Түсініктеме 64-бабы. Тараптардың татуласуына байланысты әкімшілік жауаптылықтан босату туралы Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне
- Осы Кодекстің 73, 73-1, 73-2, 79-бабының бірінші бөлігі, 146, 185, 186, 220-баптарында, 229-бабының екінші бөлігінде көзделген әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы істер жәбірленушінің арызы бойынша ғана қозғалады және оның әкімшілік құқық бұзушылық жасаған адаммен татуласуына байланысты тоқтатылуға жатады.
- Татуласу жәбірленуші мен әкімшілік құқық бұзушылық жасаған адам қол қойған жазбаша келісім негізінде жүзеге асырылады.
Тараптардың татуласуына байланысты әкімшілік жауаптылықтан босату туралы норма Қазақстанның әкімшілік заңнамасында он жылдан сәл астам уақыт бұрын пайда болды. Бұл әкімшілік және әкімшілік-процестік заңнаманы дамытудағы, әкімшілік құқық бұзушылықтан туындайтын жанжалдарды шешудің неғұрлым ізгілікті әрі сонымен бірге тиімді тәсілдерін қалыптастырудағы маңызды қадам болды.
Отбасылық-тұрмыстық қатынастар саласындағы тараптарды татуластыру рәсімі құқық бұзушыны әкімшілік жауаптылықтан босатудың құқықтық негізі болып табылады. Қазақстан Республикасының 2006 жылғы 20 қаңтардағы № 123 Заңымен 2015 жылғы 1 қаңтарға дейін қолданыста болған ӘҚБтК алғаш рет «Тараптардың татуласуына байланысты әкімшілік жауаптылықтан босату» деп аталатын 71-1-баппен толықтырылды.
Аталған норманы қолдану тәжірибесі жәбірленушімен татуласудың қазіргі заманғы құқықтық саясаттың айтарлықтай тиімді құралы екенін көрсетті. Алайда кез келген жаңа құқықтық институт сияқты, оның да құқық қолдану тәжірибесі барысында, әсіресе тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы істер бойынша байқалатын кемшіліктері бар.
Мысалы, отбасылық-тұрмыстық қатынастар саласындағы құқыққа қайшы әрекеттер (ӘҚБтК-нің 73-бабы) тұрмыстық салада кең таралған әкімшілік құқық бұзушылық болып табылады. Алайда құқық қолдану тәжірибесіне жүргізілген ғылыми зерттеулер мұндай жағдайларда құқық бұзушылықтардың латенттілік деңгейі өте жоғары екенін және жанжалдасушы тараптардың татуласуына байланысты істердің әрдайым сот талқылауымен аяқтала бермейтінін көрсетеді.
Осы себепті мынадай жағымсыз салдарлар туындайды:
- құқық бұзушы өзінің жазасыз қалатынын сезінеді, өйткені ол тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбанын қарсы арыз жазуға көндіре алады;
- тұрмыстық зорлық-зомбылық жасаушы жәбірленушіні қорқытып, оны онымен татуласқаны туралы мәліметпен ішкі істер органдарына жүгінуге мәжбүр етуі мүмкін;
- тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы істі тергеген ішкі істер органы қызметкерінің жұмысы нәтижесіз қалады, ал тұрмыстық зорлық-зомбылық жасаушы заңдық жауаптылыққа тартылмаған адам болып есептеледі;
- ішкі істер органдарының профилактикалық есебіне қоюға негіз болмайды: әдетте, татуласу рәсімінен кейін тұрмыстық зорлық-зомбылық жасаушыға қатысты қорғау нұсқамасы шығарылмайды, соттар жақындауға тыйым салуды немесе құқық бұзушының мінез-құлқына ерекше талаптар белгілеуді қолданбайды.
Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігі ӘҚБтК-нің Ерекше бөлігінің нақты нормаларын айқындайды. Осы нормалар бойынша әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы істер жәбірленушінің арызы бойынша ғана қозғалады және оның әкімшілік құқық бұзушылық жасаған адаммен татуласуына байланысты тоқтатылуға жатады. Мұндай құқықтық нормалар ӘҚБтК-нің тоғыз бабында көзделген, атап айтқанда:
- 73-бап — Отбасылық-тұрмыстық қатынастар саласындағы құқыққа қарсы әрекеттер;
- 73-1-бап — Денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру;
- 73-2-бап — Ұрып-соғу;
- 79-баптың 1-бөлігі — Қазақстан Республикасының дербес деректер және оларды қорғау туралы заңнамасын бұзу. Саралаушы белгісі — егер бұл әрекеттерде қылмыстық жазаланатын іс-әрекеттің белгілері болмаса, дербес деректерді заңсыз жинау және (немесе) өңдеу;
- 146-бап — Егістіктер немесе екпелер арқылы көлікпен өту;
- 185-бап — Коммерциялық, банктік құпияны, кредиттік есептер туралы мәліметтерді немесе кредиттік бюроның кредиттік тарих дерекқорындағы ақпаратты сақтау міндетін бұзу;
- 186-бап — Сақтандыру немесе зейнетақы жинақтарының құпиясын не микрокредит беру құпиясын сақтау міндетін бұзу;
- 220-бап — Қазақстан Республикасының төлемдер және төлем жүйелері туралы заңнамасын, клиенттерге банктік қызмет көрсетуге байланысты талаптарды бұзу;
- 229-баптың 2-бөлігі — Сақтандыру ұйымының сақтандыру төлемін жүзеге асыруға байланысты талаптарды бұзуы. Саралаушы белгісі — сақтандыру төлемін жүзеге асыру үшін клиент ұсынған құжаттардың жоғалуы.
Бұл нормалардың тізбесі толық болып табылады және кеңейтілген түсіндіруге жатпайды. Алайда татуласу мақсаттары тұрғысынан алғанда, бұл тізбе негізсіз тарылтылған, өйткені құқық бұзушы әрекетіне белсенді өкіну арқылы жәбірленушіге материалдық, моральдық залалды немесе денсаулыққа келтірілген зиянды өтеген жағдайда, татуласу ӘҚБтК-нің Ерекше бөлігінің барлық материалдық-құқықтық нормалары бойынша жүзеге асырылуға тиіс. Негіздер мен шарттар болған кезде тиісті істер тоқтатылуға жатады.
Мұндай нақтылау негізсіз емес. Әкімшілік іс жүргізуде татуласу бірқатар себептерге байланысты, ең алдымен оның жеделдігіне, жеңілдетілген тәртібіне және орынсыздығына байланысты қолайсыз деген кең таралған пікір бар. Мұндай жағдайда баптың осындай редакциясы заң шығарушының әкімшілік процестің аясына тартылған адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерін барынша қорғауға ұмтылысы ретінде қабылданады.
ӘҚБтК-нің 64-бабының талаптарына және республика соттарында қалыптасқан тәжірибеге сәйкес, процеске қатысушылардан барлық қажетті мәліметтер көрсетілген татуласу туралы келісім алынады.
Солтүстік Қазақстан облысы аудандық сотының 2017 жылғы 11 желтоқсандағы қаулысымен азамат В.С. жәбірленушімен медиация тәртібімен татуласуына байланысты ӘҚБтК-нің 73-бабының 1-бөлігі бойынша әкімшілік жауаптылықтан босатылды.
Сот отырысында азамат В.С. пен жәбірленуші Е.С. сотқа сот медиациясы тәртібімен өзара жазбаша татуласу келісімін жасасқаны туралы өтінішпен жүгініп, іс бойынша іс жүргізуді тоқтатуды сұрады. Сот бұл өтінішті толық көлемде қанағаттандырды. Сот азамат Е.С.-ке татуласудың салдарын түсіндірді.
Азамат А.А.-ға қатысты әкімшілік іс бойынша оның 2017 жылғы 26 қыркүйекте сағат 10:00 шамасында Благой елді мекені, Пушкин көшесі, 196-үй мекенжайындағы үйінде жұбайы азамат В.М.-мен жанжал шығарғаны анықталды. Ол жұбайының атына балағат сөздер айтып, отбасының тыныштығын бұзған, яғни ӘҚБтК-нің 73-бабының 1-бөлігінде көзделген құқық бұзушылықты жасаған. Сотта жәбірленуші онымен татуласқанын мәлімдеді, бұл әкімшілік іс жүргізуді тоқтатуға негіз болды.
Практикалық қызметте бұрын өзіне қатысты әкімшілік іс татуласуға байланысты тоқтатылған адамның ӘҚБтК-нің 61-бабында белгіленген уақыт кезеңі ішінде ұқсас құқық бұзушылықты қайта жасауы қайталанушылықты құрай ма деген мәселе туындайды.
Бұл сұрақтың жауабы әкімшілік жауаптылыққа тарту ұғымының нені білдіретініне байланысты. Бұл термин ӘҚБтК-де, оның ішінде 12, 62-баптарда және басқа да баптарда қолданылады, алайда оның мазмұны Кодексте ашып көрсетілмеген.
Бұдан бөлек, жекелеген авторлар аталған терминді заң шығарушы ӘҚБтК-де қолданатын «әкімшілік жазаға тартылған адам» деген ұқсас терминмен теңестіреді. Мысалы, ӘҚБтК-нің 61-бабында.
Белгілі болғандай, әкімшілік іс бойынша әкімшілік жаза қолдануға байланысты емес түпкілікті шешімдер қабылдануы мүмкін. Олар істің белгілі бір мән-жайлары анықталған кезде заңды әрі дәлелді болып табылады және бұл ӘҚБтК-де тікелей көзделген.
Алайда мұндай адамдар көбінесе өздеріне қатысты іс жүргізуді қамтамасыз ету шараларының қолданылуымен байланысты барлық ауыртпалықтар мен шектеулерді бастан кешіреді. Бұдан бөлек, ӘҚБтК-нің 48-тарауына сәйкес, істерді тоқтату негіздері іс жүзінде екі топқа бөлінеді: ақтайтын және ақтамайтын негіздер.
ӘҚБтК-нің 861-бабының 1-бөлігіне сәйкес, әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы істерді қарауға уәкілетті судьяның, органның (лауазымды адамның) ӘҚБтК-нің 741-бабы 1-бөлігінің 1)–7) және 11) тармақшаларында көзделген негіздер бойынша істі тоқтату туралы қаулысы шығарылған адам кінәсіз болып есептеледі және Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдарында кепілдік берілген құқықтары мен бостандықтарына қандай да бір шектеулерге ұшыратылмайды.
Тиісінше, әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы істерді қарауға уәкілетті судьяның, органның (лауазымды адамның) ӘҚБтК-нің 741-бабында көзделген өзге де негіздер бойынша істі тоқтату туралы қаулылары шығарылған адамдар кем дегенде әкімшілік құқық бұзушылық жасауға қатысы бар адамдар болып есептеледі.
Мұндай негіздер тобына татуласу да жатады.
Көрсетілген мән-жайларды ескере отырып, ӘҚБтК-нің 741-бабы 1-бөлігінің 8), 9), 10) және 12) тармақшаларында көзделген негіздер бойынша істері бұрын тоқтатылған адамдардың ӘҚБтК-нің 61-бабында белгіленген мерзімдер ішінде ұқсас әкімшілік құқық бұзушылықты жасауы қайталанушылықты құрайды деп есептеу дұрыс болып көрінеді.
Қарастырылып отырған баптың 2-бөлігінде татуластыру рәсімін жүзеге асыру тетігі көзделген. Біріншіден, жанжалдасушы немесе дауласушы тараптар арасында жазбаша келісім жасалуға тиіс. Екіншіден, келісімге жәбірленуші мен әкімшілік құқық бұзушылық жасаған адам қол қоюы керек.
Келісім жазбаша нысанда жасалады және оған тараптар немесе сенімхатта арнайы көзделген келісім жасасу өкілеттіктері болған жағдайда олардың өкілдері қол қояды. Келісімде тараптар келіскен шарттар, сондай-ақ оны орындау мерзімі мен тәртібі көрсетілуге тиіс. Келісім бітімгершілік келісім жасасқан адамдардың санына бір данадан артық мөлшерде жасалады және оған қол қойылады. Осы даналардың бірі келісімді қабылдаған сот немесе уәкілетті лауазымды адам тарапынан іс материалдарына қоса тіркеледі.
Егер әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс қозғалмаған болса және татуласу туралы келісім жасалса, онда материал нарядқа есептен шығарылады. Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2013 жылғы 13 желтоқсандағы № 713 бұйрығының 25 және 26-тармақтарына сәйкес, іс жүргізу аяқталған әкімшілік істер номенклатуралық істерге тігіледі және әкімшілік практика бөлімшелерінің архивтік үй-жайларында (шкафтарында) немесе ішкі істер органдарының архивтерінде сақталады. Іске тігілген парақтар нөмірленеді, ал соңғы парақта нөмірленген парақтардың саны туралы куәландыру жазбасы жасалады. Іс жүргізу аяқталған әкімшілік істері бар әрбір номенклатуралық істе мынадай мәліметтерді қамтитын тізімдеме болуға тиіс: құқық бұзушының тегі мен аты-жөнінің бас әріптері, хаттаманың нөмірі, Кодекстің бабы, әкімшілік жаза түрі, салынған айыппұл сомасы, беттердің нөмірлері.
Қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша мұндай тәртіп Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының 2014 жылғы 19 қыркүйектегі № 89 «Қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы арыздар мен хабарларды қабылдау және тіркеу, сондай-ақ Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімін жүргізу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығының 14-тармағымен реттелген. Лауазымды адам еркін нысанда баянат жасайды және қылмыстық қудалау органы басшысының немесе оның орынбасарының келісімімен іс қараусыз қалдырылып, номенклатуралық істе (нарядта) сақталады.
Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс қозғалған жағдайларда істі тоқтату туралы қаулы шығару қажет. Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы істерді тоқтату тетігі Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 5 «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша сот қаулысы туралы» нормативтік қаулысында түсіндірілген. Істі тоқтату туралы қаулының сипаттау-уәждеу бөлігінде мыналар баяндалады:
- әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттамада көрсетілген құқық бұзушылықтың мән-жайлары;
- істі тоқтатуға негіз болған мән-жайлар;
- қаулының қарар бөлігінде әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізуді тоқтату туралы сот шешімі, осы шешім қабылданған негіз, сондай-ақ әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс қозғалған ӘҚБтК-нің Ерекше бөлігінің нормасы көрсетіледі.
Авторлар ұжымының Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне ғылыми-практикалық түсіндірмесі (баптар бойынша):
Бачурин Сергей Николаевич, заң ғылымдарының кандидаты, доцент — 48-тарау (Е.М. Хакимовпен бірлесіп);
Габдуалиев Мереке Трекович, заң ғылымдарының кандидаты — 11, 21, 22, 23-тараулар;
Жусипбекова Айнур Маратовна, заң магистрі — 13-тарау (А.В. Карпекинмен бірлесіп); 33, 39-тараулар (О.Т. Сейтжановпен бірлесіп);
Карпекин Александр Владимирович, заң ғылымдарының кандидаты, доцент — 13-тарау (А.М. Жусипбековамен бірлесіп);
Корнейчук Сергей Васильевич — 2-тарау; 6-тарау (О.Т. Сейтжановпен, Е.М. Хакимовпен бірлесіп); 8-тарау; 25-тарау (Е.М. Хакимовпен бірлесіп); 457–470, 488, 488-1, 491–506-баптар; 28, 30, 52-тараулар;
Корякин Илья Петрович, заң ғылымдарының докторы, профессор — 49-тарау;
Кысыкова Гульнара Бауыржановна, заң ғылымдарының кандидаты — 20-тарау;
Омарова Ботагоз Акимгереевна — 17-тарау; 18-тарау (Б.А. Парманкуловамен бірлесіп); 26, 31-тараулар; 32-тарау (Б.А. Парманкуловамен бірлесіп);
Парманкулова Баян Асханбаевна — 18-тарау (Б.А. Омаровамен бірлесіп); 19, 32-тараулар (Б.А. Омаровамен бірлесіп); 43-тарау (А.С. Тукиевпен бірлесіп);
Подопригора Роман Анатольевич, заң ғылымдарының докторы, профессор — 24-тарау, 489, 489-1, 490-баптар;
Порохов Евгений Викторович, заң ғылымдарының докторы — 14, 15, 16, 29-тараулар, 471–475-баптар;
Сейтжанов Олжас Темиржанович, заң ғылымдарының кандидаты, доцент — 4-тарау; 5-тарау (Е.М. Хакимовпен бірлесіп); 6-тарау (С.В. Корнейчукпен, Е.М. Хакимовпен бірлесіп); 9-тарау; 10-тарау (Б.Е. Шаймерденовпен, В.В. Филинмен бірлесіп); 33-тарау (А.М. Жусипбековамен бірлесіп); 36-тарау (Б.Е. Шаймерденовпен бірлесіп); 39-тарау (А.М. Жусипбековамен бірлесіп);
Смышляев Александр Сергеевич, PhD докторы — 38, 40, 42, 43-1-тараулар (А.С. Тукиевпен бірлесіп); 44-тарау;
Тукиев Аслан Султанович, заң ғылымдарының кандидаты, доцент — 1, 3, 35-тараулар; 38, 40, 42-тараулар (А.С. Смышляевпен бірлесіп); 43-тарау (Б.А. Парманкуловамен бірлесіп); 43-1-тарау (А.С. Смышляевпен бірлесіп); 44-1-тарау (Д.А. Шипппен бірлесіп); 45-тарау; 46-тарау (Д.А. Шипппен бірлесіп); 47-тарау;
Филин Владимир Владимирович, заң ғылымдарының кандидаты, доцент — 10-тарау (О.Т. Сейтжановпен, Б.Е. Шаймерденовпен бірлесіп);
Хакимов Ержан Маратович, заң магистрі — 5-тарау (О.Т. Сейтжановпен бірлесіп); 6-тарау (О.Т. Сейтжановпен, С.В. Корнейчукпен бірлесіп); 7-тарау; 25-тарау (С.В. Корнейчукпен бірлесіп); 34, 41-тараулар; 48-тарау (С.Н. Бачуринмен бірлесіп); 53-тарау;
Шаймерденов Болат Еркенович, заң магистрі — 10-тарау (О.Т. Сейтжановпен, В.В. Филинмен бірлесіп); 12-тарау; 476–487, 507–509-баптар; 36-тарау (О.Т. Сейтжановпен бірлесіп); 37, 50, 51-тараулар.
Шипп Денис Алексеевич — 44-1, 46-тараулар (А.С. Тукиевпен бірлесіп).
Актіні өзгерту күні: 01.01.2020Актіні қабылдау күні: 01.01.2020Қабылданған орны: 100050000000Актіні қабылдаған орган: 103001000000Қолданылу өңірі: 100000000000Нормашығармашылық орган берген нормативтік құқықтық актінің тіркеу нөмірі: 5Актінің мәртебесі: жаңаҚұқықтық қатынастар саласы: 029000000000 / 028000000000 / 029002000000 / 028004000000 / 029001000000 / 026000000000 / 001000000000 / 001008000000 / 030000000000Актінің нысаны: ТҮСІНДІРМЕ / КОДЕКСЗаңдық күші: 1900Актінің тілі: орыс тілі
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау
