Қылмыстық жауаптылықтан босату
қылмыстық жауаптылыққа тарту мерзімінің өтуіне байланысты
🔷 1. Жалпы сипаттама
Қылмыстық жауаптылыққа тарту мерзімі — заңда белгіленген уақыт аралығы, осы мерзім өткеннен кейін, егер адам осы уақытқа дейін қылмыстық жауаптылыққа тартылмаса, ол қылмыстық қудалауға жатпайды.
📌 Бұл институт әділеттілік, құқықтық айқындылық қағидаттарына және ұзақ уақыт өткен соң жазалаудың қоғамдық қажеттілігінің жойылуына негізделген.
🔷 2. Құқық бұзушылық санаттары бойынша ескіру мерзімдері (1-бөлік)
| Құқық бұзушылық санаты | Ескіру мерзімі |
|---|---|
| Қылмыстық теріс қылық | 1 жыл |
| Онша ауыр емес қылмыс | 2 жыл |
| Орташа ауырлықтағы қылмыс | 5 жыл |
| Ауыр қылмыс | 10 жыл |
| Онша ауыр / орташа ауырлықтағы сыбайлас жемқорлық қылмысы | 10 жыл |
| Аса ауыр қылмыс | 15 жыл |
📌 Есептеу қылмыс жасалған күннен бастап үкімнің заңды күшіне енген күніне дейін жүргізіледі (2-бөлік).
🔷 3. Мерзімдерді есептеу, тоқтата тұру және үзу ерекшеліктері
✅ Мерзімдердің өтуі (2-бөлік):
Ескіру мерзімі үкім шығарылған сәтке дейін емес, үкім заңды күшіне енгенге дейін қолданылады.
🚫 Қылмыстық теріс қылықтар (3-бөлік):
Жаңа құқық бұзушылық жасау немесе тергеуден жасырыну мерзімге әсер етпейді;
Мерзім тоқтатылмайды және үзілмейді.
⏸️ Мерзімді тоқтата тұру (4-бөлік):
Егер адам тергеуден немесе соттан жалтарса, ескіру мерзімі:
ұсталғанға дейін немесе
өз еркімен келіп мойындағанға дейін тоқтатылады.
📌 Жалтарған адамдар үшін шекті мерзімдер:
| Қылмыс санаты | Шекті мерзім |
|---|---|
| Онша ауыр емес | 5 жыл |
| Орташа ауырлықтағы | 10 жыл |
| Ауыр және (онша/орташа) сыбайлас жемқорлық | 15 жыл |
| Аса ауыр | 20 жыл |
🔁 Мерзімнің үзілуі (4-бөлік):
Егер ескіру мерзімі аяқталғанға дейін:
адам жаңа ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасаса,
онда есеп жаңа қылмыс жасалған күннен бастап қайта басталады.
📌 Басқа жағдайларда (жеңіл қылмыстар) — әр қылмыс бойынша ескіру мерзімі бөлек есептеледі.
🔷 4. Процестік келісіммен байланысы (4-1-бөлік)
Кінәні мойындау және активтерді қайтару туралы процестік келісім жасау жөнінде өтініш берілген кезде (ҚК 67-1-бап):
ескіру мерзімінің өтуі тоқтатылады;
Егер келісімге қол жеткізілмесе — мерзімнің өтуі қайта жалғасады.
📌 Бұл ерекшелік экономикалық және сыбайлас жемқорлық істері бойынша тергеумен ынтымақтастықты ынталандыруға бағытталған.
🔷 5. Ерекше жағдайлар (5-бөлік)
⚖️ Өмір бойына бас бостандығынан айыру:
Ескіру мерзімі өткен жағдайда мәселені сот шешеді:
қылмыстық жауаптылықтан босатуы мүмкін;
немесе өмір бойына бас бостандығынан айыруды 25 жылға бас бостандығынан айырумен алмастыруы мүмкін.
🔷 6. ЕСКЕРТУ: ескіру мерзімі қолданылмайтын жағдайлар (6-бөлік)
| Қылмыс санаты | Түсіндірме |
|---|---|
| Адамзаттың бейбітшілігі мен қауіпсіздігіне қарсы | Геноцид, агрессия және т.б. |
| Террористік қылмыстар | ҚК 255–258-баптар |
| Экстремистік қылмыстар | ҚК 174, 182 және т.б. |
| Азаптау | ҚК 146-бап |
| Кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы | Соның ішінде 120–122-баптар |
| Жеке адамға, Конституция негіздеріне қарсы аса ауыр | Мысалы, кісі өлтіру (99-бап) |
| Қоғамдық қауіпсіздік пен тәртіпке қарсы | Жаппай тәртіпсіздік, бұзақылық және т.б. |
📌 Мұндай қылмыстар уақыт өтсе де ұмытылмайды.
🔷 7. Сот тәжірибесі
✅ 1-мысал (босату):
Азамат 2021 жылы ҚК 188-бабы 1-бөлігі (ұрлық, онша ауыр емес) бойынша қылмыс жасаған. Іс 2024 жылы сотқа жолданды. Сот екі жылдық мерзімнің өтуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатты (71-бап 1-бөлік 2-тармақ).
❌ 2-мысал (қудалауды жалғастыру):
Ауыр қылмыс жасаған адам 12 жыл бойы жасырынған, 2024 жылы ұсталды. Ескіру мерзімі тоқтатылған, бірақ үзілмеген → қылмыстық жауаптылыққа тарту мүмкін.
❌ 3-мысал (мерзім қолданылмады):
Кәмелетке толмағанға қатысты сексуалдық сипаттағы зорлық әрекеттері бойынша (121-бап) қорғау тарапы 15 жылдық мерзімнің өтуіне байланысты босатуды сұрады. Сот бас тартты — 71-баптың 6-бөлігі қолданылды.
🔷 8. Байланысты нормалар және халықаралық стандарттар
| Құжат / бап | Мазмұны |
|---|---|
| ҚПК 9, 35-баптар | Қылмыстық қудалауды тоқтату |
| ҚК 66, 68, 70-баптар | Баламалы босату негіздері |
| Жоғарғы Соттың 25.12.2020 ж. №9 НҚ | Қолдану практикасы |
| БҰҰ-ның Сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенциясы | 30-бап: ақылға қонымды мерзімдер |
| Азаматтық және саяси құқықтар туралы пакт, 15-бап | Кері күштің болмауы қағидаты |
🔷 9. Құқықтық маңызы
📌 Қылмыстық құқықтағы ескіру мерзімі институты:
қорғаушылық — шексіз қудалаудан қорғайды;
гуманистік — уақыт өте қоғамдық қауіптіліктің жойылуын таниды;
ынталандырушы — ерікті түрде келіп мойындауға итермелейді;
құқықтық айқындылықты және сот жүйесіне сенімді қамтамасыз етеді.
🔷 10. Қорытынды
ҚК 71-бабы — қылмыстық қудалауды уақытпен шектейтін маңызды кепілдік және реттеуші құрал. Ол ең ауыр әрі қоғам үшін мүлдем төзімсіз қылмыстардан басқа жағдайларда қылмыстық жауаптылықты шектеуге мүмкіндік береді.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
