырлығы онша емес немесе ауырлығы орташа қылмыстармен қатар ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасаған жағдайларда да, егер оның ауырлығы онша емес және ауырлығы орташа қылмыстар бойынша жәбірленушілермен татуласуы орын алса, оны қылмыстық жауаптылықтан босату жоққа шығарылмайды. Бұл ретте ауыр немесе аса ауыр қылмыс бойынша іс жүргізу Қазақстан Республикасының ҚПК-не сәйкес жалғастырылады.

ҚК-нің 68-бабының 3-бөлігіне сәйкес қылмыстық жауаптылықтан босатудың негіздері:

жасалған әрекет адам өліміне байланысты емес қылмыстық теріс қылыққа немесе ауырлығы онша емес не ауырлығы орташа қылмыстар санатына жатады, сондай-ақ ол алғаш рет ауыр қылмыс жасаған адамдардың белгілі бір санатына (ҚК-нің 68-бабының 2-бөлігінде көрсетілген) жататын адам жасаған, адам өліміне немесе денсаулыққа ауыр зиян келтіруге байланысты емес әрекет болуы;

қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне зиян келтірілуі;

қылмыс жасаған адамның шын жүректен өкінуі және қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне келтірілген зиянды қалпына келтіруі.

Татуласу қылмыстық іс қозғалғанға дейін, сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында немесе қылмыстық істі сотта қарау кезінде, бірақ соттың (судьяның) үкім шығару үшін кеңесу бөлмесіне кетуіне дейін жүзеге асырылуы мүмкін.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 18-тармағында татуласу туралы өтініш тек анықтау, алдын ала тергеу сатыларында және бірінші сатыдағы және апелляциялық сатыдағы соттарда ғана берілуі мүмкін екендігі көрсетілген. Қылмыстық қудалау органы мен сот жәбірленушімен, арыз берушімен татуласуға байланысты адамды қылмыстық жауаптылықтан босату үшін заңда көзделген негіздердің жиынтығы болған кезде татуласу мәселесін талқылауға міндетті.

Кассациялық сатыдағы сотта ҚК-нің 68-бабы негізінде қылмыстық жауаптылықтан босатуға бірінші немесе апелляциялық сатыдағы сотта ҚК-нің 68-бабын қолдануға негіз болатын мән-жайлар анықталған, алайда сот бұл заңды заңсыз немесе негізсіз қолданбаған жағдайда ғана жол беріледі (Жоғарғы Соттың аталған нормативтік қаулысының 19-тармағы).

ҚК-нің 68-бабының 4-бөлігіне сәйкес, татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатуға мынадай құқық бұзушылықтарды жасаған адамдарға қатысты жол берілмейді:

азаптаулар;

кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстар, мұндай қылмысты кәмелетке толмаған адам он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адамға қатысты жасаған жағдайды қоспағанда;

абайсызда адам өліміне не екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан қылмыстар, абайсызда өзінің жақын туыстарының, жұбайының (зайыбының) өліміне әкеп соққан жол-көлік оқиғасын жасау жағдайын қоспағанда;

сыбайлас жемқорлық қылмысы;

террористік қылмыс;

экстремистік қылмыс;

қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыс;

ҚК-нің 71-бабының 1-бөлігінде белгіленген қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі ішінде бұрын жасалған қылмыс үшін тараптардың татуласуына байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатылғаннан кейін қасақана қылмыс жасау.

Азаптаулар үшін қылмыстық жауаптылық ҚК-нің 3-тарауында «Адамның және азаматтың конституциялық және өзге де құқықтары мен бостандықтарына қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар» көзделген 146-бапта белгіленген.

Кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстардың тізбесі ҚК-нің 3-бабының 42) тармағында берілген (ҚК-нің 3-бабына түсініктемені қараңыз).

Айта кету керек, ҚК-нің 3-бабының 42) тармағында көрсетілген қылмыстарды кәмелетке толмаған адам он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адамға қатысты жасаған жағдайда, ол ҚК-нің 68-бабына сәйкес жәбірленушімен татуласуына байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін.

Адам өліміне не екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан абайсызда жасалған қылмыстарға ҚК-нің 104-бабында «Абайсызда қазаға ұшырату», 344-бабының 2 немесе 3-бөліктерінде «Теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігінің қозғалысы немесе оларды пайдалану қағидаларын бұзу», 345-бабының 3 немесе 4-бөліктерінде «Көлік құралдарын басқаратын адамдардың жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуы», 348-бабының 3 немесе 4-бөліктерінде «Көлік құралдарын сапасыз жөндеу немесе оларды техникалық ақауларымен пайдалануға шығару», 351-бабының 2 немесе 3-бөліктерінде «Көліктің қауіпсіз жұмысын қамтамасыз ететін қағидаларды бұзу» көзделген қылмыстар және ҚК-нің Ерекше бөлімінің бірқатар басқа нормаларында көзделген қылмыстар жатады. Адам өзінің жақын туыстарының абайсызда өліміне әкеп соққан жол-көлік оқиғасын жасаған жағдайда оған ҚК-нің 68-бабының ережелері қолданылады. Жәбірленушінің жақын туыстарына оның ата-анасы, балалары, асырап алушылары, асырап алынған балалары, туған және жартылай туған бауырлары, атасы, әжесі, немерелері жатады. ҚПК-нің 7-бабының 11) тармағында қамтылған бұл адамдар тізбесі түпкілікті болып табылады және кеңейтілген түсіндіруге жатпайды.

Сыбайлас жемқорлық, террористік, экстремистік қылмыстар және қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыстар туралы ҚК-нің 3-бабының 29), 30), 39) және 24) тармақтарына берілген түсініктемені қараңыз.

ҚК-нің 68-бабының ережелері ҚК-нің 71-бабының 1-бөлігінде белгіленген қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі ішінде бұрын жасалған қылмыс үшін тараптардың татуласуына байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатылғаннан кейін қасақана қылмыс жасаған адамдарға да қолданылмайды.

ҚК-нің 6-бабының «Қылмыстық заңның кері күші» 3-бөлігінің талаптарына сәйкес, ҚК-нің 68-бабының 4-бөлігінің 8) тармағының ережелері тараптардың татуласуына байланысты қылмыстық жауаптылықтан бұрын 2020 жылғы 10 қаңтардан кейін жасалған қылмыс үшін босатылған адамдарға ғана қолданылады.

ҚК-нің 68-бабының 1-бөлігінде көзделген заң нормаларын қолдану адамды қылмыстық жауаптылықтан босатуға негіз болатын, онда көрсетілген негіздердің жиынтығы болған кезде қылмыстық қудалау органдары мен соттар үшін міндетті болып табылады.

ҚК-нің 68-бабының 2, 3-бөліктерінде көзделген заң нормаларын қолдану міндетті емес (факультативтік сипатта болады).

Аталған заң нормаларын қолдану кезінде жәбірленушілердің, арыз берушілердің ұстанымымен қатар, әрекеттің қоғамға қауіптілік сипаты мен дәрежесін; қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды сипаттайтын мәліметтерді; қылмыстық құқық бұзушылықтан туындаған салдарларды және істің басқа да елеулі мән-жайларын ескеру қажет.

Заң екі немесе одан да көп объектіге бір мезгілде қол сұғатын қылмыстар (мысалы, бұзақылық және т.б.) туралы істер бойынша ҚК-нің 68-бабын қолдануға жол береді. Істердің осы санаты бойынша қылмыстық процесті жүргізетін орган заңға сәйкес тікелей қылмыс салдарынан моральдық, дене немесе мүліктік зиян келтірілген барлық адамдарды (оның ішінде заңды тұлғаларды) жәбірленушілер деп тануға міндетті. Егер жәбірленушілердің кем дегенде біреуімен татуласу болмаса, қылмыс жасаған адам ҚК-нің 68-бабы негізінде қылмыстық жауаптылықтан босатылуға жатпайды.

ҚПК-нің 36-бабының 1-бөлігіне сәйкес, ҚК-нің 65-бабының 1-бөлігінде, 66, 67-баптарында, 68-бабының 2, 3-бөліктерінде, 69-бабының 1-бөлігінде, 83-бабының 1, 3-бөліктерінде, сондай-ақ ҚК-нің 441, 442, 444, 445, 446, 447, 448, 453-баптарына ескертпелерде көзделген жағдайларда, 68-бапты қолдану негіздері болған кезде сот қылмыстық істі тоқтатуға немесе қылмыс жасаған адамды қылмыстық жауаптылықтан босата отырып, айыптау үкімін шығаруға құқылы.

Қылмыстық істі ҚК-нің 68-бабы негізінде тоқтатуды заң қылмыстық жауаптылықтан ақтамайтын негіздер бойынша босатуға жатқызады. Істі тоқтатқанға дейін қылмыс жасаған адамға және жәбірленушіге, арыз берушіге істі тоқтату негізінің құқықтық салдары және осы негіз бойынша істі тоқтатуға қарсылық білдіру құқығы түсіндірілуге тиіс. Сондай-ақ жәбірленушіге, арыз берушіге іс ҚК-нің 68-бабы бойынша тоқтатылғаннан кейін сол адамға қатысты сол айыптау бойынша қылмыстық қудалауды қайта бастау туралы мәселе қоюға құқығы жоқ екені түсіндірілуге тиіс.

ҚПК-нің 36-бабының 5-бөлігіне сәйкес, егер күдікті, айыпталушы немесе жәбірленуші, арыз беруші бұған қарсылық білдірсе, істі тоқтатуға жол берілмейді. Мұндай жағдайда іс бойынша іс жүргізу жалпы тәртіппен жалғастырылады.

Қылмыстық қудалау органдары немесе сот шығарған қылмыстық істі тоқтату туралы қаулы, сондай-ақ үкім заңда осындай процестік құжаттарға қойылатын жалпы талаптарға сәйкес келуге тиіс (тиісінше, ҚПК-нің 288-бабының 2, 3 және 4-бөліктері, 327, 344, 395, 396, 397, 398, 401-баптары). Бұған қоса, онда әрекетке қылмыстың ауырлық дәрежесі бойынша санатын көрсете отырып, құқықтық баға берілуге, болған татуласудың ерікті екендігі атап көрсетілуге, келтірілген зиянды қалпына келтірудің нақты неден тұратыны көрсетілуге тиіс, ал ҚК-нің 68-бабының 2-бөлігі адам өліміне немесе денсаулыққа ауыр зиян келтіруге байланысты емес ауыр қылмыс жасаған адамға қатысты қолданылған жағдайларда, бұдан бөлек, адамның бұл қылмысты алғаш рет жасағаны расталуға тиіс.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Соттардың қылмыстық істерді келісімдік іс жүргізуде қарау практикасы туралы» нормативтік қаулысының 26-тармағына сәйкес, келісімдік іс жүргізуде ҚК-нің 68-бабының 1-бөлігінде көзделген мән-жайлар анықталған кезде сот ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 12) тармағына және ҚПК-нің 626-бабы 1-бөлігінің 4) тармағына сәйкес татуласуға байланысты қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді тоқтату туралы қаулы шығарады. Кінәні мойындау туралы келісімді келісімдік іс жүргізуде қараудың қорытындылары бойынша ҚПК-нің 36-бабында және ҚК-нің 68-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген негіздер бойынша істі тоқтату туралы сот қаулысын шығаруға жол берілмейді. Бұл жағдайда сот қылмыстық жауаптылықтан босата отырып, айыптау үкімін шығаруға немесе қылмыстық істі прокурорға қайтаруға құқылы.

Бапқа берілген түсініктемені аяқтай отырып, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының ұстанымына қатысты екі өте маңызды мәселеге назар аударғым келеді.

Біріншісі. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 68-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 13-1-тармағында: «ҚК-нің 68-бабының екінші, үшінші және төртінші бөліктерінде көзделген заң нормаларын қолдану міндетті емес (факультативтік сипатта болады)», — деп көрсетілген. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының бұл ұстанымы ҚК-нің 68-бабының 2, 3 және 4-бөліктерінің мазмұнына сәйкес келеді. Сонымен бірге Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Қылмыстық жаза тағайындаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысында: «Қылмыстық теріс қылық жасаған не қылмысты алғаш рет жасаған адамдарға қатысты соттар олардың қылмыстық жаза шараларын қолданбай түзелу мүмкіндігі туралы мәселені талқылауға тиіс және ҚК-нің 65, 66, 67, 68, 70-баптарында көрсетілген негіздер болған кезде мұндай адамдарды қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босатуы қажет», — деп атап көрсетілген (11-тармақ). Менің ойымша, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының бір мәселе бойынша әртүрлі нормативтік қаулыларында бірізді емес ұстаным ұстануы сот-тергеу практикасында бірыңғай ұстаным қалыптастыруға ықпал етпейді. Шамасы, Жоғарғы Сот бұл мәселе бойынша түпкілікті ұстанымын айқындайтын болады. Мен 2015 жылғы 25 маусымдағы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысында бекітілген ұстанымды қолдаймын.

Екіншісі. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты «Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 68-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулыдан қылмыстық заңнамаға қайшы келетін 13-2-тармақты алып тастауы қажет. Атап айтқанда, 13-2-тармақта: «Қылмыстардың жиынтығы мен бірнеше рет жасалуы болған кезде, татуласуға қол жеткізілген қылмыстар мен эпизодтар бойынша істі ішінара тоқтата отырып, ҚК-нің 68-бабын қолдануға да болады», — делінген. Бұл ретте татуласуға қол жеткізілмеген немесе заң бойынша татуласуға жол берілмейтін қылмыстар бойынша іс жүргізу ҚПК-ге сәйкес жалғастырылады.

Қылмысты сыбайлас қатысушылықпен жасаған жағдайларда ҚК-нің 68-бабын жәбірленушімен, арыз берушімен татуласқан адамдарға ғана қатысты қолдануға болады. Жәбірленушімен, арыз берушімен татуласуға қол жеткізбеген қылмысқа сыбайлас қатысушыларға қатысты іс бойынша іс жүргізу ҚПК-ге сәйкес жалғастырылады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Указ Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар