Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 4-бабына түсініктеме. Қылмыстық жауаптылықтың негізі

Қылмыстық жауаптылықтың бірден-бір негізі қылмыстық құқық бұзушылық жасау, яғни осы Кодексте көзделген қылмыс немесе қылмыстық теріс қылық құрамының барлық белгілері бар іс-әрекетті жасау болып табылады. Ешкім де бір қылмыстық құқық бұзушылық үшін қайтадан қылмыстық жауаптылыққа тартылуға тиіс емес. Қылмыстық заңды ұқсастығы бойынша қолдануға жол берілмейді.

Құқық нормаларын бұзғаны үшін кінәлі адамдарға қолданылатын мемлекеттік мәжбүрлеу заңдық жауаптылықтың әртүрлі нысандарында көрініс табады. Солардың бірі – қылмыстық жауаптылық.

Қылмыстық жауаптылық дегеніміз – адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасауына байланысты туындайтын күрделі әлеуметтік-құқықтық салдар, яғни мемлекет тарапынан оған жауап ретінде қылмыстық заңда көзделген мәжбүрлеу сипатындағы шараларды қолдану.

Қылмыстық жауаптылық деп қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамға сот үкімі бойынша қолданылатын, қылмыстық заңда көзделген мемлекеттік мәжбүрлеу ықпалын (оны соттау, оған жаза тағайындау) және соның салдарынан сотталғандықтың туындауын түсінеміз.

Қылмыстық жауаптылық ҚР ҚК нормаларымен белгіленеді. Бұл нормалар қандай қоғамға қауіпті әрекеттердің қылмыстық құқық бұзушылықтар деп танылатынын көрсетеді, ҚК-нің Ерекше бөлігінде олардың толық тізбесін береді және оларды жасағаны үшін жазаны көздейді.

Қылмыстық жауаптылық мынадай белгілермен сипатталады.

Біріншіден, қолданылу негіздері бойынша – қылмыстық жауаптылық тек қылмыстық құқық бұзушылық құрамының барлық белгілері бар іс-әрекетті жасағаны үшін ғана жүктеледі. Жауаптылықтың басқа түрлері, мысалы, тәртіптік, азаматтық-құқықтық жауаптылық, материалдық залалды өтеу түріндегі жауаптылық қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгілері бар әрекеттерді жасағаны үшін де, өзге де құқық бұзушылықтар жасағаны үшін де туындауы мүмкін.

Екіншіден, жауаптылықтың мазмұны бойынша – қылмыстық жауаптылық құқықтық жауаптылықтың ең қатаң түрі болып табылады. Ол адамның және оның жасаған іс-әрекетінің мемлекет тарапынан айыпталуын қамтиды, өйткені үкім мемлекет атынан шығарылады, ал жаза тағайындалған кезде жазаны орындауға байланысты құқықтарды шектеу түріндегі мемлекеттік мәжбүрлеуді де қамтиды. Жауаптылықтың басқа түрлерін, соның ішінде сот арқылы жүктелетін түрлерін қолданған кезде мемлекеттік айыптау болмайды, өйткені олар мемлекет атынан жүктелмейді.

Үшіншіден, қолданушы субъект бойынша – жауаптылық тек сот арқылы және заңды күшіне енген айыптау үкімімен ғана жүктеледі. Басқа ешқандай орган немесе лауазымды адам қылмыстық жауаптылықты жүктей алмайды. Құқықтық жауаптылықтың басқа түрлерін сот та, өзге органдар мен адамдар да қолдануға құқылы.

Төртіншіден, қолдану тәртібі бойынша – қылмыстық-процестік заңнамада қылмыстық жауаптылықты жүктеудің арнайы тәртібі белгіленген. ҚПК қылмыстық жауаптылықты жүктеу жөніндегі тергеу органдары мен соттың қызметін реттейді. Құқықтық жауаптылықтың басқа түрлерін жүктеу өзге құқықтық нормалармен реттеледі.

Бесіншіден, жауаптылық жүктелетін субъектілер шеңбері бойынша – қылмыстық жауаптылық жеке сипатта болады, яғни ол қылмыстық құқық бұзушылық жасауға кінәлі жеке тұлғаға ғана жүктеледі (ҚК-нің 15-бабы). Құқықтық жауаптылықтың өзге түрлері, мысалы, азаматтық-құқықтық және әкімшілік жауаптылық заңды тұлғаларға да жүктелуі мүмкін.

Қылмыстық жауаптылықтың негізі туралы мәселе қылмыстық-құқықтық қана емес, саяси және жалпы азаматтық маңызға да ие. Бұл мәселені шешуге қатысты көзқарас құқықтық мемлекеттің даму деңгейін, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілдігін көп жағдайда айқындайды деп айтуға болады.

Қылмыстық жауаптылықтың негізі мәселесін қарастырған кезде заңда оның мазмұны ашып көрсетілмегеніне, ал қылмыстық құқық теориясында бұл мәселе әртүрлі шешілетініне назар аудару қажет. Алайда ең көп таралған көзқарасқа сәйкес, қылмыстық жауаптылықтың мазмұны жасалған іс-әрекет үшін жауап беру міндеті және осы міндеттің іс жүзінде жүзеге асырылуы болып табылады.

Қылмыс құрамының ұғымы да заңнамалық тұрғыдан ашып көрсетілмеген. Қылмыстық құқық теориясында қылмыс құрамы деп нақты қоғамға қауіпті іс-әрекетті қылмыс ретінде сипаттайтын, қылмыстық заңда белгіленген объективтік және субъективтік белгілердің жиынтығы түсініледі. Бұл анықтаманы қылмыстық құқық бұзушылық құрамының ұғымына да, оның бір түрі – ҚР ҚК-не алғаш рет енгізілген қылмыстық теріс қылық ұғымына да қолдануға болады деп санаймыз.

Қылмыстық құқық бұзушылық пен қылмыстық құқық бұзушылық құрамы – өзара ұқсас, бірақ бірдей емес ұғымдар. Қылмыстық құқық бұзушылық дегеніміз – нақты тұлға объективтік шындықта жасайтын және көптеген тек өзіне ғана тән жеке белгілермен сипатталатын нақты әрекет немесе әрекетсіздік. Ал қылмыстық құқық бұзушылық құрамы – нақты қылмыстық жазаланатын әрекеттің тек типтік белгілерін бекітетін нормативтік категория. Сондықтан қылмыстық құқық бұзушылық жасау қылмыстық жауаптылықтың нақты негізі болса, қылмыстық құқық бұзушылық құрамы оның заңдық негізі болып табылады. Бұл екі негіз өзара байланысты және біртұтас нәрсені құрайды: заңда бекітілген қылмыс немесе қылмыстық теріс қылық құрамы болмаса, қоғамға қауіпті әрекет қылмыстық деп таныла алмайды, ал белгілі бір қылмыс немесе қылмыстық теріс қылық құрамының белгілерін көздейтін қылмыстық-құқықтық норманың болуы, егер адам осы белгілерге сәйкес келетін әрекетті жасамаса, қылмыстық жауаптылықтың негізі болып табылмайды. Сондықтан заң шығарушы да, теория да, практика да қылмыстық жауаптылықтың бірден-бір негізі ретінде қылмыстық заңда көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамының барлық белгілері бар қоғамға қауіпті әрекетті жасауды таниды.

Қылмыс немесе қылмыстық теріс қылық құрамының барлық белгілері бар әрекетті жасау қылмыстық жауаптылықтың бірден-бір ғана емес, сонымен қатар жеткілікті негізі болып табылады. Басқа ешқандай мән-жайлар (субъектінің жеке басын сипаттайтын деректер, оның шығу тегі, жасалған әрекеттің саяси резонансы және т.б.) жауаптылықтың негізі бола алмайды және қылмыстық-құқықтық қатынастарды туындата алмайды. Алайда кінәлінің жеке басын сипаттайтын деректер, қылмыстық құқық бұзушылық жасалғанға дейінгі мінез-құлқы және басқа да мән-жайлар іс үшін маңызды болып табылады әрі жаза тағайындау кезінде соттың ескеруіне алынуы мүмкін.

Қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрайтын әрбір белгі белгілі бір заңдық жүктемеге ие, тек олардың жиынтығы ғана адамның өзі жасаған әрекеті үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылуына негіз бола алады. Қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгілерінің ең болмағанда біреуінің болмауы оның құрамының жоқ екенін және, тиісінше, қылмыстық жауаптылық негізінің жоқ екенін білдіреді.

Қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрайтын объективтік белгілерге қол сұғушылықтың объектісі, заты және объективтік жағы жатады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі – қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның қол сұғатын және қоғамға қауіпті әрекет нәтижесінде зиян келтірілетін немесе зиян келтірілуі мүмкін игіліктер (мүдделер) немесе қоғамдық қатынастар. Олар жалпы түрде ҚК-нің 2-бабының 1-бөлігінде көрсетілген, сондай-ақ ҚК Ерекше бөлігінің тарауларының атауларында айқындалады. Бұл ретте қылмыстық құқық бұзушылық жасау осы қатынастарға қол сұғуы, оларға зиян келтіруі немесе зиян келтірудің нақты не ең болмағанда ықтимал қаупін туғызуы тиіс.

Қылмыстық құқық теориясында қылмыс объектісін қылмыстық заңмен қорғалатын, қылмыс жасалған кезде зиян келтірілетін немесе зиян келтіру қаупі туындайтын қоғамдық қатынастар ретінде анықтау дәстүрлі болып табылады. Объектінің факультативтік белгілеріне қылмыс заты мен қылмыстан жәбірленуші жатқызылады, оларға қылмыстық жауаптылық мәселелерін шешу кезінде бірдей маңыз беріледі.

Қылмыс заты – қылмыс жасау кезінде тікелей ықпал жасалатын материалдық дүниенің физикалық заты немесе зияткерлік құндылық.

Қылмыстық процесте жәбірленуші деп қылмыстық құқық бұзушылық арқылы өзіне тікелей моральдық, дене немесе мүліктік зиян келтірілген деп пайымдауға негіз бар адам танылады (ҚПК-нің 71-бабының 1-бөлігі). Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам ҚПК-нің 71-бабының 1-бөлігінде көзделген жағдайларда адамды дереу жәбірленуші деп тануға міндетті (ҚПК-нің 71-бабының 1-1-бөлігі). Адамға зиян Қылмыстық кодекспен тыйым салынған, есі дұрыс емес адам жасаған әрекет арқылы келтірілген жағдайларда да ол жәбірленуші деп танылады (ҚПК-нің 71-бабының 2-бөлігі). Адам тиісті қаулы шығарылғаннан кейін қылмыстық процесте жәбірленуші деп танылады (ҚПК-нің 71-бабының 3-бөлігі).

Қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау кезінде объектіні анықтаудың айрықша маңызы бар.

Қылмыстық заңда көзделген бірқатар қылмыстық құқық бұзушылықтар бір мезгілде қылмыстық-құқықтық қорғаудың екі немесе одан да көп объектісіне қол сұғатынын атап өткен жөн. Бұл ретте ғылымда негізгі, қосымша және факультативтік тікелей объектілерді бөліп көрсету қабылданған. Аталған объектілердің алғашқы екеуі қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралауға әсер етеді. Негізгі тікелей объект – осы түрдегі қылмыстық құқық бұзушылықтар жасалған барлық жағдайларда зиян шегетін және құқықтық норма қорғау үшін құрылған объект. Қосымша тікелей объект те осы түрдегі қылмыстық құқық бұзушылықтар жасалған барлық жағдайларда зиян шегеді, алайда ол жанама түрде ғана зардап шегеді, өйткені құқықтық норма оны қорғау үшін құрылмаған. Негізгі тікелей объектінің белгісі – оның тектік объектімен бір жазықтықта орналасуы. Мәселен, қарақшылық шабуыл жасау кезінде (ҚК-нің 192-бабы) екі объектіге – меншік қатынастарына және адамның денсаулығына зиян келтіріледі. Бұл жағдайда меншік қатынастары негізгі тікелей объект болып табылады, ал адамның денсаулығы – қосымша тікелей объект. Кейбір жағдайларда қосымша тікелей объектілер баламалы түрде берілуі мүмкін. Мәселен, қорқытып алушылық құрамында (ҚК-нің 194-бабы) меншік қатынастары негізгі тікелей объект болып табылады, ал қосымша объектілер ретінде адамның денсаулығы немесе оның ар-намысы мен қадір-қасиеті болуы мүмкін.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасау кезінде қосымша объектіге келтірілген зиянның ауырлық дәрежесі негізгі объектіге келтірілген зиянның ауырлық дәрежесінен аз немесе оған тең болса, негізгі объектіге қол сұғуды көздейтін бап бойынша саралау жүргізіледі, қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша қосымша саралау талап етілмейді.

Мәселен, ҚР Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы «Зорлау және өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерімен байланысты қылмыстарды саралаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 3-тармағына сәйкес: «Зорлау, нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау немесе оларды жасауға оқталу кезінде жәбірленушінің денсаулығына қасақана жеңіл немесе ауырлығы орташа зиян келтіру ҚК-нің 120-бабының немесе ҚК-нің 121-бабының диспозициясымен қамтылады және қосымша саралауды талап етпейді. Егер жәбірленушінің денсаулығына ауырлығы орташа немесе ауыр зиян зорлаудан не өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасағаннан кейін келтірілсе, онда қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы орын алады.

Зорлау, өзге де нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау кезінде жәбірленушілердің денсаулығына қасақана ауыр зиян келтіру тиісінше ҚК-нің 120-бабы үшінші бөлігінің 2) тармағы бойынша өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан зорлау ретінде немесе ҚК-нің 121-бабы үшінші бөлігінің 2) тармағы бойынша өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан нәпсіқұмарлық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау ретінде саралануға тиіс».

Егер қылмыс жасау кезінде қосымша объектіге келтірілген зиянның ауырлық дәрежесі негізгі объектіге келтірілген зиянның ауырлық дәрежесінен жоғары болса, қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша саралау талап етіледі. Мәселен, тұрғын үйде тұратын адамның еркінен тыс тұрғын үйге заңсыз кіру кезінде денсаулыққа ауыр зиян келтіруден тұратын күш қолданылса, жасалған әрекет ҚК-нің 149-бабының 2-бөлігі бойынша ҚК-нің 106-бабының 1-бөлігімен жиынтықта саралануға тиіс. Бұл ережеден заң жүзінде тек бір ғана ерекшелік белгіленген. Атап айтқанда, ҚК-нің 13-бабының 1-бөлігіне сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы болған кезде, егер осы әрекеттердің белгілері бір баптың немесе неғұрлым қатаң жаза көздейтін ҚК бабының нормасымен қамтылмаса, адам әрбір жасалған әрекеті үшін тиісті бап немесе баптың тиісті бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылықта болады.

Егер бапта бірнеше қосымша объект баламалы түрде көрсетілсе, қылмысты осы бап бойынша саралау үшін олардың ең болмағанда біреуіне зиян келтірілуі жеткілікті. Мәселен, негізгі объектісі сот төрелігінің мүдделері болып табылатын ҚК-нің 409-бабы «Сот төрелігін жүзеге асыруға немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруге байланысты қорқыту немесе күш көрсету» бойынша құрамды қолдану үшін баламалы түрде көрсетілген қосымша объектілердің кез келгеніне: өмірге, денсаулыққа, меншік қатынастарына зиян келтіру қаупінің болуы жеткілікті.

Айта кету керек, бірқатар жағдайларда қылмыстық құқық бұзушылық объектісін анықтау кезінде қиындықтар туындайды, бұл әрекеттерді саралау кезінде қателіктерге әкеледі. Мысалы, аудандық сот Л.-ның төмендегі мән-жайларда Я.-ның денсаулығына зиян келтірген әрекеттерін бұзақылық деп танып, қол сұғушылық объектісін дұрыс анықтамаған. Л. өз үйінің жанында, көлік қозғалысы үшін жабылған көшенің жүріс бөлігінде тұрған кезде, өзі салған балалар алаңқайын бұзып кету қаупі бар жол талғамайтын автокөліктің көшеде келе жатқанын көрген. Алаңқайдың бұзылуына жол бермеу үшін Л. арматура алып, оны автокөлікке қарай лақтырған, соның салдарынан жүргізушінің денсаулығына ауырлығы орташа зиян келтірген. Қылмыстық істер жөніндегі облыстық алқа, біздің ойымызша, Л.-ның әрекеттерін ҚК-нің 107-бабының 1-бөлігіне қайта саралап, дұрыс шешім қабылдаған, өйткені оның әрекеттері қоғамдық тәртіпті бұзуға емес, жеке адамға зиян келтіруге бағытталған.

Қылмыстық құқық бұзушылық объектісінің факультативтік белгісі болып оның заты табылады. Қылмыстық құқық бұзушылықтың затын анықтау оның объектісінің мәнін терең әрі дұрыс түсінуге және әрекетті дұрыс саралауға ықпал етеді.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың заты – белгілі бір қоғамдық қатынастардың жақтары мен қасиеттері көрініс табатын, оған физикалық немесе психикалық ықпал ету арқылы осы қоғамдық қатынастар саласында әлеуметтік қауіпті зиян келтірілетін нақты материалдық объект.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың заты әрдайым бола бермейді және барлық жағдайда оған зиян келтірілмейді. Мысалы, жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтарда қылмыстық құқық бұзушылықтың заты болмайды.

Ал қылмыстық құқық бұзушылық құрамдарының көптеген түрлері үшін зат негізгі, міндетті белгілердің бірі болып табылады. Пайдакүнемдік мақсатпен жасалатын қылмыстық құқық бұзушылықтарда, егер қол сұғушылықтың заты анықталмаса, қылмыстық жауаптылыққа тарту мүмкін емес. Мысалы, Жоғарғы Соттың қылмыстық істер жөніндегі сот алқасы А. ісі бойынша өз анықтамасында тонау туралы іс бойынша айыптау үкімі күшін жоюға, ал іс қосымша тергеуге жіберілуге тиіс екенін көрсеткен, өйткені үкімде ұрланған заттар мен олардың саны көрсетілмеген.

Қылмыстық құқық бұзушылық затының физикалық немесе әлеуметтік қасиеттері көптеген жағдайларда қылмыстық құқық бұзушылықтың аралас құрамдарын ажыратуға, сондай-ақ қылмыстық құқық бұзушылықты қылмыстық емес әрекеттерден айыруға негіз болады. Тиісінше, қол сұғушылық объектілері де әртүрлі болады: бірінші жағдайда атыс қаруын ұрлау қоғамдық қауіпсіздікке қол сұғушылықты құрайды (ҚК-нің 291-бабы), ал екінші жағдайда тегіс ұңғылы аңшылық қаруды ұрлау меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтарға жатады (ҚК-нің 188-бабы).

Объективтік жағы – қылмыстық құқық бұзушылықтың қылмыстық заңда көзделген сыртқы белгілері, яғни қылмыстық іс-әрекетті (қоғамға қауіпті әрекет немесе әрекетсіздік), қылмыстық нәтижені, олардың арасындағы себепті байланысты (әрекет немесе әрекетсіздік пен туындаған салдар арасындағы байланысты), қылмыстық құқық бұзушылық жасалған орынды, уақытты, жағдайды, тәсілді, құралдар мен жабдықтарды сипаттайтын белгілер.

Объективтік жақ ҚР ҚК Ерекше бөлігінің баптары диспозицияларының негізгі мазмұнын құрайды, оның белгілері қылмыстық процестегі дәлелдеу нысанының негізіне алынған. Құқық қолдану практикасында объективтік белгілерді дұрыс анықтамау қылмыстық-құқықтық әрекеттерді саралау кезінде қателіктер туындатады, соның салдарынан қылмыстық сот ісін жүргізу барысында азаматтардың құқықтары бұзылады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағының міндетті белгісі – әрекет немесе әрекетсіздік нысанында көрініс табуы мүмкін іс-әрекет.

Қылмыс, ҚР ҚК-нің 10-бабының 2-бөлігіне сәйкес, қоғамға қауіпті, Қылмыстық кодексте жазалау қатерімен тыйым салынған, кінәлі түрде жасалған әрекет (іс-әрекет немесе әрекетсіздік) болып танылады. Ал осы баптың 3-бөлігіне сәйкес, қылмыстық теріс қылық деп қоғамға үлкен қауіп төндірмейтін, жеке адамға, ұйымға, қоғамға немесе мемлекетке болмашы зиян келтірген не зиян келтіру қатерін туғызған, кінәлі түрде жасалған әрекет (іс-әрекет немесе әрекетсіздік) танылады. Осы ұғымдардың мазмұнынан іс-әрекеттің екі нысаны болуы мүмкін екені туындайды: әрекет және әрекетсіздік.

Әрекет деп адамның қоғамға қауіпті, ерікті және белсенді мінез-құлқын түсіну керек. Қылмыстық құқық бұзушылық жасау кезіндегі әрекет адамның бір ғана дене қимылынан емес, олардың жиынтығынан тұруы мүмкін. Мысалы, қашықтан басқару пультін пайдалану арқылы жарылыс жасау кезінде әрекет, бір қарағанда, тек түймені басумен шектелетін сияқты. Алайда көзделген объектіні жару үшін кінәлі адам жарылғыш затты белгілі бір жерге орналастыруы, жарылыс болатын орын мен уақытты белгілеуі, пульттің жарамдылығы мен жұмысқа дайындығын қамтамасыз етуі және т.б. қажет.

Әрекетсіздік – адамның өзіне жүктелген міндеттерге байланысты жасауға тиіс және жасауға мүмкіндігі болған әрекеттерді жасамауынан көрінетін қоғамға қауіпті, ерікті және енжар мінез-құлқы. Қылмыстық-құқықтық әрекетсіздікті әрекеттің мүлдем болмауынан ажыратудың негізгі өлшемі адамның белгілі бір түрде әрекет ету міндетінің болуы болып табылады. Мысалы, кәмелетке толмаған баланы тәрбиелеу жөніндегі міндеттерді орындамау (ҚК-нің 140-бабы), науқасқа көмек көрсетпеу (ҚК-нің 320-бабы).

К. Л. есімді қатерлі ісік ауруымен ауыратын әйелге күтуші болып жұмыс істеген. Оның міндетіне Л.-ның дәрі-дәрмектерді уақтылы қабылдауын қамтамасыз ету және массаж жасау кірген. Жұмыс істеген уақытында К. Л.-ның сеніміне кірген. Туыстары болмағандықтан, Л. пәтерін К.-ның пайдасына өсиет етіп қалдырған. Өсиет жасалғаннан кейін К. өз міндеттерін толық көлемде орындауды тоқтатқан. Атап айтқанда, бір апта бойы Л.-ға ауырсынуды басатын дәрілерді бермеген. Нәтижесінде Л. ауырсынудан қайтыс болған. Алдын ала тергеп-тексеру органдары К.-ның әрекетсіздік фактісін дәлелдеп, оны ҚК-нің 96-бабының 1-бөлігі бойынша сотқа берген.

Қоғамға қауіпті әрекеттердің (әрекетсіздіктің) тізбесі мен сипаты ҚК Ерекше бөлігінің бабы диспозициясында толық әрі нақты сипатталуы мүмкін. Мысалы, ҚК-нің 126, 149, 287, 297-баптарында және т.б. Мұндай заңнамалық тәсіл диспозицияны құрастыру кезінде қылмысты саралауды жүзеге асыру барысында судьяның қалау еркіндігін едәуір шектейді, өйткені қылмыстық заңды дәл қолдану қоғамға қауіпті мінез-құлық түрлерінің тізбесін кеңейтіп түсіндіруге мүмкіндік бермейді. Мұндай жағдайларда жасалған әрекет анықталған қол сұғушылықтың сипатын көздейтін бап бойынша сараланады.

Диспозицияда әрекеттің сипаттамасы болмауы, тек қоғамға қауіпті нәтиже көрсетілуі мүмкін (ҚК-нің 99, 106, 107-баптары). Объективтік жақтың белгілерін заңнамалық тұрғыдан осылай сипаттаған кезде қылмыс жасау тәсілі, егер оған саралаушы белгі мәні берілмесе, саралауға әсер етпейді. Мысалы, адам өлтіруді оқ ату немесе пышақпен ұру арқылы жасауға болады, алайда бұл саралауға әсер етпейді. Ең бастысы – қылмыстық нәтиже, яғни басқа адамның өліміне әкеп соғу (ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігі). Алайда, мысалы, адамды тірідей көму арқылы өлтіру ерекше қатыгездікпен жасалған адам өлтіру ретінде саралануға тиіс (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 5) тармағы).

Бірқатар жағдайларда әрекетті сипаттау бланкеттік диспозицияларды пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Мысалы, ҚК-нің 156, 214, 278, 279, 327-баптарында. Ал сілтемелі диспозицияларда әрекет сипатталмайды, керісінше, сол баптың басқа бөлігіне немесе ҚК Ерекше бөлігінің әрекет сипатталған басқа бабына сілтеме жасалады. Мысалы, бұл ҚК-нің 126-бабының 2, 3-бөліктерінде, 195-бабының 1-бөлігінде орын алған.

ҚК Ерекше бөлігінің бабының диспозициясында бірнеше баламалы әрекет көзделуі мүмкін. Мұндай жағдайларда олардың ең болмағанда біреуін жасау қылмыс құрамының бар екенін білдіреді. Мысалы, ҚК-нің 287-бабы. ҚК Ерекше бөлігінің бабының диспозициясында екі міндетті әрекет те көзделуі мүмкін. Мысалы, ҚК-нің 194-бабы «Қорқытып алушылық». Қорқытып алушылық құрамының болуы үшін екі міндетті әрекеттің болуы қажет: бөтен мүлікті немесе мүлікке құқықты беруді не мүліктік сипаттағы басқа да әрекеттер жасауды талап ету және күш қолдану, бөтен мүлікті жою немесе бүлдіру, жәбірленушіні немесе оның жақындарын масқаралайтын мәліметтерді тарату не жәбірленушінің немесе оның жақындарының мүдделеріне елеулі зиян келтіруі мүмкін өзге де әрекеттер жасау қатері.

Салдарлар қылмыстық құқық бұзушылық құрамының объективтік жағының белгісі ретінде қылмыстық құқық бұзушылық (әрекет немесе әрекетсіздік) нәтижесінде қылмыстық-құқықтық қорғау объектісіне зиян келтіру түріндегі қылмыстық нәтижені білдіреді.

Қылмыстық құқық бұзушылық салдарларының қоғамға қауіптілігі жалпы әрекеттің қауіптілік дәрежесінің негізгі көрсеткіштерінің бірі болып табылады және қылмыстық жауаптылық пен жазаның ауырлығын тікелей айқындайды.

Салдарлардың көмегімен қылмыстық заң қылмыстық құқық бұзушылықтардың материалдық, формальдық және келте құрамдарын айқындайды. Мәселен, келтірілген зиян материалдық немесе дене сипатында болғандықтан, оны нақты анықтауға және өлшеуге болатын жағдайларда заң шығарушы материалдық құрамдарды белгілейді. Мысалы, мүлікті жымқыру және денсаулыққа зиян келтіру жағдайларында.

Сот отырысы барысында прокурор ҚК-нің 188-бабының 1-бөлігі бойынша айыптаудан бас тартқан. Ол өз бас тартуын тергеу барысында да, сот отырысында да келтірілген залалдың мөлшері анықталмағанымен негіздеген. Айыптау қорытындысында көрсетілген 150 600 теңге сомасы жаңа кіреберіс есіктің құнын білдіреді, алайда жәбірленушіге жаңа есік орнатылмаған, тек ескі кіреберіс есік жөнделген, оның жөндеу құны да анықталмаған. Соттың қаулысымен С.-ға қатысты ҚК-нің 188-бабының 1-бөлігі бойынша қылмыстық іс оның әрекетінде қылмыстық құқық бұзушылық құрамының болмауына байланысты тоқтатылған.

Формальдық құрамдар қылмыстық құқық бұзушылық арқылы келтірілген зиян материалдық емес сипатта болатын жағдайлар үшін құрастырылған. Мысалы, қорлау (ҚК-нің 131-бабы). Мұндай жағдайларда заң шығарушы зиянды салдарларды сипаттамай, қоғамға қауіпті әрекетті көрсетумен шектеледі.

Келте құрамдарға заң шығарушы жауаптылықты күшейту мақсатында салдарларды көрсетпейтін әрекеттер жатады. Мысалы, ұйымдасқан топты немесе қылмыстық ұйымды құру, сондай-ақ оған немесе қылмыстық ұйымның құрылымдық бөлімшесіне басшылық ету (ҚК-нің 262-бабы).

Қылмыстық жауаптылықтың міндетті шарттарының бірі – себепті байланысты анықтау қажеттілігі. Себепті байланыс – қоғамға қауіпті әрекет (іс-әрекет немесе әрекетсіздік) пен одан туындаған қылмыстық салдарлар арасындағы өзара байланыс.

Себепті байланыс болмаса, қылмыстық құқық бұзушылықты дұрыс саралау мүмкін емес. Адамның әрекеттері мен туындаған салдарлар арасындағы себепті байланысты анықтауды тергеу органдары мен сот сараптамалық қорытындылар және басқа да дәлелдемелер негізінде жүзеге асырады.

Себепті байланысты дұрыс анықтау үшін бірқатар шарттарды (қағидаларды) сақтау қажет:

1\. Жасалған әрекет (іс-әрекет немесе әрекетсіздік) уақыт жағынан қылмыстық салдардың туындауынан бұрын болуы қажет.

Ш. екеуінің арасындағы жанжал барысында О. оның самай тұсынан балғамен ұрған. Біраз уақыттан кейін бөлмеге Ш.-ға деген өшпенділігі бар И. кіріп, оның жерде жатқанын көріп, басынан темір арматурамен ұрған. Сот-медициналық сараптама Ш.-ның өлімі балғамен ұру салдарынан самай сүйегінің сынуынан болғанын анықтаған. Сот себепті байланысты тек О.-ның соққысы мен Ш.-ның өлімі арасында бар деп дұрыс танып, О.-ны қасақана адам өлтіргені үшін, ал И.-ді оған оқталғаны үшін соттаған;

2\. Құбылыстарды жасанды түрде оқшаулау қағидатын қолдану. Бұл қағидат себепті байланысты анықтау үшін бір жағынан күдіктінің (айыпталушының, сотталушының) мінез-құлқын, екінші жағынан туындаған нәтижені оқшаулау қажеттігін білдіреді;

3\. Себепті байланысты зерттеу кезінде салдардан әрекетке қарай жүру қажет. Бұл тек тергеу практикасында зиянды нәтиже туындатқан қылмыстық құқық бұзушылықты тергеу сол нәтиженің анықталуынан басталатындығымен ғана емес, ең алдымен, себепті байланыстың көптеген буындардан тұратындығымен және оны бір буыннан екіншісіне өту арқылы ғана тануға болатындығымен түсіндіріледі.

4\. Себепті байланысты анықтау нәтиженің туындауын алдын ала болжау мүмкіндігіне байланысты болады. Заң әдебиеттерінде қала сыртындағы электр пойызының платформасында мас күйдегі З. бейтаныс азаматқа жақындап, оны пиджагының жағасынан ұстап сілкілей бастаған жағдай сипатталады. Жәбірленуші бес минут бойы осындай «қарым-қатынасты анықтау» тәсілінен кейін күтпеген жерден платформаға құлап, денесі құрысып, аузынан көбік шығып, содан кейін қайтыс болған. Өлім фактісі бойынша қозғалған қылмыстық іс қылмыс құрамының болмауына байланысты тоқтатылған. Сот-медициналық сараптама жәбірленушінің ми қан тамырларының сирек кездесетін ауруымен ауырғанын, соның салдарынан оны «сілкілеу» өлімге әкелгенін анықтаған.

Келтірілген мысалда себепті байланыстың бар екені анық, алайда қылмыстық нәтиже жәбірленушінің айрықша ерекшеліктері, дәлірек айтқанда, жасырын ауруы салдарынан туындаған. Бұл жағдайда жауаптылық адамның жасаған әрекетіне субъективтік көзқарасына байланысты болады.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасалған орын деп ол жасалған белгілі бір аумақты түсінеміз. Егер қылмыстық құқық бұзушылық жасалған орын заң шығарушы тарапынан нақты қылмыстық құқық бұзушылық құрамының міндетті белгісі ретінде қылмыстық-құқықтық нормаға енгізілсе, ол әрекетті саралауға әсер етуі мүмкін. Мысалы, ҚК-нің 234-бабының диспозициясы Еуразиялық экономикалық одақтың кедендік шекарасы арқылы тауарларды немесе өзге де заттарды ірі мөлшерде өткізу жүзеге асырылған жағдайда экономикалық контрабанда үшін жауаптылықты көздейді.

Көптеген қылмыстық құқық бұзушылық құрамдарында жасалған орынның ерекшеліктері саралаушы белгілер ретінде көзделген. Мәселен, ҚК-нің 337-бабы төртінші бөлігінің 1) тармағы бойынша заңсыз аң аулағаны үшін қылмыстық жауаптылық, егер ол ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда немесе төтенше экологиялық жағдай аумақтарында жасалса, туындайды.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасалған уақыт деп қылмыстық құқық бұзушылық жасалуы мүмкін белгілі бір уақыт аралығы түсініледі. Мысалы, ҚК-нің 150-бабына сәйкес, азаматтың сайлау құқықтарын немесе референдумға қатысу құқығын еркін жүзеге асыруына кедергі жасау, сондай-ақ сайлау комиссияларының немесе референдум өткізу жөніндегі комиссиялардың жұмысына заңсыз араласу және дауыс беруге, сайлауда немесе референдумда кандидаттарды, партиялық тізімдерді тіркеуге, дауыстарды санауға және дауыс беру нәтижелерін анықтауға байланысты міндеттерді орындауға кедергі жасау бұл қылмыстың белгілі бір уақытта – ҚР Парламентіне, мәслихаттарға сайлау немесе референдум өткізу кезеңінде жасалуын көздейді.

Қылмыстық-құқықтық нормаларды құрастыру кезінде қылмыстық құқық бұзушылық жасалған уақыт құрамның міндетті құрылымдық белгілерінің тізбесіне енгізілуі мүмкін. Мәселен, ҚК-нің 100-бабының міндетті белгісі – ананың жаңа туған баланы босану кезінде және одан кейінгі кезеңде өлтіруі.

Уақыт көп жағдайда жауаптылықты ауырлататын саралаушы мән-жай болып табылады және қылмыстық құқық бұзушылықтың сараланған құрамын құрайды. Мысалы, жауынгерлік кезекшілікті атқару қағидаларын бұзу жауынгерлік жағдайда немесе соғыс уақытында жасалған кезде аса сараланған құрам ретінде – ҚК-нің 444-бабының 3-бөлігінде көзделген.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасау жағдайы – қылмыстық құқық бұзушылық жасалатын қоғамдық жағдайлар. Мысалы, ҚК-нің 175-бабына сәйкес, мемлекеттік опасыздықтың бір нысаны ретінде ҚР азаматының соғыс немесе қарулы қақтығыс кезінде жау жағына өтуі көзделген, яғни соғыс немесе қарулы қақтығыс жағдайы мемлекеттік опасыздықтың осы түрінің объективтік жағының қажетті белгісіне айналады.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасау тәсілі деп кінәлі адамның оны жасау үшін пайдаланған әдістері мен амалдарын түсінеміз. Мәселен, Президентті немесе Парламент депутатын жария түрде қорлау бұқаралық ақпарат құралдары арқылы жүзеге асырылған жағдайда, қылмыстық заң ҚК-нің 375-бабының 2-бөлігіне және 376-бабының 2-бөлігіне сәйкес мұндай қорлау үшін неғұрлым қатаң жауаптылықты көздейді.

Аталған факультативтік белгілердің ішінде қылмыстық құқық бұзушылық жасау тәсілі көбінесе құрылымдық белгі ретінде көрініс табады. Бұл, мысалы, мүлікті жымқыру туралы баптарда (ҚК-нің 187–192-баптары) орын алады және осы қылмыстық құқық бұзушылықтарды бір-бірінен ажырататын шешуші белгі болып табылады.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралдары мен жабдықтары деп қылмыстық құқық бұзушылық жасалған кезде пайдаланылған заттар мен құрылғыларды атайды. Мәселен, қарақшылық кезінде қаруды немесе қару ретінде пайдаланылатын заттарды қолдану осы әрекеттің қоғамға қауіптілігін арттырады (ҚК-нің 192-бабы 2-бөлігінің 4) тармағы).

Қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралдары мен жабдықтары кез келген қылмыстық іс бойынша міндетті түрде анықталуға тиіс мән-жайларға жатады, жазаны дараландыру мақсаттарына қызмет етеді, сондай-ақ маңызды дәлелдемелік мәнге ие.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралдары мен жабдықтары қол сұғушылық затынан олардың қол сұғылатын қоғамдық қатынастармен ешқандай байланысының болмауымен ерекшеленеді. Мысалы, адам өлтіру кезінде пайдаланылатын қарудың өмірді қамтамасыз ету қатынастарымен ешқандай байланысы жоқ. Ал қылмыстық құқық бұзушылықтың заты, керісінше, әрдайым қол сұғылатын объектімен байланыста болады.

Егер қылмыстық құқық бұзушылық жасалған орын, уақыт, тәсіл, жағдай және басқа да мән-жайлар қылмыстық құқық бұзушылық құрамының құрылымдық немесе саралаушы белгілері ретінде көрсетілмесе де, олар анықталуға тиіс, өйткені оларды анықтау қылмыстық құқық бұзушылық оқиғасын анықтауды білдіреді. Олар ҚПК-нің 113-бабына сәйкес дәлелдеуге жатады, сондай-ақ қылмыстарды ажыратуға ықпал етуі мүмкін. Мәселен, заңсыз бас бостандығынан айыруды (ҚК-нің 126-бабы), адамды ұрлауды (ҚК-нің 125-бабы) және кепілге алуды (ҚК-нің 261-бабы) ажыратуға ықпал ететін белгілердің бірі – осы қылмыстар жасалатын жағдай. Адамды ұрлау және бас бостандығынан заңсыз айыру кезінде кінәлі адам жария болудан аулақ болуға тырысады. Мүдделі тұлғаларға (мысалы, ұрланған адамның туыстарына, егер олардан ақша талап етілсе) жасалған әрекет туралы тек қажеттілік туындаған жағдайда ғана хабарланады. Ал кепілге алынған жағдайда кінәлі адам өз талаптарын жеткізетін адресатқа қысым көрсету құралы ретінде пайдалану үшін өз әрекеттеріне жария сипат беруге ұмтылады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъективтік жағы – іс-әрекеттің ішкі мәні, қылмыстық құқық бұзушылық жасаумен тікелей байланысты психикалық қызмет. Ол қылмыстық құқық бұзушылықтың психологиялық, яғни субъективтік мазмұнын құрайды, сондықтан оның ішкі жағы болып табылады.

Субъективтік жақтың «өзегі» және кез келген қылмыстық құқық бұзушылықтың міндетті белгісі – кінә. Егер зиян келтірген адамның кінәсі болмаса, ешқандай зиян келтіру қылмыстық құқық бұзушылық деп таныла алмайды. Кінә қасақаналық немесе абайсыздық түрінде болады (ҚК-нің 19–23-баптарына түсініктемені қараңыз).

Қылмыстық құқық бұзушылық құрамының субъективтік жағының міндетті белгісі ретіндегі кінә қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралауға барынша әсер етеді.

Қылмыстық заңда объективтік белгілері бойынша толық сәйкес келетін, алайда жауаптылығы әрекеттің қандай кінә нысанымен жасалғанына қарай ажыратылатын қылмыс құрамдарының бірнеше жұбы көзделген. Оларға адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігі) және абайсызда адам өліміне әкеп соғу (ҚК-нің 104-бабының 1-бөлігі), қасақана денсаулыққа ауыр зиян келтіру (ҚК-нің 106-бабының 1-бөлігі) және абайсызда денсаулыққа ауыр зиян келтіру (ҚК-нің 114-бабының 3-бөлігі), бөтеннің мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру (ҚК-нің 202-бабының 1-бөлігі) және бөтеннің мүлкін абайсызда жою немесе бүлдіру (ҚК-нің 204-бабының 1-бөлігі) жатады.

Осы қылмыстық құқық бұзушылық құрамдарын ажырататын белгі – кінәнің нысаны.

ҚК Ерекше бөлігінің баптарының көпшілігі диспозициясында белгілі бір кінә нысанына нұсқау болатындай етіп құрылған. Сол кінә нысаны болған кезде сипатталған әрекет қылмыстық құқық бұзушылық ретінде қарастырылады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъективтік жағының факультативтік белгілері болып табылатын себеп пен мақсат қылмыстық-құқықтық саралау үшін тек қасақана құқық бұзушылықтар жасаған кезде ғана маңызға ие болады. Абайсызда жасалған әрекеттерде себеп пен мақсат тек қылмыс жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды, кінәлінің жеке басын сипаттайтын мән-жайларды анықтау үшін белгіленеді және тек жаза тағайындауға әсер етуі мүмкін. Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъективтік жағының міндетті белгісі ретінде себеп пен мақсаттың көрсетілуі осы қылмыстық құқық бұзушылықтың тек қасақана жасалуы мүмкін екенін білдіреді.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың себебі деп адамды әрекет жасауға итермелеген ішкі түрткіні түсінеміз. Басқаша айтқанда, бұл – қылмыстық құқық бұзушылықтың ішкі қозғаушы күші. Ол тиісті объектілерді мүддеге айналдыратын қажеттіліктермен шартталады, ал бұл мүдделер адамда қылмыстық құқық бұзушылық жасауға деген шешім туындатады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың мақсаты деп адамның әрекет нәтижесінде қол жеткізгісі келетін нәтижесі туралы түсінігін айтамыз. Ол себептен қылмыстық құқық бұзушылықтың қайнар көзін емес, оның бағыттылығын айқындайтындығымен ерекшеленеді. Бұл ретте белгілі бір мақсат, әдетте, белгілі бір себеп негізінде туындайды.

ҚК Ерекше бөлігінде қылмыстық құқық бұзушылықтың әртүрлі мақсаттары көрсетілген. Олардың қатарына өткізу, пайдакүнемдік, жымқыру, алу, шабуыл жасау, айдап әкету, иемдену, тарату, беру, тоқтату, құлату немесе өзгерту және басқа да мақсаттар жатады.

Барлық қылмыстар белгілі бір себептермен және мақсаттармен жасалады.

Себептер мен мақсаттар қылмыстың негізгі құрамының құрылымдық белгісі ретінде көрсетілуі мүмкін (жымқырудың пайдакүнемдік мақсаты – ҚК-нің 3-бабының 17) тармағы).

Себеп пен мақсат объективтік белгілері бойынша ұқсас қылмыстар жасалған жағдайда қылмыстарды дұрыс саралау және ажырату үшін қажетті белгілер болуы мүмкін. Мәселен, құқық қорғау органының қызметкерін қызметтік міндеттерін атқаруына байланысты немесе қызметтік міндеттерін атқарғаны үшін кек алу мақсатында өлтіру ҚК-нің 380-1-бабы бойынша саралануға тиіс. Егер құқық қорғау органының қызметкері қызғаныш себептері бойынша өлтірілсе, аталған бап бойынша саралау мүмкін болмайды және әрекет ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігі бойынша саралануға тиіс.

Күш қолдану арқылы жасалған тонау, қарақшылық және қорқытып алушылық құрамдарын ажыратуға кінәлі адамның жәбірленушіге күш қолданамын деп қорқытуды немесе күш қолдануды қандай мақсатта жүзеге асырғанын анықтау ықпал етеді. Күш қолдану арқылы жасалған тонау немесе қарақшылық кезінде күш қолдану немесе оны қолдану қатері мүлікті дереу иемдену немесе оны ұстап қалу құралы ретінде пайдаланылады, ал қорқытып алушылық кезінде ол кінәлі адамның мүліктік талаптарының дереу емес, болашақта орындалуын қамтамасыз етуге арналған қорқыту құралы болып табылады.

Себеп пен мақсат көбінесе қылмыстың саралаушы белгісі ретінде көрініс табады. Мысалы, ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 2), 3), 9), 10), 11), 12) тармақтарында, ҚК-нің 125-бабы 2-бөлігінің 8) тармағында.

Бапта қылмыс жасаудың себептері мен мақсаттары баламалы түрде көрсетілуі мүмкін. Қылмыстық құқық ғылымында бірнеше себеп пен мақсатты немесе олардың тек біреуін ғана, яғни себептер мен мақсаттардың бәсекелестігі деп аталатын мәселені қолдану туралы мәселе даулы болып табылады. Мәселен, кейбір авторлар бір мезгілде бірнеше себеп бойынша саралауға болады деп есептейді. Мысалы, пайдакүнемдік ниетпен және басқа қылмысты жасыру мақсатында адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 8), 10) тармақтары).

Мұндай ұстаныммен келісуге болмайды және ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 8), 10) тармақтары бойынша бір мезгілде саралауға жол берілмеуге тиіс. Мұндай жағдайларда адамның әрекетіндегі басым себеп анықталуы керек және саралау сол себепке сәйкес таңдалуы тиіс. Менің бұл ұстанымымды ҚР Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы «Адамның өмірі мен денсаулығына қарсы кейбір қылмыстық құқық бұзушылықтарды саралау туралы» нормативтік қаулысының 16-тармағының екінші абзацы да растайды. Онда: «Басқа қылмысты жасыру немесе оны жасауды жеңілдету мақсатында жасалған адам өлтіруді саралау осы адам өлтіруді ҚК-нің 99-бабы екінші бөлігінің өзге де себептер мен ниеттерді көздейтін 2), 8), 9), 11), 12) тармақтары бойынша бір мезгілде саралау мүмкіндігін жоққа шығарады» делінген.

Себеп пен мақсат әрекеттің объективтік қасиеттерін сипаттайтын басқа саралаушы белгілермен үйлесуі мүмкін. Мәселен, адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған, ерекше қатыгездікпен, бұзақылық ниетпен жасалған адам өлтіру кезінде ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 5), 7), 9) тармақтары бойынша саралау қажет.

Егер себептер мен мақсаттар негізгі құрамның міндетті белгілері ретінде баламалы түрде көрсетілсе, жасалған әрекетті тиісті бап бойынша саралау үшін осы белгілердің біреуінің болуы жеткілікті. Мысалы, жәбірленушілердің заңды қызметіне кедергі жасау мақсаты немесе осындай қызметі үшін кек алу себебі ҚК-нің 255-бабының 4-бөлігінде, 380-1, 408-баптарында, 429-бабының 4-бөлігінде көзделген.

Субъект – қылмыстық құқық бұзушылық жасаған және қылмыстық заңда көрсетілген белгілерге ие адам.

Адамды қылмыстық жауаптылыққа тартуға мүмкіндік беретін міндетті белгілер – оның жеке тұлға болуы, жасы және есінің дұрыстығы (ҚК-нің 15-бабына түсініктемені қараңыз).

Бұдан басқа, факультативтік белгі – қылмыстық құқық бұзушылықтың арнайы субъектісі бар. Белгілі бір қасиетке ие болғандықтан, тиісті қылмыстық әрекетті жасау мүмкіндігі туындайтын адам арнайы субъект деп танылады (мәртебесі, қызмет түрі, оған жүктелген міндеттер және т.б. – ҚК-нің 3-бабының 5), 16), 19), 26), 27), 28), 37) тармақтарына түсініктемені қараңыз).

Қылмыстық құқық бұзушылық құрамының құндылығы оның жасалған әрекетті саралау процесін жүзеге асырудың бірден-бір негізі болып табылатындығында. Өйткені ол құқық қолданушы жасалған қылмыстық құқық бұзушылық құрамының мазмұнын барынша толық әрі дәл көрсететін тиісті қылмыстық-құқықтық норманы таңдау кезінде салыстыратын қажетті қылмыстық-құқықтық үлгі болып табылады.

Қылмыстық құқық бұзушылықты саралау деп адам жасаған әрекеттің нақты белгілерінің қылмыстық-құқықтық нормада көзделген нақты қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгілеріне дәл сәйкестігін анықтау және заңдық тұрғыдан бекіту түсініледі. Саралау (лат. qualis – «сапа», facere – «бөлу») сөзі орыс тілінде затқа немесе құбылысқа сипаттама беруді, құбылысты сапалық белгілері мен қасиеттері бойынша белгілі бір топтарға, разрядтарға, сыныптарға жатқызуды білдіреді.

Қылмыстық құқық бұзушылықтарды дұрыс саралаудың маңызы оның заңдылық, кінә, әділеттілік және ізгілік қағидаттарының сақталуын қамтамасыз етуінде. Дұрыс саралау мемлекет тарапынан жасалған әрекетке оның ауырлығы мен қоғамға қауіптілік дәрежесін ескере отырып, қылмыстық құқық бұзушылық ретінде теріс баға берудің және заңды әрі әділ жаза тағайындаудың негізі болып табылады. Қылмысты дұрыс саралау оны төрт санаттың біріне: онша ауыр емес, ауырлығы орташа, ауыр немесе аса ауыр қылмыстарға жатқызуды алдын ала айқындайды (ҚК-нің 11-бабы). Қылмысты белгілі бір санатқа жатқызу мәселесімен қылмыстық құқықтың көптеген мәселелерін шешу байланысты: қылмыстардың қайталануын тану; қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босату; бас бостандығынан айыру жазасын өтеу жағдайларын саралау; сотталғандықтың жойылу мерзімдері және т.б. Қылмыстық құқық бұзушылықтарды дұрыс саралау заңда көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтарды сотқа дейінгі тергеп-тексерудің процестік тәртібін айқындайды, тергеу ретіне, соттылыққа, процестік мерзімдерге, бұлтартпау шараларының түрлеріне әсер етеді. Жасалған әрекеттерді дұрыс саралау криминологиялық тұрғыдан да маңызды. Ол қылмыстылықтың жай-күйін, құрылымы мен динамикасын статистикалық есептілікте дұрыс көрсетуге мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде негізделген болжамдар жасауға, қылмыстық құқық бұзушылықтардың жолын кесу және олардың алдын алу жөніндегі шараларды жоспарлауға әрі жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Қылмыс немесе қылмыстық теріс қылық құрамының белгілері тек Ерекше бөлім баптарының диспозицияларында ғана емес, ҚР ҚК-нің Жалпы бөлімінің тиісті баптарында да сипатталған.

Егер ҚР ҚК Ерекше бөлімінде белгілі бір қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгілерінің басым бөлігі сипатталса, Жалпы бөлімде, әдетте, барлық қылмыстық құқық бұзушылықтарға немесе олардың белгілі бір тобына ортақ белгілер (кінә нысаны, жауаптылық туындайтын жас, аяқталмаған қылмыстық әрекет, қылмысқа қатысу және т.б.) сипатталады.

Қылмысты немесе қылмыстық теріс қылықты саралау кезінде процестік құжаттарда осы әрекетке сәйкес келетін құрамды қамтитын ҚК Ерекше бөлімінің бабы немесе оның бөлігі міндетті түрде дәл көрсетілуге тиіс. Ал аяқталмаған қылмыстық әрекет, қылмысқа қатысу жағдайларында ҚР ҚК Жалпы бөлімінің тиісті баптарына да сілтеме жасалуы қажет.

Қылмыстық заң адамды бір қылмыстық құқық бұзушылық үшін қайтадан қылмыстық жауаптылыққа тартуға тыйым салады. Бұл ереже ҚР Конституциясының 77-бабы 3-тармағының 2) тармақшасында көзделген талаптан туындайды. Онда ешкім де бір қылмыс үшін қайтадан қылмыстық жауаптылыққа тартылмайтыны көрсетілген. Бұл, егер субъект бұрын қылмыстық жауаптылыққа тартылып, заңға сәйкес белгілі бір қылмыс немесе қылмыстық теріс қылық жасағаны үшін сотталған немесе ақталған болса, не оған қатысты қылмыстық қудалау тоқтатылған болса, онда бұрын шығарылған үкімнің (қаулының) заңда белгіленген тәртіппен күші жойылмайынша, ол сол қылмыс немесе қылмыстық теріс қылық үшін қайтадан қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды дегенді білдіреді.

Қылмыстық жауаптылықтың бірден-бір негізі ретінде қылмыстық құқық бұзушылық жасауды, яғни қылмыстық құқық бұзушылық құрамының барлық белгілері бар әрекетті тану қылмыстық-процестік заңнамадан да туындайды. Оған сәйкес, әрекетте қылмыстық құқық бұзушылық құрамының болмауы іс бойынша іс жүргізуді болдырмайтын мән-жайлардың бірі болып табылады. Осыған байланысты қылмыстық іс қозғалмайды, ал қозғалған іс тоқтатылуға жатады (ҚПК-нің 35-бабы 1-бөлігінің 2) тармағы).

Заң шығарушының қылмыстық заңды ұқсастығы бойынша қолдануға тікелей тыйым салуы қылмыстық істерді қарау және заңда тікелей көзделмеген, бірақ белгілі бір белгілері бойынша ұқсас жағдайларда қылмыстық заңды қолдану кезінде соттардың өз қалауынша шешім қабылдау мүмкіндігін болдырмауға бағытталған (ҚР Конституциясының 77-бабы 3-тармағының 10) тармақшасы).

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы – Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік даулар Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар