Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 15-бабына түсініктеме. Қылмыстық жауаптылыққа жататын адамдар

Қылмыстық құқық бұзушылық жасалған кезде он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға қылмыстық жауаптылыққа жатады.

Қылмыс жасалған кезде он төрт жасқа толған адамдар кісі өлтіргені (99-бап), денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіргені (106-бап), ауырлататын мән-жайлар кезінде денсаулыққа қасақана ауырлығы орташа зиян келтіргені (107-баптың екінші бөлігі), зорлағаны (120-бап), сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасағаны (121-бап), адамды ұрлағаны (125-бап), халықаралық қорғауды пайдаланатын адамдарға немесе ұйымдарға шабуыл жасағаны (173-бап), әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, сословиелік немесе діни алауыздықты қоздырғаны (174-бап), Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасының өміріне қол сұққаны (177-бап), Қазақстан Республикасы Президентінің өміріне қол сұққаны (178-бап), диверсия жасағаны (184-бап), ұрлық жасағаны (188-баптың екінші, үшінші және төртінші бөліктері), мал ұрлағаны (188-1-баптың екінші, үшінші және төртінші бөліктері), тонағаны (191-баптың екінші, үшінші және төртінші бөліктері), қарақшылық жасағаны (192-бап), қорқытып алушылық жасағаны (194-баптың екінші, үшінші және төртінші бөліктері), ауырлататын мән-жайлар кезінде автомобильді немесе өзге де көлік құралын жымқыру мақсатынсыз заңсыз иеленгені (200-баптың екінші, үшінші және төртінші бөліктері), ауырлататын мән-жайлар кезінде бөтеннің мүлкін қасақана жойғаны немесе бүлдіргені (202-баптың екінші және үшінші бөліктері), терроризм актісін жасағаны (255-бап), терроризмді насихаттағаны немесе терроризм актісін жасауға жария түрде шақырғаны (256-бап), террористік топ құрғаны, оған басшылық еткені және оның қызметіне қатысқаны (257-баптың бірінші және екінші бөліктері), террористік немесе экстремистік қызметті қаржыландырғаны және терроризмге не экстремизмге өзге де жәрдемдескені (258-бап), адамды кепілге алғаны (261-бап), ғимараттарға, құрылыстарға, қатынас және байланыс құралдарына шабуыл жасағаны немесе оларды басып алғаны (269-бап), терроризм актісі туралы көрінеу жалған хабарлағаны (273-бап), қаруды, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды жымқырғаны не қорқытып алғаны (291-бап), ауырлататын мән-жайлар кезінде бұзақылық жасағаны (293-баптың екінші және үшінші бөліктері), есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын жымқырғаны не қорқытып алғаны (298-бап), ауырлататын мән-жайлар кезінде қайтыс болған адамдардың мәйіттерін және жерленген жерлерін қорлағаны (314-баптың екінші бөлігі) және көлік құралдарын немесе қатынас жолдарын қасақана жарамсыз күйге келтіргені (350-бап) үшін қылмыстық жауаптылыққа жатады.

Егер кәмелетке толмаған адам осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген жасқа жетсе де, психикасының бұзылуымен байланысты емес психикалық дамуының тежелуі салдарынан қылмыстық құқық бұзушылық жасау кезінде өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін толық көлемде ұғына алмаса не оларды басқара алмаса, ол қылмыстық жауаптылыққа жатпайды.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдар шыққан тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, қоғамдық бірлестіктерге тиесілігіне, тұрғылықты жеріне немесе кез келген өзге де мән-жайларға қарамастан заң алдында тең.

Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігінде заң шығарушы алғаш рет қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің міндетті заңдық белгілерін бекітеді. Қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің негізгі белгілеріне мыналар жатады: жеке тұлға, есінің дұрыстығы, заңда белгіленген жасқа толу.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды оның субъектісі деп тану үшін аталған үш белгінің бар екенін анықтау қажет. Олардың ең болмағанда біреуінің болмауы қылмыстық құқық бұзушылық құрамының жоқ екенін (өйткені қылмыстық құқық бұзушылық субъектісі жоқ) білдіреді, осыған байланысты адамды қылмыстық жауаптылыққа тартуға да негіз болмайды.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың жалпы субъектісінің белгілерінің бірі ретінде ҚК-нің 15-бабында жеке тұлға көрсетілген. Бұл қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі тек адам ғана бола алатынын білдіреді. ҚК-нің 15-бабының 1-бөлігінде айтылатын жеке тұлғаларға Қазақстан Республикасының азаматтары, азаматтығы жоқ адамдар және шетел азаматтары жатады. Бұл ҚК-нің 7 және 8-баптарының мазмұнынан туындайды.

Қылмыстық құқық қылмыстық құқық бұзушылықты әлеуметтік құбылыс ретінде қарастыра отырып, қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі деп тек ақыл-ойы бар және ерік бостандығы салыстырмалы түрде еркін адамды таниды. Бұл қылмыстық заңнаманың міндеттеріне, оның қағидаттарына, қылмыстық құқық бұзушылық ұғымына және жазаның мақсаттарына сәйкес келеді.

Адамдар әртүрлі теріс қылықтар, оның ішінде қылмыстық құқық бұзушылықтар жасай отырып, өз күш-жігерін біріктіріп, ұжымдық шешімдер қабылдауы мүмкін. Алайда қылмыстық жауаптылық әрқашан қатаң түрде дербес сипатта болады. Осылайша, егер шынжырдан босатылған ит адамды тістеп алса, онда иттің емес, оның иесінің азаматтық-құқықтық немесе әкімшілік жауаптылығы туралы мәселе туындауы мүмкін. Ал егер иттің иесі адамды тістеп алуы үшін оны қасақана босатып жіберген болса, онда иесінің денсаулыққа қасақана зиян келтіргені үшін қылмыстық жауаптылығы туралы мәселе туындайды. Ит қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі деп таныла алмайды.

Заңның ережелеріне сүйенсек, ұйымдар, мекемелер, кәсіпорындар және басқа да заңды тұлғалар қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектілері болып табылмайды. Қандай да бір кәсіпорында еңбекті қорғау қағидалары елеулі түрде бұзылып, соның салдарынан адамның денсаулығына зиян келтірілген жағдайда, жауаптылыққа кәсіпорын емес, осы қағидалардың сақталуына жауапты лауазымды адам тартылады (ҚК-нің «Еңбекті қорғау қағидаларын бұзу» деген 156-бабы).

Алайда қылмыстық құқық теориясында заңды тұлғалардың қылмыстық жауаптылығын енгізу мәселесі бірнеше рет көтерілген. Қылмыстық заңнамада заңды тұлғалардың жауаптылығы туралы мәселе әзірге шешілмеген, ал қылмыстық құқық ғылымындағы осы проблема жөніндегі пікірталас күн тәртібінен түскен жоқ.

Нарықтық қатынастар жағдайында, жеке меншіктің орнығуы және оның материалдық өндіріс саласындағы рөлінің артуы жағдайында ірі экологиялық проблемалардың туындау ықтималдығы арта түседі. Шетелдік инвесторлардың елімізге келуі жағдайды одан әрі ушықтыра түседі, өйткені олар тазарту құрылыстарын салуға қарағанда пайда табуға көбірек мүдделі. Нәтижесінде парадоксалды жағдай қалыптасады: шетелдік инвесторлардың өз елдерінде заңды тұлғалардың қылмыстық жауаптылығы бар, ал бізде мұндай жауаптылық жоқ. Сондықтан заңды тұлғалардың қылмыстық жауаптылығы туралы мәселені көтеру әбден орынды. Бірақ бұл мәселе біздің заң шығарушымыз үшін оңай емес, өйткені заңды тұлғалардың қылмыстық жауаптылығын енгізу қылмыстық құқықтың маңызды әрі іргелі құралдарын қайта қарауды талап етеді. Біз мұндай өзгеріске дайынбыз ба? Бұл мәселенің барлық артықшылықтары мен кемшіліктерін зерттеп, оны шешуге өте байыпты қарау қажет.

Әділдік үшін айта кетейін, мен 1994 және 1995 жылдары жарық көрген монографияларымда, 1996 жылы заң ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін қорғаған диссертациямда және басқа да жарияланымдарымда экологиялық, экономикалық және сыбайлас жемқорлық қылмыстары үшін заңды тұлғалардың қылмыстық жауаптылығын енгізу қажеттігін негіздедім.

Қоғамға қауіпті іс-әрекеті үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылып, сол арқылы қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі бола алатындар тек есі дұрыс адамдар ғана. Есі дұрыс емес адамдар қылмыстық құқық бұзушылықтардың субъектілері бола алмайды және қылмыстық жауаптылыққа жатпайды. Оларға тек қоғамға қауіпті іс-әрекет жасағаны үшін жаза болып табылмайтын медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары ғана қолданылуы мүмкін.

Есі дұрыстық – адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасаған сәтінде өзінің мінез-құлқының сипатын ұғынуға және оны басқаруға қабілетті болатын психикалық жай-күйі. Бұл адамның өз әрекеттерінің нақты жағын ғана емес, сонымен бірге олардың әлеуметтік маңызын да түсініп, өз іс-әрекеттерін саналы түрде басқара алу қабілетін білдіреді. Мұндай қасиет тек психикалық тұрғыдан сау және ақыл-ойы толыққанды адамдарға тән. Адамның мінез-құлқы сана мен ерік арқылы айқындалып, бақыланады. Сана мен ерік – адамның мінез-құлқын айқындайтын психикалық функциялар.

Олар әрдайым объективті шындыққа, қоғамның материалдық өмір сүру жағдайларына, адам өмір сүретін қоғамдық ортаға байланысты болады.

Өз әрекеттерінің нақты жағын және әлеуметтік маңызын түсініп, сонымен бірге өз іс-әрекеттерін саналы түрде басқара алу қабілеті есі дұрыс адамды есі дұрыс емес адамнан ажыратады. Қылмыстық құқық бұзушылық себептері мен қылмыстық мінез-құлықтың шарттары рөлін атқаратын сыртқы мән-жайлардың тұтас кешенінің ықпалымен жасалады. Алайда олардың ешқайсысы адамның санасын айналып өтіп, оған әсер етпейді. Ойлай алатын тіршілік иесі ретінде қалыпты психикасы бар адам өзі әрекет ететін мән-жайларды бағалауға және осыны ескере отырып, өз мақсаттарына сәйкес келетін мінез-құлық нұсқасын таңдауға қабілетті.

Адамның есі дұрыстығы оның әрекет жасаған сәтінде айқындалатынын ескеру қажет, яғни сот-психиатриялық сараптама қылмыстық құқық бұзушылық жасалған кезде адамның психикалық денсаулығының жай-күйіне, әлеуметтік-психологиялық даму деңгейіне, әлеуметтенуіне қарай өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін ұғынғанын және оларды басқарғанын анықтауға тиіс.

Есі дұрыстық ұғымы кінә ұғымымен тығыз байланысты, ал кінә қылмыстық жауаптылық субъектісі үшін шешуші мәнге ие. Кінәлі деп тек есі дұрыс адам ғана танылуы мүмкін. Сондықтан есі дұрыстық кінәнің және жауаптылықтың алғышарты болып табылады.

Жасалып жатқан әрекетті түсіну және саналы шешім қабылдау қабілеті адамды қасақана немесе абайсызда жасалған қылмыстық құқық бұзушылық үшін кінәлі деп тануға негіз болады, осыған сәйкес оның өз әрекеттері үшін мемлекет алдында жауап беру міндеті туындайды. Өз мінез-құлқының сипатын ұғына алмау немесе оны басқара алмау адамның кінәсіздігін білдіреді, мұндай адам есі дұрыс емес деп танылады және қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды.

Қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің үшінші міндетті белгісі – адамның қылмыстық заңда қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін белгіленген жасқа толуы.

ҚК-нің 15-бабының 1-бөлігіне сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылық жасалған кезде он алты жасқа толған адам қылмыстық жауаптылыққа жатады. Адамды қылмыстық жауаптылыққа тартуға болатын жасты белгілеудің негізінде кәмелетке толмаған адамның сана-сезімінің даму деңгейі, болып жатқан оқиғаларды түсіну және соған сәйкес саналы түрде әрекет ету қабілеті жатыр. Сондықтан мұндай қабілетке ие емес жас балалар қылмыстық құқық бұзушылық субъектілері деп танылмайды. Өз мінез-құлқының қауіптілігін түсіну қабілеті тәрбие мен өмірлік бақылаулар нәтижесінде біртіндеп қалыптасады. Кейбір әрекеттердің қауіптілігі жасөспірімге ата-анасы, тәрбиешілері және басқа да ересектер бала кезінен бастап: бөтеннің затын алмау, рогаткамен атпау, адамдарға тас, таяқ және басқа да ауыр заттарды лақтырмау, отпен абай болу және тағы басқа қажетті талаптарды түсіндіруі арқылы айқын болады. Пайдалы кеңестер мен түсіндірулер ерте жастан бастап басқа адамның өміріне, денсаулығына, бөтеннің мүлкіне және қоғамдық тәртіпке қол сұғудың қауіптілігін түсінуге көмектеседі. Белгілі бір жасқа жеткенде жасөспірімнің өмірлік тәжірибесі жинақталып, өзінің әрекеттерін ұғыну және мінез-құлқының нұсқаларын азды-көпті дұрыс таңдау қабілеті қалыптасады.

Он төрт жасында қылмыс жасаған адамдар ҚК-нің 15-бабының 2-бөлігінде көрсетілген қылмыстар үшін ғана қылмыстық жауаптылыққа жатады. Заңгерлердің белгілі бір бөлігінің арасында он төрт жастан бастап қылмыстық жауаптылықтың белгіленуі заңда ең ауыр қылмыстар үшін көзделген деген пікір қалыптасқан, алайда бұл пікірмен бірнеше негіз бойынша мүлдем келісуге болмайды. Расында да, ҚК-нің 15-бабының 2-бөлігінде көрсетілген қылмыстардың едәуір бөлігі ауыр және аса ауыр қылмыстар болып табылады. Бірақ заң шығарушы қылмыстық-құқықтық норманы тұжырымдау кезінде мұны басшылыққа алмаған. Біріншіден, егер қылмыстың ауырлығы басым рөл атқарған болса, онда ҚК-нің 15-бабының 2-бөлігінде ең алдымен бандитизм (ҚК-нің 268-бабы), жаппай тәртіпсіздіктер (ҚК-нің 272-бабы), конституциялық құрылыстың негіздеріне қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар көрсетілер еді, алайда аталған әрекеттер үшін жауаптылық он алты жастан басталады. Екіншіден, кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтардың мүлдем ауыр қылмыстар санатына жатпайтынына назар аудару қажет: мысалы, ҚК-нің 188-бабының 2-бөлігінде көзделген ұрлық.

Мұндай таңдаудың түсіндірмесі мынада: заң он төрт жасқа толған адамның қоғамдық қауіптілігін толық көлемде ұғына алатын әрекеттерін ғана тізбелейді. Мамандардың пікірінше, мұндай қол сұғушылықтардың қауіптілігі мен маңызы айқын және жасөспірімнің түсінуіне қолжетімді.

Бірқатар қылмыстарды жасағаны үшін он төрт жастан бастап жауаптылық белгілеу қылмыстық заңның шамадан тыс қатаңдығының көрінісі болып табылмайды, оның үстіне заң ізгілік қағидатына сүйене отырып, кәмелетке толмағандарға қылмыстық жауаптылыққа тарту және жаза тағайындау кезінде неғұрлым жеңіл көзқарасты қарастырады. Бұл, керісінше, ең маңызды қоғамдық құндылықтарды жеткілікті түрде ерте жастан ұғынумен және оларды күшейтілген түрде қорғау қажеттілігімен байланысты.

Алайда қылмыс жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық туындайтын жасты анықтау – жеткілікті дәрежеде күрделі мәселе және онымен барлық елдердің заң шығарушылары ұзақ уақыт бойы бетпе-бет келіп келеді.

Қазіргі уақытта да бұл мәселе белгілі бір қиындықтар туғызады. Шетелдік заңнаманы талдау әрбір нақты елде қылмыстық жауаптылық жасын заң шығарушының әртүрлі белгілеп, бекітетінін көрсетеді.

Қылмыстық жауаптылыққа жеті жастан бастап тартуға мүмкіндік беретін жеткілікті төмен жас шектері Египетте, Иракта, Ливанда, Йеменде, Ирландияда және басқа да бірқатар мемлекеттерде белгіленген. Шотландияда қылмыстық жауаптылық сегіз жастан, Англия мен Уэльсте, Солтүстік Ирландияда және Австралия штаттарының көпшілігінде он жастан басталады. Кейбір мемлекеттерде қылмыстық жауаптылықтың ең төменгі жасы он үш жас болып белгіленген – АҚШ-тың бірқатар штаттарында, Францияда, Өзбекстанда және т.б.; он төрт жастан – Болгарияда, КХДР-да, Норвегияда, Румынияда, Германия Федеративтік Республикасында, Жапонияда, ТМД елдерінің көпшілігінде және т.б. Данияда, Финляндияда, Швецияда және басқа мемлекеттерде қылмыстық жауаптылық жасы он бес жастан басталады. Алайда мемлекеттердің басым көпшілігінің заңнамасында қылмыс жасаған адамға қатысты қылмыстық жауаптылық он алты жастан бастап көзделген.

Осылайша, әртүрлі тарихи кезеңдерде қалыптасқан және әртүрлі бағыттағы мемлекеттердің шетелдік қылмыстық құқығында жас мөлшері әртүрлі белгіленеді.

Әртүрлі зерттеулердің деректеріне сүйене отырып, заңгерлер мен психологтар он төрт жастан он алты жасқа дейінгі кезең кез келген адамның физиологиялық жетілуіндегі белгілі бір саты болып табылады және он төрт жасқа қарай адам пайымдау жасауға әрі өзінің мінез-құлқын реттеуге қабілетті болады деп есептеуге бейім.

Қылмыстық жауаптылықтың жалпы жасын он алты жас деп белгілеу ҚК-нің 15-бабының 2-бөлігінде көрсетілмеген кез келген қылмыстық құқық бұзушылық үшін жауаптылық дәл осы жастан басталады дегенді білдірмейді. ҚР ҚК-де субъектінің ерекше белгілеріне немесе объективтік жақтың ерекшеліктеріне байланысты тек кәмелетке толған адамдар ғана жасай алатын қылмыстық құқық бұзушылықтар да бар. Кейде бұл туралы ҚК-нің Ерекше бөлімінің нормасында тікелей көрсетіледі. Мысалы, ҚК-нің 132-бабы бойынша кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тартқаны үшін тек он сегіз жасқа толған адам ғана жауаптылыққа тартылуы мүмкін. ҚК-нің 139-бабында еңбекке қабілетті кәмелетке толған балалардың сот шешімі бойынша еңбекке жарамсыз ата-анасын күтіп-бағуға арналған қаражатты төлеу жөніндегі міндеттерді үш айдан астам уақыт орындамағаны үшін жауаптылық белгіленген.

Қылмыстық құқық бұзушылықтардың жекелеген түрлерінің субъектілері (әскери, мемлекеттік қызмет пен мемлекеттік басқару мүдделеріне қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар және т.б.) тек он сегіз жасқа толған адамдар ғана бола алады.

Жас мөлшерінің қылмысты саралауға ықпалы туралы мәселе он төрт пен он алты жас аралығындағы адамның қылмыстық жауаптылық он алты жастан басталатын қоғамға қауіпті әрекет жасаған жағдайында туындауы мүмкін. Мысалы, құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік органдар қызметкерінің, әскери қызметшінің, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік инспектордың, жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған ұйым инспекторының, қорықшының өміріне қол сұғу (ҚК-нің 380-1-бабы); мемлекеттік немесе қоғамдық қайраткердің өміріне қол сұғу (255-баптың 4-бөлігі) әрекеттері, оларды жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық он алты жастан басталғанымен, іс жүзінде кісі өлтіру құрамын (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 2-тармағы) қамтиды, ал оны жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық он төрт жастан басталады. Жоғарыда аталған адамдардың өміріне он төрт пен он алты жас аралығындағы адам қол сұққан жағдайда, оның әрекеттері аталған адамның қызметтік қызметін жүзеге асыруына не кәсіби немесе қоғамдық борышын орындауына байланысты кісі өлтіру ретінде саралануға тиіс.

Егер он төрт пен он алты жас аралығындағы адамның жасаған қоғамға қауіпті әрекетінде неғұрлым ерте жастан жауаптылық көзделетін өзге қылмыс құрамы болмаса, онда мұндай әрекет қылмыс құрамының барлық белгілерін қамтымайтындықтан, қылмыстық-құқықтық саралауға жатпайды.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі деп қоғамға қауіпті әрекеттерді (әрекетсіздікті) өз күшімен жүзеге асырған адам ғана емес, сонымен қатар есі дұрыс емес адамдарды немесе қылмыстық жауаптылық жасына толмаған адамдарды пайдалану арқылы қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам да танылады (толығырақ ҚК-нің 28-бабының 2-бөлігіне берілген түсініктемені қараңыз).

Қылмыстың арнайы субъектісі деп субъектінің қажетті белгілерінен басқа, осы қылмыстық құқық бұзушылықты жасағаны үшін қылмыстық жауаптылыққа тарту мүмкіндігін шектейтін ерекше қосымша белгілері болуы тиіс адам танылады. Арнайы субъектісі бар қылмыстың орындаушысы тек осындай арнайы белгіге ие адам ғана бола алады. ҚК Ерекше бөлімінің бабында арнайы көрсетілген қылмыс субъектісі болып табылмайтын адам ҚК-нің 28-бабының 5-бөлігіне сәйкес қылмыстық құқық бұзушылық үшін ұйымдастырушы, айдап салушы немесе көмектесуші ретінде қылмыстық жауаптылықта болады.

Қылмыс субъектісін сипаттайтын арнайы белгі тек жеке тұлғалық сипатта болатын және іс-әрекеттің қоғамдық қауіптілігінің сипаты мен дәрежесіне әсер етпейтін жағдайларда арнайы субъектісі бар қылмысқа қатысу мүмкін болмайды. Мысалы, ананың жаңа туған баласын өлтіруі кезінде (ҚК-нің 100-бабы) ананың жаңа туған баласын өлтіруіне қатысушылардың әрекеттерін саралау үшін ҚК-нің 29-бабының 5-бөлігінде бекітілген қағиданы қолдануға болмайды. Бұл қылмыстың бірге орындаушысының және басқа да қатысушыларының әрекеттері олардың атқарған рөлін ескере отырып, кәмелетке толмаған баланы өлтіру ретінде ҚК-нің 99-бабының 3-бөлігі бойынша саралануға тиіс.

Қылмыстық құқыққа арнайы субъект ұғымын енгізу жекелеген қылмыстық құқық бұзушылық түрлерінің ерекшелігіне байланысты екенін атап өткен жөн. Мұндай қылмыстық құқық бұзушылықтарды арнайы қатынастар саласында осы қатынастар жүйесіне тиісті түрде енгізілген адамдар ғана жасай алады. Қылмыс құрамдарының бірқатарында арнайы субъект қосымша белгілердің болуымен ғана емес, сонымен қатар адамды қылмыстың арнайы субъектісі деп танудың өзіндік шарттарымен де сипатталады. Демек, адамның арнайы қоғамдық қатынастар саласында формальды түрде болуының өзі оның арнайы міндеттерді бұзуы қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғуы тиіс дегенді білдірмейді.

Егер қоғамға қауіпті әрекетті арнайы субъект мәртебесін өз еркімен емес, арнайы субъектінің міндеттері оған құқыққа қайшы түрде жүктелгендіктен иеленген адам жасаса, онда мұндай субъект осы қылмыстың тиісті емес субъектісі деп танылуға тиіс, ал оның жасаған әрекеті арнайы субъектінің жасаған әрекеті үшін жауаптылық көздейтін бап бойынша сараланбауға тиіс.

Егер қоғамға қауіпті әрекетті арнайы субъектіге тән құқықтар мен міндеттерді өз еркімен қабылдаған, яғни арнайы субъект мәртебесін өз бетінше иеленген адам жасаса, ол арнайы субъектісі бар қылмыстың орындаушысы ретінде жауаптылыққа жатады. Мысалы, адамды заңда немесе өзге де нормативтік құқықтық актілерде осы лауазымға кандидатқа қойылатын талаптар мен шектеулерді бұза отырып (жоғары кәсіптік білім туралы қажетті дипломының, қажетті жұмыс өтілінің болмауы), өзіне немесе басқа адамдарға не ұйымдарға пайда мен артықшылық алу немесе басқа адамдарға не ұйымдарға зиян келтіру мақсатында лауазымға тағайындау, егер бұл азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіруге әкеп соқса, мұндай әрекеттерді лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану ретінде саралау қажет (ҚК-нің 361-бабы).

ҚР Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 11 сәуірдегі «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту жөніндегі істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысына сәйкес, кәмелетке толмаған адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту және оған жаза тағайындау мәселесін дұрыс шешу үшін ҚПК-нің 113 және 531-баптарында көзделген мән-жайларды анықтаудың маңызы зор. ҚПК-нің 113-бабында қылмыстық іс бойынша дәлелденуге жататын мән-жайлар туралы айтылған.

ҚПК-нің 113-бабының 1-бөлігіне сәйкес, қылмыстық іс бойынша мыналар дәлелденуге жатады:

қылмыстық оқиға және қылмыстық заңда көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгілері (оны жасаған уақыт, орын, тәсіл және басқа да мән-жайлар);

қылмыстық заңмен тыйым салынған әрекетті кім жасағаны;

адамның қылмыстық заңмен тыйым салынған әрекетті жасаудағы кінәлілігі, оның кінәсінің нысандары, жасалған әрекеттің себептері, заңдық және нақты қателіктер;

күдіктінің, айыпталушының жауаптылығының дәрежесі мен сипатына әсер ететін мән-жайлар;

күдіктінің, айыпталушының жеке басын сипаттайтын мән-жайлар;

қылмыстық құқық бұзушылық жасаудың салдары;

қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген зиянның сипаты мен мөлшері;

әрекеттің қылмыстық құқыққа қайшылығын жоққа шығаратын мән-жайлар;

қылмыстық жауаптылық пен жазадан босатуға әкеп соғатын мән-жайлар.

ҚПК-нің 531-бабы кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы істер бойынша анықталуға жататын мән-жайларға арналған. Осы бапқа сәйкес, сотқа дейінгі тергеп-тексеру және сот талқылауы барысында ҚПК-нің 113-бабында көзделген дәлелденуге жататын мән-жайлардан басқа, кәмелетке толмағандардың істері бойынша мыналар анықталуға тиіс:

кәмелетке толмаған адамның жасы (туған күні, айы, жылы);

кәмелетке толмаған адамның өмір сүру және тәрбиелену жағдайлары;

интеллектуалдық, еріктік және психологиялық даму дәрежесі, мінезі мен темпераментінің ерекшеліктері, қажеттіліктері мен мүдделері;

кәмелетке толмаған адамға ересек адамдар мен басқа да кәмелетке толмағандардың ықпалы.

Сондай-ақ кәмелетке толмаған адамның иланғыштық, қозғыштық, тәуелділік, өзін көрсетуге ұмтылу, көшбасшылыққа бейімділік, қиялға берілу және басқа да жеке тұлғалық қасиеттерін анықтау қажет. Осы мақсатта кәмелетке толмаған адамды тәрбиелеп отырған адамдардан және басқа да тұлғалардан жауап алу, оның денсаулығы мен интеллектуалдық дамуына қатысты ресми құжаттарды талап ету, сондай-ақ оған тиесілі жеке құжаттарды (күнделіктерді, жазбаларды, хаттарды, аудиожазбаларды және т.б.) зерттеу қажет.

Кәмелетке толмағандардың істері бойынша қылмыстық процесті жүргізетін орган қылмыстық жауаптылыққа тартылатын адамның нақты туған күнін (туған күні, айы, жылы) анықтау үшін шаралар қабылдауға міндетті. Бұл ретте адам белгілі бір жасқа туған күні емес, одан кейінгі тәуліктен бастап толған болып есептеледі. Он алты жасқа (немесе он төрт жасқа) толған күні жасалған қоғамға қауіпті әрекеттер қылмыстық құқық бұзушылықтар ретінде қарастырылмайды және қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайды.

ҚПК-нің 300-бабына берілген ескертпеге сәйкес, жеке басты куәландыратын құжаттарға мыналар жатады:

Қазақстан Республикасы азаматының паспорты;

Қазақстан Республикасы азаматының жеке куәлігі;

Қазақстан Республикасындағы шетелдіктің тұруға ықтиярхаты;

азаматтығы жоқ адамның куәлігі;

Қазақстан Республикасының дипломатиялық паспорты;

Қазақстан Республикасының қызметтік паспорты;

босқын куәлігі;

теңізшінің жеке куәлігі;

шетелдік паспорт;

жүргізуші куәлігі;

қайтып оралу туралы куәлік;

жеке куәлік алуға жасы жетпеген адамның туу туралы куәлігі;

туу туралы актілік жазба;

әскери билет.

Жасын растайтын құжаттар болмаған немесе осы құжаттардың дұрыстығына күмән туындаған жағдайда ҚПК-нің 271-бабы 1-бөлігінің 3) тармағына сәйкес сараптама тағайындау қажет. Мұндай жағдайларда туған күні сарапшылар көрсеткен жылдың соңғы күні болып есептеледі. Сарапшылар жас мөлшерін ең төменгі және ең жоғарғы жас шектерімен белгілеген жағдайда (мысалы, 14 пен 15 жас аралығы), сараптама ұсынған ең төменгі жасты негізге алу қажет.

Егер он төрт пен он сегіз жас аралығындағы кәмелетке толмаған адам психикасының бұзылуымен байланысты емес психикалық дамуының тежелуі салдарынан қылмыстық құқық бұзушылық жасау кезінде өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін толық көлемде ұғына алмаса не оларды басқара алмаса, ол қылмыстық жауаптылыққа жатпайды (ҚК-нің 15-бабының 3-бөлігі). Кәмелетке толмаған адамның психофизиологиялық дамуының тежелуі оның есі дұрыс еместігін білдірмейді, өйткені бұл жағдайда психикалық бұзылыс болмайды. Мұндай кәмелетке толмаған адам қылмыстық құқық бұзушылық жасаған сәтінде өзінің психикалық даму ерекшеліктеріне байланысты, яғни әлеуметтік инфантилизм салдарынан өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін толық көлемде ұғына алмайды немесе оларды толық көлемде басқара алмайды.

ҚР Жоғарғы Сотының «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту жөніндегі істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 4-тармағына сәйкес: «Кәмелетке толмаған адамның ақыл-ойының кемістігі туралы болжауға негіз болатын мәліметтер болған кезде оның психикалық даму деңгейін анықтау үшін міндетті түрде кешенді психологиялық-психиатриялық сараптама тағайындалуға тиіс.

Егер бұл ретте кәмелетке толмаған адамның психикалық бұзылумен байланысты емес психологиялық дамуындағы тежелу салдарынан қылмыстық құқық бұзушылық жасау кезінде өз әрекетінің нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін толық көлемде ұғына алмағаны не оны басқара алмағаны анықталса, ол ҚК-нің 15-бабының 3-бөлігінің ережелеріне сәйкес қылмыстық жауаптылыққа жатпайды».

Бұл ретте заң шығарушы ҚР-ның 2014 жылғы ҚК-нің 15-бабының 3-бөлігінде, ҚР-ның 1997 жылғы ҚК-нің 15-бабының 3-бөлігінен айырмашылығы, мұндай кәмелетке толмаған адамды қылмыстық жауаптылыққа тартпау мәселесін қылмыстық құқық бұзушылықтардың тек екі санатын: онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмыстарды жасаумен ғана байланыстырмайды. ҚР-ның 2014 жылғы ҚК-нің 15-бабының 3-бөлігі қылмыстардың барлық санаттарына қолданылады, мұны негізді деп санау қажет. Өзімнің бұрынғы ғылыми зерттеулерімде ҚК-нің 15-бабының 3-бөлігін қылмыстардың барлық санаттарына қолдану қажеттігі туралы мәселені бірнеше рет көтерген болатынмын.

ҚК-нің 15-бабының 4-бөлігінде заң шығарушы барлық адамның заң алдында теңдігі туралы конституциялық ережені жалпы құқықтық қағидаттарды іс жүзінде жүзеге асыру мақсатында бекіткен: қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдар шыққан тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, қоғамдық бірлестіктерге тиесілігіне, тұрғылықты жеріне немесе кез келген өзге де мән-жайларға қарамастан заң алдында тең.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік қаулы Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Құқықтық қызмет Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар