82-бапқа түсініктемелер. Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексіне сот сараптамасын тағайындау

1. Сот сараптамасы іс үшін маңызы бар мән-жайлар сарапшы арнайы ғылыми білім негізінде жүргізетін оның объектілерін зерттеу нәтижесінде анықталуы мүмкін жағдайларда тағайындалады. Азаматтық сот ісін жүргізуге қатысатын өзге адамдарда мұндай білімнің болуы сотты тиісті жағдайларда сараптама тағайындау қажеттілігінен босатпайды.2. Істе тексерулер, тексерулер актілерінің, ведомстволық инспекциялар қорытындыларының, сондай-ақ мамандардың жазбаша консультацияларының, бағалаушылар есептерінің болуы сарапшының қорытындысын алмастырмайды және сол мәселелер бойынша сот сараптамасын тағайындау мүмкіндігін жоққа шығармайды.3. Сот сот сараптамасын Тараптың өтініші бойынша немесе өз бастамасы бойынша тағайындайды.4. Тараптың және іске қатысатын басқа да адамдардың жазбаша дәлелдемені бұрмалау туралы өтініші бойынша сот тиісті сараптама тағайындауға құқылы.5. Сарапшы ретінде іске мүдделі емес, арнайы ғылыми білімі бар адам шақырылуы мүмкін. Сот сараптамасын жүргізу:1) Сот сараптамасы органдарының қызметкерлеріне;2) лицензия негізінде сот-сараптама қызметін жүзеге асыратын жеке тұлғаларға;3) "Қазақстан Республикасындағы сот-сараптама қызметі туралы"Қазақстан Республикасы Заңының талаптарына сәйкес арнайы ғылыми білімі бар өзге де адамдарға біржолғы тәртіппен тапсырылуы мүмкін.6. Іске қатысатын адамдар соттан қажетті арнайы ғылыми білімі бар нақты адамға сот сараптамасын жүргізуді тапсыруды сұрай алады.Сараптама жүргізу біржолғы тәртіппен тапсырылған адамды шақыру туралы соттың талабы аталған адам жұмыс істейтін ұйымның басшысы үшін міндетті.7. Іске қатысатын әрбір адам сарапшының алдына қойылуы тиіс мәселелерді сотқа ұсынуға құқылы. Сарапшы қорытынды беруі тиіс мәселелер шеңберін сот түпкілікті айқындайды. Сот ұсынылған мәселелерді қабылдамауды сот сараптамасын тағайындау туралы ұйғарымда уәждеуге міндетті.

8. Егер Тарап сараптама жүргізуге қатысудан жалтарса немесе оны жүргізудегі кедергілерді түзетсе (сараптамаға жатпаса, сараптамаға қажетті материалдарды ұсынбаса, сотқа ұсыну мүмкін емес немесе қиын болатын өзіне тиесілі объектілерді зерттеуге мүмкіндік бермесе), ал істің мән-жайлары бойынша осы Тараптың қатысуынсыз сараптама жүргізу мүмкін емес, сот сараптама жүргізу мүмкін емес. сараптамадан қай тараптың жалтарғанына байланысты, анықтау үшін сараптама тағайындалған, белгіленген немесе жоққа шығарылған фактіні тануға құқылы.9. Сот сараптама тағайындау туралы ұйғарым шығарады, сарапшыға осы Кодекстің 91-бабында көзделген құқықтар мен міндеттерді түсіндіреді және көрінеу жалған қорытынды бергені үшін қылмыстық жауаптылық туралы ескертеді.Сот сараптамасын тағайындау туралы ұйғарымда: соттың атауы; сараптаманы тағайындау уақыты, орны; қаралатын іс бойынша тараптардың атауы; сараптама түрі; сараптаманы тағайындау үшін негіздер; сарапшылардың алдына қойылған мәселелер; істің материалдары мен сараптамаға жіберілетін объектілер және олардың шығу тегі туралы ақпарат көрсетіледі; зерттеу барысында объектілерді толық немесе ішінара жоюға, олардың сыртқы түрін немесе негізгі қасиеттерін өзгертуге рұқсат; сот сараптамасы органының атауы және (немесе) сот сараптамасын жүргізу біржолғы тәртіппен тапсырылған тұлғаның тегі; оны жүргізгені үшін ақы төлеуге тиіс Тараптың атауы. Сот сараптамасын тағайындау туралы соттың ұйғарымы ол жіберілген органдардың немесе адамдардың орындауы үшін міндетті және олардың құзыретіне кіреді.Сараптама "Қазақстан Республикасындағы сот-сараптама қызметі туралы"Қазақстан Республикасының Заңында белгіленген мерзімде жүргізіледі. Сараптама тағайындау туралы ұйғарым шағымдануға және наразылық білдіруге жатпайды. Ұйғарыммен келіспеу туралы дәлелдер апелляциялық шағымға енгізілуі мүмкін.Осы бапта сот сараптамасын тағайындаудың негіздері мен тәртібін реттеуге байланысты бірқатар іс жүргізу мәселелері көзделген; сот-сараптама қызметі субъектілерінің шеңбері; сараптама тағайындау кезінде іске қатысатын адамдардың іс жүргізу құқықтары; сараптама тағайындау туралы ұйғарымның мазмұны.1. Сараптама сарапшылардың іс үшін маңызы бар фактілер туралы мәліметтерді алу мақсатында сот ұсынған объектілерді ғылыми негізде зерттеуі деп аталады. Сот басқа мемлекеттік органдар тағайындайтын сараптамалардан айырмашылығы, азаматтық істі қарау кезінде сот тағайындаған сараптама деп аталады.Сот сараптамасын тағайындаудың мақсаты фактілер туралы жазбаша дәлелдемелер алу болып табылады. Сараптама объектілері тірі адамдар, әрекеттер, құбылыстар, заттар болуы мүмкін. Арнайы білім деп адамдардың тәжірибесінен туындайтын құқықтық БІЛІМНЕН, жалпыға белгілі жалпылаудан тыс білімдер түсініледі.Процеске қатысушылардың іс жүргізу жағдайын ажырату және сарапшының сараптама нәтижелеріне қызығушылығын қамтамасыз ету үшін заңда іске қатысушы адамдарда тиісті арнайы білім болған жағдайда да сот сараптаманы тағайындайтыны туралы ереже белгіленген.2. Осы баптың екінші бөлігінде өзге де жазбаша дәлелдемелер - тексерулер, тексерулер актілері, ведомстволық инспекциялардың қорытындылары, сондай-ақ мамандардың жазбаша консультациялары, бағалаушылардың есептері болған кезде де сот сараптаманы тағайындау мүмкіндігі көзделген. Көбінесе аталған жазбаша дәлелдемелерде зерттеу нысанасы болған мәселелер бойынша сараптаманы іске қатысушы тұлғалар ұсынылған жазбаша дәлелдемелерді даулаған кезде тағайындайды.

3. Сот сараптамасын азаматтық іс жүргізіліп жатқан сот тағайындайды.Сот сараптамасы дайындық сатысында (АІЖК-нің 165-бабының 9) тармақшасы) немесе сот отырысында шешім шығарылғанға дейін тағайындалуы мүмкін.Сот сараптамасы, әдетте, Тараптың өтініші бойынша тағайындалады.Сот өз бастамасы бойынша заңда тікелей көзделген жағдайларда сот сараптамасын тағайындайды (АІЖК-нің 325-бабының екінші бөлігі).4. Сараптаманы тағайындау негіздерінің бірі іске қатысушы тұлғаның жазбаша дәлелдемені бұрмалау туралы өтініші болып табылады (қараңыз АІЖК-нің 68-бабының төртінші бөлігіне түсініктеме). Мұндай жағдайларда тиісті сараптама көбінесе сот-қолжазба немесе сот-техникалық сараптама болып табылады.Аудио - және бейнежазбалар, заттай дәлелдемелер де бұрмалау объектісі бола алатындықтан, көрсетілген дәлелдемелерді бұрмалау туралы өтініш жасалған жағдайда сот сот сараптамасын тағайындауға құқылы.Осы негіз бойынша сараптама тағайындау соттың құқығы болып табылады. Егер даулы нақты мән-жайды растау үшін даулы фактіні анықтау үшін жеткілікті өзге де сенімді дәлелдемелер ұсынылса, сот сараптама тағайындаудан бас тартуға құқылы.5. Осы баптың бесінші бөлігінде іс бойынша сарапшы бола алатын адамдар тобы белгіленді.Сарапшы іске мүдделі емес тұлға болуға тиіс, бұл оның іске өзге процестік жағдайы бар адам ретінде қатысуын болдырмайды. Сарапшының мүдделілігіне күмән туындаған жағдайда іске қатысатын адамдар АІЖК-нің 38-бабының бірінші бөлігінде, 39-бабының екінші бөлігінде көзделген негіздер бойынша сарапшыға қарсылық білдіруге құқылы.Сарапшы істің дәлелдері мен материалдарын зерттеу үшін арнайы ғылыми білімге ие болуы керек.Сот сараптамасын жүргізу: Сот сараптамасы органдарының қызметкерлеріне (ЭҚЖ туралы Заңның 12-бабы 2-тармағының 1) тармақшасы); сот-сараптама қызметін лицензия негізінде жүзеге асыратын жеке тұлғаларға (ЭҚЖ туралы Заңның 12-бабы 2-тармағының 2) тармақшасы)тапсырылуы мүмкін; арнайы ғылыми білімі бар өзге де адамдарға бір жолғы тәртіппен (ЭҚЖ туралы Заңның 12-бабы 2-тармағының 3) тармақшасы).Сараптама жүргізу негіздері біржолғы тәртіппен ЭҚЖ туралы Заңның 12-бабының 3-тармағында көзделген және мынадай жағдайларды қамтиды: 1) Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі белгілеген сот сараптамалары түрлерінің тізбесінде көзделмеген сот сараптамасын тағайындау;2) қылмыстық, азаматтық процеске қатысушының, әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарауға уәкілетті органның (лауазымды адамның) дәлелді өтінішхатын қанағаттандыру, сот сараптамасы органдарының қызметкері болып табылмайтын не Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес лицензия негізінде сот сараптамасы қызметін жүзеге асыратын адамды сарапшы ретінде тарту туралы Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізуге қатысушыны;3) сот сараптамасы органдарының қызметкерлері болып табылатын, сондай-ақ Сот-сараптама қызметін Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес лицензия негізінде жүзеге асыратын тиісті мамандықтың барлық сот сарапшыларына қарсылық білдіруді қанағаттандырған лицензиялар, 4) ЭҚЖ туралы Заңның 49-бабына сәйкес шет мемлекеттің сот сарапшысын тарту арқылы жүзеге асырылады.Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Сот сараптамасы органдарында жүргізілетін сот сараптамаларының түрлерінің тізбесі Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2015 жылғы 25 қаңтардағы № 52 бұйрығымен бекітілген. Бұл тізбе сот сараптамаларының 28 түрін қамтиды."Рұқсаттар және хабарламалар туралы" Заңның 28-бабы 1-тармағының 25) тармақшасына сәйкес сот-сараптама қызметі саласындағы қызметтің немесе әрекеттердің (операциялардың) жекелеген түрлері лицензиялауға жатады.6. Сараптама жүргізуді сот, әдетте, сараптама жүргізуге тиіс нақты қызметкерді көрсете отырып немесе көрсетпей сот сараптамасы органына тапсырады. Алайда, іске қатысатын адамдар соттан өндірісті қажетті арнайы ғылыми білімі бар нақты адамға тапсыруды сұрай алады.Сот іске қатысушы адамдарда сарапшының белгілі бір кандидатурасына қатысты келіспеушіліктер болмаған жағдайда сараптама жүргізуді нақты сарапшыға тапсырады. Қарсылықтар болған жағдайда сот нақты сарапшыны айқындауда көрсетпейді және сараптама тағайындау туралы ұйғарымды сот сараптамасы органының басшысына жібереді, ол сарапшыны таңдайды (АІЖК-нің 87-бабының жетінші бөлігі) не сот сараптамасы органының қызметкері болып табылмайтын нақты тұлғаға сараптама жүргізуді тапсырудың қажеттігін уәждейді (мысалы, басқа сарапшылардың болмауына байланысты іс бойынша сараптама жүргізу және оны жүргізуді нақты тұлғаға тапсыру қажеттілігі).Сараптама жүргізуді қамтамасыз ету үшін оны жүргізу біржолғы тәртіппен тапсырылған жағдайда, заңда осы адам жұмыс істейтін ұйымның басшысы үшін сарапшы көрсеткен адамды шақыру туралы сот талабының міндеттілігі туралы императивті ереже белгіленген.7. Сот сараптама тағайындау кезінде іске қатысатын адамдарға сараптама қай адамның өтініші бойынша тағайындалғанына қарамастан, сарапшының алдына қойылуы тиіс мәселелерді сотқа ұсыну құқығын түсіндіреді. Сот анықтамада Сарапшы жауап беруі керек мәселелердің соңғы шеңберін анықтайды және көрсетеді. Ұсынылған мәселелер қабылданбаған кезде сот сот сараптамасын тағайындау туралы ұйғарымда іске қатысушы ұсынған мәселе қабылданбаған дәлелдерді көрсетуге міндетті (мысалы, мәселелер іс жүзінде қайталанады, сарапшының құзыретінен тыс шығады, ұсынылған мәселелер Құқықтық болып табылады және т.б.).Егер іске қатысушы адамдар сарапшы үшін өз сұрақтарын сотқа ұсынбаған жағдайда, мәселелердің ауқымын іске қатысушы адамдардың пікірін ескере отырып, сот айқындайды.8. Осы баптың сегізінші бөлігінде Тараптың сараптама жүргізуге қатысудан жалтаруының немесе оны жүргізуге кедергі келтірудің процестік салдары көзделген-сот анықтау үшін сараптама тағайындалған даулы фактіні белгіленген немесе жоққа шығарылған деп тануға құқылы. Мысалы, жауапкер талап қоюшыдан туған балаға қатысты әке болуды анықтау туралы іс бойынша сараптамаға келмеген жағдайда, сот талап қоюшының баласының жауапкерден шығу фактісін белгіленген деп тануға құқылы.9. Осы баптың тоғызыншы бөлігінде сараптама тағайындау туралы ұйғарым шығару кезінде соттың міндетті іс жүргізу әрекеттері көзделген: сот отырысында сарапшыға оның іс жүргізу құқықтары мен міндеттерін түсіндіреді және ҚК-нің 420-бабына сәйкес көрінеу жалған қорытынды бергені үшін қылмыстық жауаптылық туралы ескертеді, бұл туралы сарапшыдан сот отырысының хаттамасына қоса тіркелетін жазылым іріктеледі (200-бап АІЖК).Осы бап сараптама тағайындау туралы ұйғарымның мазмұнын да реттейді.Ұйғарымның кіріспе бөлігінде соттың атауы көрсетіледі; сараптама тағайындалған уақыт, орын; қаралатын іс бойынша тараптардың атауы.Сараптама түрі Сот актісінің атауында көрсетілуі мүмкін (мысалы, сот-қолжазба сараптамасын тағайындау туралы ұйғарым), сондай-ақ ұйғарымның қарар бөлігінде көрсетіледі. Жүргізілуі сот сараптамасы органына тапсырылатын сараптама түрі Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2015 жылғы 25 қаңтардағы № 52 бұйрығымен бекітілген Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Сот сараптамасы органдарында жүргізілетін сот сараптамалары түрлерінің тізбесінде көзделуге тиіс. Олай болмаған жағдайда сараптама жүргізу тиісті арнайы ғылыми білімі бар өзге адамдарға біржолғы тәртіппен тапсырылады.Анықтаманың сипаттамалық бөлігінде сараптаманы тағайындау үшін негіздер - арнайы ғылыми білімдерді қолдана отырып, іс үшін маңызы бар нақты жағдайларды зерттеу қажеттілігі көрсетіледі.Қарар бөлігінде сот сарапшылардың алдына қойылған нақты мәселелерді тұжырымдайды.Сот ұйғарымда істің материалдары мен сараптамаға жіберілетін объектілерді және олардың шығу тегі туралы ақпаратты көрсетеді. Сот сараптамасының объектілері-заттай дәлелдемелер, құжаттар, адамның денесі мен психикасының жай-күйі, мәйіттер, Жануарлар, үлгілер, сондай-ақ сот сараптамасы жүргізілетін іс материалдарында қамтылған сот сараптамасының нысанасына жататын мәліметтер (ЭҚЖ туралы Заңның 1-бабының 9) тармақшасы) болып табылады. Мысалы, сот-қолжазба сараптамасына қолжазбаның немесе қолтаңбаның еркін және эксперименттік үлгілері, ал болған жағдайда қолжазбаның немесе қолтаңбаның шартты-еркін үлгілері жіберіледі (ҚХА-ның 85-бабына түсініктемені қараңыз). Сот эксперименттік қолжазба немесе қолтаңба үлгілерін, мысалы, " эксперименттік қолжазба үлгісі (қолтаңба)... (бұдан әрі адамның тегі мен аты-жөні), судья...». Қолжазба мен қолдың еркін және шартты-еркін үлгілерінде КУӘЛАНДЫРУ ЖАЗБАСЫ мүмкіндік болған кезде қойылады, ал ол болмаған жағдайда анықтамада осы үлгілер (мысалы, белгілі бір күннен бастап коммуналдық қызметтер тарапының атынан төлем туралы түбіртек) егжей - тегжейлі көрсетіледі.Анықтаманың қарар бөлігінде зерттеу барысында объектілерді толық немесе ішінара жоюға, олардың сыртқы түрін немесе негізгі қасиеттерін өзгертуге рұқсат көрсетіледі. Сот ұйғарымында мұндай рұқсатқа нұсқаудың болмауы сарапшының осы мәселемен кейіннен сотқа жүгінуіне және сараптама жүргізу мерзімін тоқтата тұруға байланысты іс бойынша әуре-сарсаңға әкеп соғуы мүмкін.Ұйғарымда сараптама жүргізу тапсырылатын сот сараптамасы органының дұрыс атауы көрсетіледі. Ұйғарымда сараптама жүргізу тапсырылған сот сараптамасы органының нақты қызметкері көрсетілуі мүмкін. 

Мәселен, сот сараптамасы орталығында сот сараптамаларының мынадай түрлері мен сыныптары бойынша сараптамалық зерттеулер жүргізіледі: құжаттарға сот сараптамасы; Сот портреттік сараптамасы; сот бейнефонографиялық сараптамасы; Сот фототехникалық сараптамасы; Сот трасологиялық сараптамасы; сот баллистикалық сараптамасы; заттар мен материалдарға сот сараптамасы; жол-көлік оқиғалары мен көлік құралдарының мән-жайларына сот сараптамасы; Сот экономикалық сараптамасы сараптама; Сот-тауар сараптамасы; Сот-құрылыс сараптамасы; сот технологиялық сараптамасы; Сот өрт-техникалық сараптамасы; Сот жарылыс-техникалық сараптамасы; есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтары мен прекурсорларының сот сараптамасы; сот биологиялық сараптамасы; Сот молекулалық-генетикалық сараптамасы; адамның психофизиологиялық процестерінің сот сараптамасы; Сот экологиялық сараптамасы; геномодификацияланған организмдердің сот сараптамасы; Сот дінтану сараптамасы; техногендік апаттардың сот сараптамасы.Сот медицинасы орталығында мынадай бағыттар бойынша сараптамалар жүргізіледі: мәйітке сот-медициналық сараптама; жәбірленушілерге, айыпталушыларға және басқа адамдарға сот-медициналық сараптама; қылмыстық, азаматтық және әкімшілік істер материалдары бойынша сот-медициналық сараптама; заттай дәлелдемелерге сот-медициналық сараптама; биологиялық объектілерге сот-биохимиялық сараптама; сот молекулалық-генетикалық сараптама.Сараптамалық практиканы талдау азаматтық процесте құжаттардың және олардың деректемелерінің сот сараптамалары (қолжазба мен қолтаңбаны сот-сараптамалық зерттеу, Құжаттардың сот-техникалық сараптамасы), құрылыс объектілерін, автокөлік құралдарын зерттеу, Сот-сараптамалық экономикалық және тауарлық зерттеулер, сот молекулалық-генетикалық сараптамасы неғұрлым талап етілетінін көрсетеді.2. Сот сараптамасы, әдетте, іске қатысушы адамдар ұсынылған жазбаша дәлелдемелерге дау айтқан жағдайларда, түсініктеме берілген нормада көрсетілген жазбаша дәлелдемелерде зерттеу нысанасы болған мәселелер бойынша тағайындалады.Азаматтық процеске қатысушы тараптардың немесе өзге де тұлғалардың сұрау салуы бойынша алынған анықтамалар, актілер, қорытындылар және ведомстволық немесе басқа зерттеу нәтижелерін тіркеудің өзге де нысандары (ведомстволық сараптамалар, тексерулер, аудиторлық тексерулер, бүлінген Автокөлікті жөндеу құнын калькуляциялау актілері және т. б.), сарапшының қорытындысы ретінде қарауға болмайды және сот сараптамасын жүргізуден бас тартуға негіз болып табылмайды. Мұндай зерттеулердің нәтижелері іске жазбаша дәлелдемелер ретінде тіркеледі (АІЖК-нің 100-бабының бірінші бөлігі). Сараптамадан айырмашылығы, мұндай зерттеулер іс жүргізу шарттарымен және кепілдіктермен қамтамасыз етілмейді, сондықтан азаматтық істі қарауға қабылдағаннан кейін оның орнына сот сараптамасы тағайындалуы мүмкін, ал кейбір жағдайларда тағайындалуы керек.Маманның қорытындысы сарапшының қорытындысын да алмастыра алмайды, өйткені АІЖК-де мұндай қорытындының мазмұны регламенттелмеген, АІЖК-нің 77-бабының төртінші бөлігінде ғана маманның қорытындысы жазбаша нысанда берілуге тиіс екендігі көрсетілген. Маман, сарапшыдан айырмашылығы, зерттеу жүргізбейді және жазбаша қорытындыда оның алдына қойылған сұрақтар бойынша өз пікірлерін ғана баяндайды, оларға жауаптар арнайы білімді қажет етеді. Бұл қорытындының мәні адамның сезім мүшелерін тікелей қабылдауға болатын немесе азаматтық іс материалдарында қандай да бір мәліметтер бар фактілер, жағдайлар ғана болуы мүмкін. Маманның қорытындысындағы пайымдаулар Тараптардың оған қатысты сұрақтар қойылған іс үшін маңызы бар фактілер мен мән-жайларды дұрыс түсінуіне ғана ықпал етеді.3. Түсініктеме берілген норма сараптама тағайындау азаматтық іс жүргізіліп жатқан соттың айрықша құзыретіне жататындығы туралы императивті ережені белгілейді."Сот бастамасы" терминін соттың сараптама тағайындау құқығы деп түсіну керек. Соттың мұндай бастамасы Тарап өз бетінше, жасын, денсаулық жағдайын, білім деңгейін, қаржылық жағдайын ескере отырып, өзінің іс жүргізу құқығын толық көлемде іске асыра алмаған жағдайда, ал сарапшы белгілеуі мүмкін істің мән-жайлары істі дұрыс шешу үшін маңызды болған жағдайда іске асырылуы мүмкін.4. Түсініктеме берілген норма-бұл новелла. Бұл норманың енгізілуі тараптардың заңды талаптарын растайтын немесе екінші Тараптың дәлелдерін жоққа шығаратын жазбаша дәлелдемелердің көпшілігін азаматтық процеске қатысушылар беретіндігіне байланысты, бұл Тараптың немесе үшінші тұлғаның мүдделілігін ескере отырып, қандай да бір ұсынылатын құжаттың бұрмалануына әкелуі мүмкін.Іс үшін маңызы бар мән-жайлар туралы мәліметтерді қамтитын актілер, құжаттар, іскерлік немесе жеке сипаттағы хаттар жататын жазбаша дәлелдемелерді ықтимал бұрмалау туралы екінші Тараптың және үшінші тұлғалардың негізделген дәлелдері болған кезде, бұрмалаудың заңды фактісін анықтау үшін сот сот сараптамаларының мынадай түрлерін тағайындай алады:-қолтаңбаны, қолжазба мәтінін нақты Орындаушының орындағанын немесе бір адамның атынан қолды басқа адам еліктеп орындағанын анықтауға мүмкіндік беретін қолжазба мен қолтаңбаны сот - сараптамалық зерттеу;-құжаттарды сот-техникалық зерттеу, оның барысында шешілуі мүмкін сұрақтардың кең ауқымы, атап айтқанда: құжатта тазарту, толықтырулар, түзетулер бар ма; құжат нысаны белгіленген үлгіге сәйкес келе ме; құжат ұсынылған принтерде басып шығарылды ма; құжатқа мөрдің қолы мен таңбасы қандай ретпен жазылады; мөрдің, мөртабанның таңбасы қандай тәсілмен жазылады және ол үлгіге сәйкес келе ме; құжатта құжаттың деректемелерін монтаждау белгілері бар ма және басқалар.Сұрақтарды тұжырымдау кезінде олар зерттеу объектілерін құқықтық бағалауды қажет ететін терминдерді қолданбауы керек екенін ескеру қажет, мысалы: "зерттеуге ұсынылған жоғары білім туралы дипломның формасы шынайы ма, әлде жалған ба?».Жазбаша дәлелдемелерге аудио және бейнежазба жатпайды, сондықтан даулы фактіні (жазбаның түпнұсқалығын) анықтау үшін сараптама тағайындау туралы ұйғарым жалпы негіздерде шығарылады.5. Түсініктеме берілген норма адамды сарапшы ретінде тартудың міндетті шарттарының тізбесін, сондай-ақ сот сараптамасын жүргізу тапсырылуы мүмкін адамдар тобын айқындайды.ЭҚЖ туралы Заңға сәйкес сот сарапшысының жоғары білімі болуға, сот сараптамасының белгілі бір түрін жүргізу құқығына біліктілік куәлігімен расталатын сот сарапшысының біліктілігіне ие болуға, Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің комиссияларымен аттестатталуға және Қазақстан Республикасы сот сарапшыларының мемлекеттік тізіліміне енгізілуге тиіс (4-тармақтар, 5 ЭҚЖ туралы Заңның 12-бабы).Сот тәртібімен әрекет қабілеті шектеулі немесе әрекетке қабілетсіз деп танылған адам сот сарапшысы бола алмайды, не өтелмеген немесе алынбаған соттылығы бар (ЭҚЖ туралы Заңның 12-бабының 8-тармағы).Тиісті заң фактісі болған күннен бастап үш жыл ішінде сот сарапшысы:1) соттылығы заңда белгіленген тәртіппен өтелген немесе алынып тасталған;2) қасақана қылмыс жасағаны үшін ақталмайтын негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылған;3) теріс себептер бойынша құқық қорғау органдарынан, соттардан мемлекеттік қызметтен босатылған адам бола алмайды, 4) сот-сараптама қызметімен айналысуға арналған лицензиядан айырылған;5) заңда көзделген негіздер бойынша сот-сараптама қызметімен айналысуға арналған лицензияның қолданылуы тоқтатылған.6. Түсініктеме берілген норма тараптардың, іске қатысатын басқа адамдардың соттан сот сараптамасының нақты органында сараптама жүргізуді тағайындауды сұрауға немесе оны нақты сарапшыға (сарапшылар комиссиясына) тапсыруға; сарапшыға қарсылық білдіруді мәлімдеуге құқығын белгілейді. Сарапшының кандидатурасы Қазақстан Республикасы сот сарапшыларының мемлекеттік тізіліміне енгізілген адамдар қатарынан, сондай-ақ көрсетілген тізілімде белгілі бір салада арнайы ғылыми білімі бар адамдар болмаған жағдайда сараптама жүргізуге біржолғы тәртіппен тартылуы мүмкін мамандар қатарынан таңдалуы мүмкін. Бұл жағдайда сот сарапшыларға кандидатта арнайы ғылыми білімі бар екенін растайтын құжаттың бар екеніне көз жеткізуге, оған сарапшының құқықтары мен міндеттерін түсіндіруге және көрінеу жалған қорытынды бергені үшін қылмыстық жауаптылық туралы ескертуге міндетті.Бұл нормада сарапшының ұсынылған кандидатурасын қабылдамау мүмкіндігі көзделмеген, алайда бұл жағдайда сарапшыға қойылатын талаптарды және оған ықтимал қарсылық білдіру негіздерін айқындайтын АІЖК-нің 39-бабы қолданылады.7. Түсініктеме берілген нормада бірнеше кезеңнен тұратын сараптама тағайындау процедурасы анықталған. АІЖК-нің 46-бабының бірінші бөлігіне сәйкес талапкер мен жауапкер, үшінші тұлғалар, сол сияқты олардың өкілдері сарапшыға жауап беруі тиіс мәселелерді сотқа ауызша немесе жазбаша нысанда ұсынуға, сондай-ақ екінші тарап ұсынған мәселелерге қарсылық білдіруге құқылы. Мәселелер істің материалдарына жазбаша нысанда қоса тіркеледі, ал ауызша нысандағы мәселелер сот отырысының хаттамасына енгізілуге тиіс.Тараптар ұсынған мәселелерді сот қарайды, ол іске қатысы жоқ немесе сарапшының құзыретінен тыс мәселелерді қабылдамауы мүмкін. Сұрақтар жүргізілетін сараптаманың нысанасы мен сипатына сәйкес келуі, оны дұрыс қарау мен шешу үшін маңызы бар істің мән-жайларына қатысты болуы, жүргізілетін сараптаманың мүмкіндіктерін ескеруі тиіс. Сараптамалық зерттеудің ерекшелігі логикалық дәйектілікте және зерттелетін объектінің ерекшеліктерін ескере отырып, нақты тұжырымдалған сұрақтарды қажет етеді. 

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ

Астана, 2016 жыл

УДК 347 (574)  

К 63

ISBN 978-601-236-042-4

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы