Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 65-бабына түсініктеме. Әрекеттегі өкінуге байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату
1. Қылмыстық теріс қылық жасаған немесе алғаш рет қылмыс жасаған адам кінәлінің жеке басы, оның кінәсін мойындап келуі, қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға, тергеп-тексеруге ықпал етуі, қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген зиянды қалпына келтіруі ескеріле отырып, қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін.
Сыбайлас жемқорлық қылмысын алғаш рет жасаған адам әрекеттегі өкінуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан тек сот арқылы босатылуы мүмкін.
2. Осы баптың бірінші бөлігінің ережелері террористік қылмыс, экстремистік қылмыс, қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыс, кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс, азаптаулар, жеке адамға қарсы ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасаған адамдарға қолданылмайды, бұған осы Кодекстің Ерекше бөлігінің тиісті баптарында арнайы көзделген жағдайлар қосылмайды. Көрсетілген шектеу он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адамға қарсы жыныстық тиіспеушілікке қарсы қылмыс жасаған кәмелетке толмағандарға қолданылмайды.
Қылмыстық жауаптылықтан босату дегеніміз – құзыретті мемлекеттік органдардың ресми актіде қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды сот арқылы айыптауға және мемлекеттік мәжбүрлеу шараларына ұшырау міндетінен босату туралы шешім қабылдауы. Қылмыстық жауаптылықтан босату тек айыптау үкімін шығару нысанында адамды соттаудан бас тартуды білдіреді, бірақ қылмыстық құқық бұзушылық пен оны жасаған кінәліні мемлекеттік айыптаудан мүлдем бас тартуды білдірмейді. Қылмыстық құқық бұзушылық жасау фактісін тиісті адамның мойындауын көздейтін соттың немесе басқа да құзыретті органның қылмыстық жауаптылықтан босатуы қылмыстық құқық бұзушылықтың да, оны жасаған адамның да мемлекет тарапынан айыпталатынын білдіреді.
Қылмыстық жауаптылықтан босатудың барлық түрлері тек жазаны тағайындауды ғана емес, сонымен қатар адамды мемлекет атынан соттауды да жоққа шығарады. Қылмыстық жауаптылықтан босату кезінде қылмыстық жазадан босату жағдайындағыдай айыптау үкімі шығарылмайды және адам құқықтық мағынада қылмыстық құқық бұзушылық жасамаған болып есептеледі. Қылмыстық жауаптылықтан босатылған кезде (егер олар қолданылған болса) қылмыстық-процестік мәжбүрлеудің барлық шаралары (бұлтартпау шаралары, мүлікке тыйым салу) күшін жоюға жатады. Босатылған адамға алып қойылған құжаттар, заттар және т.б. қайтарылады.
Қылмыстық жауаптылықтан босату институтының әлеуметтік маңызы мемлекет қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамға сенім білдіріп, оның болашақта заңға бағынатын мінез-құлық танытуына үміт артатынында. Қылмыстық жауаптылықтан босату кінәлі адамның өзінің өтініші бойынша қылмыстық құқық бұзушылық жасағанын ақтау болып табылмайтынын тағы да атап өткен жөн (рақымшылықты қоспағанда). Босату мемлекет тарапынан оған қатысты жеңілдік жасалғанын және кінәліні соттамай-ақ қылмыстық заңнаманың мақсаттарына қол жеткізу мүмкіндігі болғанын білдіреді.
Қылмыстық жауаптылықтан босатудың көптеген түрлерінің негізінде ымыраға келу идеясы жатыр. Оған сәйкес қылмыстық құқық бұзушылық жасауға кінәлі адамға заң талап ететін әрекеттерді жасағаны үшін қылмыстық жауаптылықтан босатуға немесе тек жазаны жеңілдетуге кепілдік беріледі. Қылмыскер мен мемлекет, қылмыскер мен жәбірленуші арасындағы жол берілетін ымыра қылмыстық заңның әлеуметтік маңызын іс жүзінде арттыра алады.
Әрекеттегі өкінуге байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатудың негізі – адамның өзі жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтан кейінгі, оның жасаған ісіне өкінетінін, өзін-өзі айыптайтынын көрсететін мінез-құлқы. Мұндай мінез-құлық, ең алдымен, оның қоғамдық қауіптілігінің төмен екенін және түзелу процесінің жүріп жатқанын білдіреді.
Түсіндіріліп отырған бапта адамды қылмыстық жауаптылықтан босату туралы шешім қабылдауға соттың, прокурордың, тергеушінің және прокурордың келісімімен анықтау органының құқығы бар негіздер мен шарттардың тізбесі қамтылған.
Әрекеттегі өкінуге байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату (ҚК-нің 65-бабы) қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды қылмыстық жауаптылықтан босатудың бір түрі болып табылады.
ҚК-нің 65-бабының 1-бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатудың негіздері:
- қылмыстық теріс қылық жасау;
- қылмысты алғаш рет жасау;
- кінәлінің жеке басы;
- кінәсін мойындап келу, қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға, тергеп-тексеруге ықпал ету, келтірілген зиянды қалпына келтіру.
Көрсетілген негіздердің кез келгенінің болмауы осы норманы қолдануды жоққа шығарады.
ҚК-нің 10-бабының 3-бөлігіне сәйкес, қылмыстық теріс қылық деп қоғамға зор қауіп төндірмейтін, жеке адамға, ұйымға, қоғамға немесе мемлекетке болмашы зиян келтірген не зиян келтіру қатерін туғызған, ол үшін айыппұл, түзеу жұмыстары, қоғамдық жұмыстарға тарту, қамаққа алу, шетелдікті немесе азаматтығы жоқ адамды Қазақстан Республикасының шегінен тысқары жерге шығарып жіберу түріндегі жаза көзделген, кінәлі түрде жасалған әрекет (іс-әрекет немесе әрекетсіздік) танылады.
Әрекеттегі өкінуге байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату үшін адамның қылмыстық теріс қылықты қанша рет жасағаны маңызды емес екенін атап өту қажет.
ҚК-нің 10-бабының 2-бөлігіне сәйкес, қылмыс деп Қылмыстық кодексте айыппұл, түзеу жұмыстары, қоғамдық жұмыстарға тарту, бас бостандығын шектеу, бас бостандығынан айыру немесе өлім жазасы түріндегі жаза қатерімен тыйым салынған, кінәлі түрде жасалған қоғамға қауіпті іс-әрекет (әрекет немесе әрекетсіздік) танылады.
1997 жылғы ҚК-нің 65-бабынан айырмашылығы, онда алғаш рет жасалған онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыс туралы айтылса, 2014 жылғы ҚК-нің 65-бабында алғаш рет жасалған қылмыс туралы айтылады. Демек, заң шығарушы ҚК-нің 65-бабының 2-бөлігінде көзделген жағдайларды қоспағанда, санатына қарамастан кез келген қылмыс үшін әрекеттегі өкінуге байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату мүмкіндігіне жол береді.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы «Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 68-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 4-тармағына сәйкес, алғаш рет жасалған қылмыс деп адам нақты алғаш рет жасаған іс-әрекет немесе бұрын жасалған қылмысы үшін заңда белгіленген тәртіппен қылмыстық жауаптылықтан босатылған не жазадан толық босатылған немесе сотталғандығы жойылған не алып тасталған (ҚК-нің 79-бабы) жағдайда, бірінші рет жасалмаса да, жасалған іс-әрекет түсініледі.
Екі және одан да көп қылмыс жасаған адамды (қылмыстардың бірнеше рет жасалуы немесе нақты жиынтығы кезінде) жалпы алғанда алғаш рет қылмыс жасаған адам деп тануға болмайды. Сонымен бірге айыптаудың бірінші эпизоды бойынша адам қылмысты алғаш рет жасаған болып есептелуге тиіс.
Егер адам бұрын басқа қылмыс жасағаны үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылған болса, тергеу мен соттан жалтарып жүрсе, ҚК-нің 79-бабына сәйкес сотталғандығы болса, қылмыс алғаш рет жасалған болып есептелмейді.
Әрекеттегі өкіну деп кінәсін мойындап келу, адамның қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға, тергеп-тексеруге ықпал етуі, қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген зиянды қалпына келтіруі түсініледі.
ҚПК-нің 182-бабының 1-бөлігіне сәйкес, кінәсін мойындап келу – адамның өзі жасаған немесе дайындап жатқан қылмыстық құқық бұзушылық туралы, ол адам күдікті деп танылғанға дейін не осы қылмыстық құқық бұзушылықты жасады деген күдікпен ұсталғанға дейін қылмыстық қудалау органына жеке өзі, өз еркімен, жазбаша немесе ауызша хабарлауы.
Ауызша арыз ҚПК-нің 181-бабының 2-бөлігінде белгіленген тәртіппен қабылданып, хаттамаға енгізіледі. Егер кінәсін мойындап келу кезінде арызда қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысушылар көрсетілсе, арыз беруші ҚК-нің 419-бабы бойынша көрінеу жалған сөз жеткізгені үшін қылмыстық жауаптылық туралы ескертіледі (ҚПК-нің 182-бабының 3-бөлігі).
Егер арыз тергеп-тексеру органының лауазымды адамына адамды күдікті ретінде ұстауға байланысты жасалса және адам өзінің жасалған қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысқанын растаған болса, қылмыстық құқық бұзушылық туралы арыз өзінің еріктілік сипатын жоғалтады және кінәсін мойындап келу деп танылмайды. Мұндай жағдайларда адамның қылмыс жасағаны үшін өз кінәсін мойындауы сотта ҚК-нің 53-бабының 2-бөлігі тәртібімен өзге де жеңілдететін мән-жай ретінде немесе тиісті негіздер болған кезде қылмысты ашуға және тергеп-тексеруге белсенді түрде ықпал ету ретінде ескерілуі мүмкін.
Кінәсін мойындап келу, әдетте, қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның құқық қорғау органдарына тікелей жүгінуін білдіреді. Алайда егер адам қандай да бір себептермен жасалған іс-әрекет туралы хабарлау үшін тиісті органға келе алмаса (ауру, жарақат, көліктің жүрмеуі және т.б.), ол қылмыс туралы телефон арқылы, жеделхатпен немесе хатпен, үшінші тұлғалар арқылы хабарлауы мүмкін деп есептеледі.
Заң шығарушы кінәсін мойындап келудің себептеріне құқықтық маңыз бермейді. Олар өкінумен, қылмыстық өткенінен арылуға ұмтылумен, кінәсіз адамнан күдікті сейілту ниетімен және т.б. байланысты болуы мүмкін. Кінәсін мойындап келу қылмыс жасаған адам құқық қорғау органдарына белгісіз болған жағдайда ғана осындай сипатқа ие болады. Кінәсін мойындап келу қылмыстық іс қозғалғанға дейін, тергеп-тексеру органдарына адамның қылмыс жасағаны туралы белгісіз болған кезде де, қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі шегінде қылмыстық істі тергеп-тексеру барысында да орын алуы мүмкін. Ол қылмыстық жауаптылықтан босату шарты ретінде тек қылмыс немесе арыз берушінің оған қатысуы туралы құқық қорғау органдарына әлі белгісіз болған жағдайда ғана қызмет ете алады. Қылмыс жасады деген айыппен тергеуден жасырынған, іздеуде жүрген және қандай да бір себептермен тергеу мен соттан жалтаруды тоқтатуға шешім қабылдаған адамның кінәсін мойындап келуі қылмыстық жауаптылықтан босатуға негіз бола алмайды.
«Әрекеттегі өкіну» ұғымын «кінәні мойындау» және «өкіну» ұғымдарынан ажырата білу қажет.
Кінәні мойындау толық немесе ішінара болуы мүмкін. Ішінара мойындау адамның айыптаудың жекелеген тармақтары бойынша ғана өзін кінәлі деп тануынан көрінеді. Ал толық мойындау қылмыстың барлық мән-жайлары туралы шынайы айғақтар беруден, айыптаудың барлық тармақтары бойынша өзін кінәлі деп танудан көрінеді және өкінумен қатар жүруі мүмкін. Толық мойындау қылмысты ашуда құқық қорғау органдарына көмек көрсетумен және зиянды ерікті түрде қалпына келтірумен де, оларсыз да қатар жүруі мүмкін. Ол кінәсін мойындап келумен де қатар жүруі мүмкін. Кінәні мойындау қылмыстық процестің кез келген сатысында жүзеге асырылуы мүмкін екенін ескеру қажет.
Өкіну өз кінәсін айыптаудың барлық тармақтары бойынша толық мойындауды және жасалған іс-әрекетке шынайы өкініш білдіруді көздейді. Өкіну кінәсін мойындап келумен қатар жүруі және қылмыстық іс қозғалғанға дейін де, қылмыстық процестің кез келген сатысында да орын алуы мүмкін.
Әрекеттегі өкіну қылмыс жасағаны үшін кінәні толық мойындауды және жасалған іс-әрекетке шынайы өкініш білдіруді ғана емес, сонымен бірге құқық қорғау органдарына көмек көрсетуді де білдіреді. Кінәсін мойындап келу мен әрекеттегі өкіну өзара байланысты болатын және өзін әділ соттың қолына тапсырған адам кінәсін толық мойындап, жасаған ісіне шын жүректен өкінетін жағдайды жоққа шығаруға болмайды.
Қылмыстық құқық бұзушылықты өз еркімен жасаудан бас тартудан (ҚК-нің 26-бабы) айырмашылығы, мұндай бас тарту өз еркімен аяғына дейін жеткізілмеген қылмыстық құқық бұзушылық үшін қылмыстық жауаптылықты болдырмайтын мән-жай болып табылады, ал қылмыстық құқық бұзушылық жасалғаннан кейінгі әрекеттегі өкіну, жалпы ереже бойынша, қылмыстық жауаптылықты жоққа шығармайды, тек жазаны жеңілдетеді. Сондықтан әрекеттегі өкіну қылмыстық жауаптылықтан босататын мән-жай ретінде тек белгілі бір шарттар жиынтығы болған кезде ғана маңызға ие болады.
ҚК-нің 65-бабының 1-бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатудың тағы бір міндетті шарты кінәлінің қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға және тергеп-тексеруге ықпал етуі болып табылады. Қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға ықпал ету қылмыстық құқық бұзушылық, оны жасау мән-жайлары және оны жасаған адам туралы сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдарына ештеңе белгісіз болғанда немесе аз мәлімет белгілі болғанда орын алады.
Қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға, тергеп-тексеруге ықпал ету тергеп-тексеру органдарына жасалған іс-әрекеттің барлық мән-жайларын анықтауға, сыбайластарды әшкерелеуге, қылмыс жасау құралдары мен тәсілдерін ұсынуға, қылмыстық жолмен алынған заттарды беруге, тергеу әрекеттерін жүргізуге және т.б. жәрдемдесуді білдіреді.
ҚК-нің 65-бабының 1-бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатудың шарты қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген зиянды қалпына келтіру болып табылады. Ол ерікті түрде жүзеге асырылуға және кінәлінің өзінен туындауға тиіс; ол бүлінген мүлікті қалпына келтіру, оны жөндеу, ақшалай өтемақы беру түрінде көрініс табуы мүмкін. Тек материалдық зиян ғана емес, моральдық зиян да өтелуге тиіс. Моральдық зиянды ақшалай өтеуге жол беріледі, физикалық зиян да ақшалай нысанда өтелуі мүмкін. Денсаулыққа абайсызда зиян келтірген кінәлінің жәбірленушінің емделуіне, күшейтілген тамақтануына, күтіміне, санаторийге жолдама алуына ақы төлеуі, сондай-ақ жәбірленушінің отбасына материалдық көмек көрсетуі де әрекеттегі өкінудің белгілері болуы мүмкін. Мұндай әрекеттерде мүліктік зиянды қалпына келтіру және физикалық әрі моральдық зиян үшін өтемақы төлеу белгілері ұштасады.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы «Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 68-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 5-тармағында былай делінген: «Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның қалпына келтіруге жататын зиянына қылмыстық құқық бұзушылықпен жәбірленушіге, арыз берушіге келтірілген кез келген зиян: моральдық, физикалық және мүліктік зиян жатқызылуға тиіс. Бұл ретте қылмыстық құқық бұзушылыққа байланысты тікелей ғана емес, жанама шығындар да, оның ішінде алдын ала тергеп-тексеруге және сотқа қатысуға байланысты, соның ішінде өкілге жұмсалған шығыстар да ескерілуге тиіс».
Зиянды қалпына келтіру бүлінген мүлікті қалпына келтіру, ұрланған мүлікті қайтару немесе оның орнына тең бағалы мүлік беру, ақшалай өтемақы төлеу, дәрі-дәрмек сатып алу, санаторий-курорттық жолдамалар беру, жәбірленушіден, арыз берушіден кешірім сұрау және заңмен тыйым салынбаған басқа да нысандарда көрініс табуы мүмкін.
«Жәбірленушіге, арыз берушіге нақты қандай зиян келтірілгенін және оның қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам тарапынан толық көлемде қалпына келтірілген-келтірілмегенін мұқият анықтау қажет. Келтірілген зиян үшін өтемақы қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның емес, жәбірленушінің, арыз берушінің көзқарасы тұрғысынан жеткілікті болуға тиіс.
Қылмыстық қудалау органдары мен сот жәбірленушінің, арыз берушінің қалпына келтірілуге жататын зиянның көлеміне қатысты талаптарын өзгертуге құқылы емес», – деп көрсетілген Жоғарғы Соттың жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 6-тармағында.
Зиянды қалпына келтіруді тек қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның өзі ғана емес, оның өтініші бойынша (оның келісімімен) басқа адамдар да жүзеге асыра алады.
Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның зиянды болашақта қалпына келтіру туралы уәделері, сондай-ақ әртүрлі міндеттемелері осы адамды қылмыстық жауаптылықтан босатуға негіз болатын мән-жайлар болып табылмайды. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 27 қарашадағы «Моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы соттардың қолдануы туралы» нормативтік қаулысының 3-тармағына сәйкес, моральдық зиян – азаматтың жеке мүліктік емес игіліктері мен құқықтарының құқыққа қайшы бұзылуы, кемсітілуі немесе олардан айырылуы нәтижесінде бастан кешіретін жан немесе тән азабы.
Осыдан келіп, жан азабы дегеніміз – адамның қорлану, ашулану, күйзелу, ыза болу, ұялу, үмітсіздік, кемтарлық сезімдерін бастан кешіруі, жайсыздық жағдайы және т.б. (сондай-ақ АК-нің 951-бабын қараңыз).
Жоғарыда аталған қаулының 7-тармағына сәйкес, моральдық зиян АК-нің 952-бабының талаптарына сәйкес ақшалай нысанда өтеледі. Бұл ретте өтемақы мөлшерін сот ақылға қонымдылық пен әділдік өлшемшарттарын негізге ала отырып айқындайды. Егер оны белгілеу кезінде азаматтың жеке мүліктік емес құқықтарының бұзылуына байланысты мән-жайлар ескерілсе, моральдық зиян үшін өтемақы мөлшері ақылға қонымды және әділ деп есептеледі.
Моральдық зиян мөлшерін айқындау кезінде жәбірленушінің немесе оған қарсы жасалған құқық бұзушылық салдарынан ол қайтыс болған жағдайда жақын туыстарының, жұбайының (зайыбының) келтірілген жан азабының ауырлығына берген субъективті бағасы да, сондай-ақ жәбірленушінің немесе ол қайтыс болған жағдайда жақын туыстарының, жұбайының (зайыбының) жан және тән азабының дәрежесін көрсететін объективті деректер де ескеріледі; қол сұғушылық объектісі болған игіліктің өмірлік маңызы (өмір, денсаулық, ар-намыс, қадір-қасиет, бостандық, тұрғын үйге қол сұғылмаушылық және т.б.); құқық бұзушылық салдарының ауырлығы (жақын туыстарын өлтіру, мүгедектікке әкеп соққан дене жарақаттарын келтіру, бас бостандығынан айыру, жұмысынан және тұрғын үйінен айыру және т.б.); жалған беделге нұқсан келтіретін мәліметтердің сипаты мен таралу аясы, жәбірленушінің өмір сүру жағдайлары (қызметтік, отбасылық, тұрмыстық, материалдық жағдайы, денсаулық жағдайы, жасы және басқа да жағдайлар), назар аударуға тұрарлық өзге де мән-жайлар (АК-нің 952-бабының 2-бөлігі).
Моральдық зиян мүліктік зиянның өтелуіне қарамастан өтеледі (АК-нің 952-бабының 3-бөлігі). Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1997 жылғы 9 шілдедегі «Қылмыстық процесті жүргізетін органдардың заңсыз әрекеттерімен келтірілген зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысында қылмыстық процесті жүргізетін органдардың ықтимал заңсыз әрекеттерінің тізбесі қамтылған.
ҚК-нің 65-бабының 1-бөлігінің мағынасы бойынша әрекеттегі өкінуге байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату кезінде түсіндіріліп отырған бапта көрсетілген барлық шарттардың жиынтығы, атап айтқанда: кінәсін мойындап келу, қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға және тергеп-тексеруге ықпал ету, қылмыстық құқық бұзушылық жасау нәтижесінде келтірілген зиянды қалпына келтіру орын алуға тиіс.
Жоғарғы Соттың «Жаза тағайындаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 16-1-тармағында: «ҚК-нің 65-бабының бірінші бөлігінің ережелері қылмыстық теріс қылық жасаған немесе алғаш рет қылмыс жасаған адамға, әдетте, мынадай мән-жайлардың жиынтығы болған кезде қолданылады: ҚПК-нің 182-бабына сәйкес ресімделген кінәсін мойындап келуінің болуы; оның қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға, тергеп-тексеруге ықпал етуі; қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген зиянды қалпына келтіруі», – деп атап көрсетілген.
Осы шарттардың ҚК-нің 53-бабының 1-бөлігінің 6) және 11) тармақшаларында көрсетілген қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдететін ұқсас мән-жайлармен бәсекелесетінін атап өткен жөн. Сондықтан сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдары мен соттардың оларды дұрыс ажыратуы өте маңызды. Мәселен, ҚК-нің 53-бабының 1-бөлігінің 11) тармақшасына сәйкес, қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдететін мән-жайларға шын жүректен өкіну, кінәсін мойындап келу, қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға және қылмыстық құқық бұзушылықтың басқа да сыбайластарын әшкерелеуге, қылмыстық құқық бұзушылық нәтижесінде алынған мүлікті іздестіруге белсенді түрде ықпал ету жатады. ҚК-нің 53-бабының 1-бөлігінің 6) тармақшасында заң шығарушы қылмыстық құқық бұзушылық нәтижесінде келтірілген мүліктік залалды ерікті түрде өтеуді, қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген моральдық және өзге де зиянды қалпына келтіруді қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдететін мән-жайларға жатқызады.
ҚК-нің 53-бабының 1-бөлігінің 11) және 6) тармақшаларынан көрініп тұрғандай, «шын жүректен өкіну», «кінәсін мойындап келу», «қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға белсенді түрде ықпал ету» («тергеп-тексеру» ҚК-нің 53-бабы 1-бөлігінің 11) тармақшасында көрсетілмеген, бұл, біздің ойымызша, заң шығарушының олқылығы болып табылады), «моральдық және өзге де зиянды қалпына келтіру» бір мезгілде ҚК-нің 65-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстық жауаптылықтан босату шарттары ретінде де көрініс табады. ҚК-нің 65-бабы диспозициясын сөзбе-сөз және логикалық тұрғыдан түсіндіру ҚК-нің 65-бабының 1-бөлігінде қамтылған қарастырылған шарттардың жиынтығы қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды қылмыстық жауаптылықтан босатудың бірыңғай заңдық негізін құрайды деген қорытындыға әкеледі. Демек, осы шарттар жеке-жеке болған кезде (жиынтығында емес) ҚК-нің 53-бабының 1-бөлігінің 11) немесе 6) тармақшалары туралы сөз болуы тиіс. Егер кінәсін мойындап келу жеңілдететін мән-жай деп тану үшін жеткілікті болса, ҚК-нің 65-бабының мағынасында қылмыстық жауаптылықтан босату үшін оның жеткіліксіз екені анық. Шарттардың жиынтығы қажет.
Көрсетілген әрекеттердің кез келгенін кінәлі адам өзіне байланысты емес объективті мән-жайларға байланысты орындай алмайтын жағдайды да жоққа шығаруға болмайды, ал қалған әрекеттерді ол орындаған.
Бұл жағдайда осы адамға қатысты қылмыстық істі әрекеттегі өкінуге байланысты тоқтату мүмкіндігін көрмеу қате болар еді. Мысалы, айыпталушы тергеушіге қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға, тергеп-тексеруге жәрдем көрсетті, бірақ объективті мән-жайларға (еңсерілмейтін күшке) байланысты кінәсін мойындап келе алмады немесе кінәсін мойындап келуге кешікті, ал іс жәбірленушінің арызы бойынша қозғалды. Екінші мысал – қаражаттың болмауына байланысты келтірілген зиянды, тіпті ішінара да қалпына келтірудің мүлдем мүмкін болмауы. ҚК-нің 65-бабында көзделген барлық шарттарды анықтау қажеттілігі туралы ұстанымды механикалық түрде ұстануға болмайды. Жекелеген жағдайларда қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам оны ашуға және тергеп-тексеруге ықпал етіп, қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген зиянды қалпына келтіруге ниет білдіруі мүмкін, бірақ кінәсін мойындап келе алмағандықтан, ҚК-нің 65-бабын қолдану мүмкіндігі жоққа шығарылады. Мұны негізді әрі әділ деп тануға болмайды. Оның үстіне, бұл қылмыстық жауаптылықтан босатудың осы түрінің негізгі мақсаттарына тікелей қайшы келеді. Сонымен бірге бұл жағдайда нақты бір қылмыстық іс туралы сөз болып отырғанын ескеру қажет. Жалпы алғанда, бұрын атап өтілгендей, адамды әрекеттегі өкінуге байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату үшін ҚК-нің 65-бабының 1-бөлігінде көзделген барлық шарттардың жиынтығы міндетті болып табылады.
Заң шығарушы ҚК-нің 65-бабының 1-бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатудың шарттарының бірі ретінде кінәлінің жеке басын ескеру қажеттігін көздеген. Мынадай сұрақ туындайды: егер қылмыстық теріс қылық жасаған немесе алғаш рет қылмыс жасаған адам кінәсін мойындап келсе, қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға, тергеп-тексеруге ықпал етсе, келтірілген зиянды қалпына келтірсе, мұның өзі кінәлінің жеке басын сипаттамай ма?
Кінәлінің жеке басын сипаттайтын мән-жайлар жаза тағайындау кезінде ескерілуге тиіс. Мәселен, ҚК-нің 52-бабының 3-бөлігіне сәйкес, жаза тағайындау кезінде қылмыстық құқық бұзушылықтың сипаты мен қоғамдық қауіптілік дәрежесі, кінәлінің жеке басы, оның ішінде құқық бұзушылық жасағанға дейінгі және одан кейінгі мінез-құлқы, қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдететін және ауырлататын мән-жайлар, сондай-ақ тағайындалған жазаның сотталған адамның түзелуіне және оның отбасының немесе асырауындағы адамдардың тұрмыс жағдайына ықпалы ескеріледі. Бірақ бұл мүлдем басқа институт – жаза тағайындау институты. Әрекеттегі өкінуге байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату (ҚК-нің 65-бабы) дербес институтқа – қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босату институтына жатады. Кінәсін мойындап келу, қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға, тергеп-тексеруге ықпал ету, келтірілген зиянды қалпына келтірудің өзі кінәлінің жеке басын сипаттайды. Осыған байланысты кінәлінің жеке басын ескеруді ҚК-нің 65-бабы бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатудың қажетті шарты ретінде бөліп көрсету артық сияқты.
Мысалы, заң шығарушының «кінәлінің жеке басын ескеруді» қылмыстық жауаптылықтан босатудың басқа түрлерінде, мәселен, қажетті қорғаныс шегінен асып кеткен кезде қылмыстық жауаптылықтан босату (ҚК-нің 66-бабы); процестік келісім талаптарын орындауға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату (ҚК-нің 67-бабы); татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату (ҚК-нің 68-бабы); кепілгерлік белгілеумен қылмыстық жазадан босату (ҚК-нің 69-бабы); мән-жайдың өзгеруіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату (ҚК-нің 70-бабы); ескіру мерзімінің өтуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату (ҚК-нің 71-бабы) жағдайларында шарт ретінде көрсетпеуін немен түсіндіруге болады? Оның үстіне, кінәлінің жеке басы жазадан босатудың көптеген түрлеріне де әсер етпейді: жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру немесе тағайындалған жаза мерзімін қысқарту (ҚК-нің 73-бабы); ауыр мән-жайлардың тоғысуы салдарынан жазадан босату және жазаны өтеуді кейінге қалдыру (ҚК-нің 76-бабы); айыптау үкімінің ескіру мерзімінің өтуіне байланысты жазаны өтеуден босату (ҚК-нің 77-бабы); рақымшылық немесе кешірім жасау актісі негізінде қылмыстық жауаптылық пен жазадан босату (ҚК-нің 78-бабы).
Соңғысы: тіпті барлық аталған заңдық шарттар болған кезде де құқық қолдану органы мен сот адамды қылмыстық жауаптылықтан босатпауы мүмкін – бұл 1-бөлікте қамтылған «босатылуы мүмкін» деген нұсқаудан тікелей туындайды.
Қылмыстық жауаптылықтан босатудың бұл түрі сөзсіз, түпкілікті және қайтымсыз болып табылады, өйткені адамды босату оның кейінгі мінез-құлқына тәуелді емес және ешқандай жағдайда өзгертілмейді.
Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігіне сәйкес, әрекеттегі өкінуге байланысты адамды қылмыстық жауаптылықтан босату немесе босатпау – сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдары мен соттың міндеті емес, құқығы. Сонымен бірге Жоғарғы Соттың «Қылмыстық жаза тағайындаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысында қолдауға тұрарлық өте маңызды ереже бар екенін атап өткен жөн. Атап айтқанда, көрсетілген қаулының 11-тармағына сәйкес: «Қылмыстық теріс қылық жасаған немесе алғаш рет қылмыс жасаған адамдарға қатысты соттар оларды қылмыстық жаза шараларын қолданбай-ақ түзету мүмкіндігі туралы мәселені талқылауға және ҚК-нің 65, 66, 67, 68, 69, 70-баптарында көрсетілген негіздер болған кезде мұндай адамдарды қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босатуға тиіс». Адамды қылмыстық жаза шараларын қолданбай-ақ түзету мүмкіндігі туралы соттың қорытындысы істің мән-жайларын және сотталушының жеке басы туралы деректерді жан-жақты, толық және объективті зерттеуге негізделуге тиіс.
Бұған дейін мен осы баптардағы «босатылуы мүмкін» деген нұсқауды «босатылуға тиіс» деген сөзбен ауыстырудың орындылығы туралы ойды бірнеше рет айтқан болатынмын, бұған ҚК-нің 68-бабының 1-бөлігі мен 70-бабы кірмейді, өйткені бұл нормаларда заң шығарушы «босатылуға жатады» деген сөздерді қолданады.
Жоғарғы Соттың «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысының 12-тармағына сәйкес: «ҚПК-нің 36-бабының бірінші бөлігіне сәйкес сот істі тоқтату туралы қаулы шығару арқылы немесе кінәлі адамды әрекеттегі өкінуіне, жәбірленушімен, оның ішінде медиация тәртібімен татуласуына және оған келтірілген зиянды қалпына келтіруіне, қоғамдық қауіпті қол сұғушылықтан туындаған қорқыныш, үрей немесе абыржу салдарынан қажетті қорғаныс шегінен асып кетуіне, психикасының бұзылуымен байланысты емес психикалық дамуының кешеуілдеуіне байланысты, яғни ҚК-нің 65-бабының 1-бөлігінде, 66-бабында, 67-бабының 1-бөлігінде, 68-бабының 2 және 3-бөліктерінде, 83-бабының 1-бөлігінде, 15-бабының 3-бөлігінде және ҚК-нің Жалпы бөлігінде тікелей көзделген қылмыстық жауаптылықтан босатудың өзге де ақтамайтын негіздері бойынша қылмыстық жауаптылықтан босата отырып, айыптау үкімін шығаруға құқылы.
Қылмыстық жауаптылықтан босатуға әкеп соғатын ақтамайтын негіздерге сондай-ақ ҚК-нің 125, 175, 253 (1-тармақ), 255, 261, 267, 287, 288, 296 (2-тармақ), 347, 367 (2-тармақ), 426, 442, 444, 445, 446, 447, 453-баптарының ескертулерінде көзделген мән-жайлар жатады.
Осы жағдайлардың барлығында тараптар арасында қылмыстық жауаптылықтан босатуға әкеп соғатын мән-жайлардың болуы туралы дау болмаған кезде іс бойынша іс жүргізу алдын ала тыңдау сатысында немесе басты сот талқылауында ҚПК-нің 35-бабы бірінші бөлігінің 12) тармағы, 36-бабының бірінші бөлігі, 327 және 343-баптары негізінде қаулымен тоқтатылады.
Көрсетілген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босата отырып, айыптау үкімі ҚПК-нің 393-бабының бесінші бөлігіне сәйкес басты сот талқылауы аяқталғаннан кейін ғана шығарылады».
Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 27 желтоқсандағы «Қылмыстық, қылмыстық-процестік заңнаманы жетілдіру және жеке тұлғаның құқықтарын қорғауды күшейту мәселелері бойынша кейбір заңнамалық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңымен түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігі мынадай жаңа абзацпен толықтырылды: «Сыбайлас жемқорлық қылмысын алғаш рет жасаған адам әрекеттегі өкінуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан тек сот арқылы босатылуы мүмкін». Енгізілген жаңалықтың ерекшелігі – заң шығарушы сыбайлас жемқорлық қылмысын алғаш рет жасаған адамды қылмыстық жауаптылықтан босату мүмкіндігін тек сотқа береді.
Жоғарғы Соттың 2015 жылғы 27 қарашадағы «Сыбайлас жемқорлықтың кейбір қылмыстарын қарау практикасы туралы» нормативтік қаулысының 27-2-тармағына сәйкес, қылмыстық топ құрамында болмай, сыбайлас жемқорлық қылмысын алғаш рет жасаған адам кінәсін мойындап келгенін, қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға, тергеп-тексеруге ықпал еткенін, қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген зиянды қалпына келтіргенін, сондай-ақ оның жеке басы туралы деректерді ескере отырып, ҚК-нің 65-бабының 1-бөлігі негізінде әрекеттегі өкінуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін. Бұл туралы шешімді тек сот қана қабылдай алады.
Жоғарғы Соттың «Жаза тағайындаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 16-1-тармағына сәйкес, сотқа дейінгі іс жүргізу сатысында ҚК-нің 65-бабының 1-бөлігінің ережесі сыбайлас жемқорлық қылмысын жасаған адамға қолданылмайды.
Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігінің ережелері террористік қылмыс, экстремистік қылмыс, қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыс, кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс, азаптаулар, жеке адамға қарсы ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасаған адамдарға қолданылмайды, бұған ҚК-нің Ерекше бөлігінің тиісті баптарында арнайы көзделген жағдайлар қосылмайды. Көрсетілген шектеу он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адамға қарсы жыныстық тиіспеушілікке қарсы қылмыс жасаған кәмелетке толмағандарға қолданылмайды (ҚК-нің 65-бабының 2-бөлігі).
Террористік, экстремистік қылмыстардың, қылмыстық топ ұғымының, кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстардың толық тізбесі ҚК-нің 3-бабында қамтылған (30), 39), 24), 42) тармақшалары). Азаптаулар үшін жауаптылық ҚК-нің 146-бабында, «Адамның және азаматтың конституциялық және өзге де құқықтары мен бостандықтарына қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар» деген 3-тарауда көзделген.
Жеке адамға қарсы ауыр және аса ауыр қылмыстарға ҚК-нің 99-бабы, 105-бабының 3-бөлігі, 106-бабы, 110-бабының 2-бөлігі, 116-бабының 2 және 3-бөліктері, 118-бабының 3-бөлігі, 120-бабы, 121-бабының 2, 3 және 4-бөліктері, 122-бабының 2 және 3-бөліктері, 124-бабы, 125-бабы, 126-бабының 3-бөлігі, 127-бабының 2-бөлігі, 128-бабының 2, 3 және 4-бөліктері, 129-бабының 2 және 3-бөліктері бойынша жауаптылық көзделген іс-әрекеттер жатады.
Қылмыстық жауаптылықтан босату ҚК-нің Жалпы бөлімінің түсіндіріліп отырған бабында ғана емес, ҚК-нің Ерекше бөлімінің кейбір нормаларында да көзделген.
Мәселен, ҚК-нің Ерекше бөлімінің 18 тарауының 11 (он бір) тарауында ескертулер көзделген: 1, 5, 8, 9, 10, 11, 14, 15, 16, 17, 18-тараулар; Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімінің жеті тарауында жекелеген баптарға ескертулер көзделмеген (2, 3, 4, 6, 7, 12 және 13-тараулар).
ҚК-нің 37 бабы бойынша адам қылмыстық жауаптылықтан босатылады, оның ішінде 8 бап бойынша – егер адам қылмысты алғаш рет жасаған болса.
8 бап бойынша қылмыс жасаған адам босатылуы мүмкін.
8 баптың 6-уы бойынша адам қылмысты алғаш рет жасаған жағдайда қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін.
6 бапта жеңілдететін мән-жайлар болған кезде қылмыстық жауаптылықтан босату мүмкіндігі көзделген.
Үш бапта адамның қылмыстық жауаптылыққа тартылмайтыны туралы айтылған.
Бір бапта бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалмайтыны көрсетілген.
37 баптың сегізінде босату шарты ретінде белсенділік көрсетілген.
Тараулар бойынша қылмыстық жауаптылықтан босату мынадай баптарда көзделген:
1-тарау. Жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар
118-бап «Адамның иммун тапшылығы вирусын (АИТВ) жұқтыру» – босатылады;
125-бап «Адамды ұрлау» – босатылады;
5-тарау. Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысының негіздеріне және қауіпсіздігіне қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар
175-бап «Мемлекетке опасыздық жасау» – босатылады;
176-бап «Шпионаж» – босатылады;
179-бап «Билікті басып алуды немесе ұстап тұруды насихаттау немесе оған жария түрде шақыру, сол сияқты билікті басып алу немесе ұстап тұру не Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысын күшпен өзгерту» – босатылады;
182-бап «Экстремистік топ құру, оған басшылық ету немесе оның әрекетіне қатысу» – босатылады;
8-тарау. Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтар
214-бап «Заңсыз кәсіпкерлік, заңсыз банктік немесе коллекторлық қызмет» – босатылады (егер адам қылмысты алғаш рет жасап, залалды ерікті түрде өтесе);
217-бап «Қаржылық (инвестициялық) пирамиданы құру және оған басшылық ету» – босатылады (егер адам оның қызметін ашуға немесе жолын кесуге белсенді түрде ықпал етсе);
218-бап «Қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңдастыру (жылыстату)» – босатылады (2 және 3-бөліктерін қоспағанда);
219-бап «Заңсыз кредит алу немесе бюджет қаражатын мақсатсыз пайдалану» – босатылады (егер адам қылмысты алғаш рет жасаса);
221-бап «Монополистік қызмет» – босатылады (егер адам қылмысты алғаш рет жасаса);
а) 222-бап «Тауар белгісін заңсыз пайдалану» – босатылады (егер адам қылмысты алғаш рет жасаса);
233-бап «Акциздік маркалармен және (немесе) есепке алу-бақылау маркаларымен акцизделетін тауарларды таңбалау тәртібі мен қағидаларын бұзу, акциздік маркаларды және (немесе) есепке алу-бақылау маркаларын қолдан жасау және пайдалану» – босатылады (егер адам қылмысты алғаш рет жасаса);
235-бап «Ұлттық және (немесе) шетел валютасын репатриациялау талабын орындамау» – босатылады (егер адам қылмысты алғаш рет жасаса);
236-бап «Кедендік баждарды, кедендік алымдарды, салықтарды, арнайы, демпингке қарсы өтемақы баждарын төлеуден жалтару» – босатылады (1-бөлігі бойынша);
241-бап «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзу» – босатылады (егер адам қылмысты алғаш рет жасаса);
243-бап «Банк ақшасын заңсыз пайдалану» – босатылады (егер адам қылмысты алғаш рет жасаса);
244-бап «Азаматтардың салық және (немесе) бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуден жалтаруы» – босатылады;
245-бап «Ұйымдардан салық және (немесе) бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуден жалтару» – босатылады;
9-тарау. Коммерциялық және өзге де ұйымдардағы қызмет мүдделеріне қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар
253-бап «Коммерциялық сатып алу» – 1 және 2-бөліктері бойынша босатылады (егер қорқытып алу орын алса);
10-тарау. Қоғамдық қауіпсіздікке және қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар
255-бап «Терроризм актісі» – босатылады (терроризм актісін дайындауға қатысқан адам, егер ол терроризм актісінің алдын алуға ықпал етсе);
258-бап «Террористік немесе экстремистік әрекетті қаржыландыру және терроризмге не экстремизмге өзге де жәрдемдесу» – босатылады (егер адам ашуға немесе жолын кесуге белсенді түрде ықпал етсе);
260-бап «Террористік немесе экстремистік даярлықтан өту» – босатылады;
261-бап «Адамды кепілге алу» – босатылады;
262-бап «Ұйымдасқан топты, қылмыстық ұйымды құру және оған басшылық ету, сол сияқты оларға қатысу» – босатылады (егер белсенді түрде ықпал етсе...);
263-бап «Қылмыстық қоғамдастықты құру және оған басшылық ету, сол сияқты оған қатысу» – босатылады (егер белсенді түрде ықпал етсе...);
264-бап «Трансұлттық ұйымдасқан топты, трансұлттық қылмыстық ұйымды құру және оған басшылық ету, сол сияқты оларға қатысу» – босатылады (егер белсенді түрде ықпал етсе...);
265-бап «Трансұлттық қылмыстық қоғамдастықты құру және оған басшылық ету, сол сияқты оған қатысу» – босатылады (егер белсенді түрде ықпал етсе...);
266-бап «Қылмыстық топтың әрекетін қаржыландыру, сол сияқты мүлікті сақтау, бөлу, қаржыландыру арналарын әзірлеу» – босатылады (егер зорлық-зомбылық қатерімен жасалса);
267-бап «Заңсыз әскерилендірілген құралымды ұйымдастыру» – босатылады;
10а) 268-бап «Бандитизм» – босатылады (егер белсенді түрде ықпал етсе...);
287-бап «Қаруды, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттар мен жарылыс құрылғыларын заңсыз иемдену, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүру» – босатылады;
288-бап «Қаруды заңсыз жасау» – босатылады;
11-тарау. Халық денсаулығына және имандылыққа қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар
296-бап «Өткізу мақсатынсыз есірткі құралдарымен, психотроптық заттармен, олардың аналогтарымен, прекурсорлармен заңсыз жұмыс істеу» – босатылады (егер белсенді түрде ықпал етсе...);
14-тарау. Көліктегі қылмыстық құқық бұзушылықтар
347-бап «Жол-көлік оқиғасы болған жерден кетіп қалу» – босатылады;
15-тарау. Сыбайлас жемқорлық және мемлекеттік қызмет пен мемлекеттік басқару мүдделеріне қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар
367-бап «Пара беру» – босатылады (егер қорқытып алу орын алса);
16-тарау. Басқару тәртібіне қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар
375-бап «Қазақстан Республикасы Президентінің ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғу және оның қызметіне кедергі жасау» – сыни пікірлер қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайды;
376-бап «Қазақстан Республикасы Парламенті депутатының ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғу және оның қызметіне кедергі жасау» – сыни пікірлер қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайды;
378-бап «Билік өкілін қорлау» – сыни пікірлер қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайды;
387-бап «Әскери қызметтен жалтару» – босатылады;
405-бап «Экстремизмді немесе терроризмді жүзеге асыруына байланысты қызметіне тыйым салу немесе тарату туралы сот шешімінен кейін қоғамдық немесе діни бірлестіктің не өзге де ұйымның қызметін ұйымдастыру және оған қатысу» – босатылады;
17-тарау. Сот төрелігіне және жазаларды орындау тәртібіне қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар
421-бап «Куәгердің немесе жәбірленушінің айғақтар беруден бас тартуы» – айғақтар беруден бас тартқаны үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды;
426-бап «Бас бостандығынан айыру орындарынан, қамақтан немесе күзетпен ұстаудан қашу» – босатылады;
430-бап «Сот үкімін, сот шешімін немесе өзге де сот актісін не атқарушылық құжатты орындамау» – бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалмайды (егер берешектің барлық сомасын өтесе);
432-бап «Қылмысты жасырып қалу» – қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды;
434-бап «Қылмыс туралы хабарламау» – қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды;
18-тарау. Әскери қылмыстық құқық бұзушылықтар
441-бап «Әскери бөлімді немесе қызмет орнын өз бетімен тастап кету» – босатылуы мүмкін;
442-бап «Дезертирлік» – босатылуы мүмкін;
444-бап «Жауынгерлік кезекшілікті атқару қағидаларын бұзу» – босатылуы мүмкін (егер алғаш рет жасаса және жеңілдететін мән-жайлар болса);
445-бап «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын күзету қағидаларын бұзу» – босатылуы мүмкін (егер алғаш рет жасаса және жеңілдететін мән-жайлар болса);
446-бап «Қарауылдық (вахталық) қызметті атқарудың жарғылық қағидаларын бұзу» – қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін (егер алғаш рет жасаса және жеңілдететін мән-жайлар болса);
447-бап «Ішкі қызметті атқарудың немесе гарнизонда патрульдеудің жарғылық қағидаларын бұзу» – босатылуы мүмкін (егер алғаш рет жасаса немесе жеңілдететін мән-жайлар болса);
448-бап «Бақылаушы қызметті атқару қағидаларын бұзу» – босатылуы мүмкін (егер алғаш рет жасаса және жеңілдететін мән-жайлар болса);
453-бап «Қызметке салғырт қарау» – босатылуы мүмкін (егер алғаш рет жасаса және жеңілдететін мән-жайлар болса).
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде көзделген көрсетілген шектеу он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адамға қарсы жыныстық тиіспеушілікке қарсы қылмыс жасаған кәмелетке толмағандарға қолданылмайды.
ҚК-нің 65-бабының 2-бөлігіне сәйкес, ҚК-нің Ерекше бөлігінің тиісті баптарында арнайы көзделген жағдайларда өзге санаттағы қылмыс жасаған адам да қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін. Заң шығарушы тиісті қылмысты жасаған адамға заңда көрсетілген белгілі бір оң посткриминалдық әрекеттерді жасағаны үшін қылмыстық жауаптылықтан босатылуына кепілдік береді. Бұл ретте заң шығарушы ескертулерде ҚК-нің 65-бабының 1-бөлігінде көрсетілген барлық негіздер мен шарттардың бір мезгілде болуын міндетті деп белгілемейді, олардың біреуін немесе екеуін орындауды талап етеді не жаңа шарттар мен негіздерді енгізеді. Мысалы, ҚК-нің 125-бабына берілген ескертуге сәйкес, адамды ұрлағаны үшін қылмыстық жауаптылықтан босату үшін ұрланған адамды өз еркімен босату жеткілікті. Басқаша айтқанда, бұл жерде ҚК-нің 65-бабының 1-бөлігінде көзделген босатудың негіздері мен шарттары міндетті емес.
Экстремистік топтың қызметіне қатысуын өз еркімен тоқтатқан адам, егер оның әрекеттерінде өзге қылмыстың құрамы болмаса, қылмыстық жауаптылықтан босатылады (ҚК-нің 182-бабына ескерту), яғни қатысуды өз еркімен тоқтату фактісінің өзі қылмыстық жауаптылықтан босатудың негізі болып табылады.
ҚК-нің 65-бабының 1-бөлігінің белгілері қаржылық (инвестициялық) пирамиданы құру және оған басшылық ету үшін қылмыстық жауаптылықты көздейтін ҚК-нің 217-бабының ескертуінде қамтылған: «Қаржылық (инвестициялық) пирамиданы ұйымдастырушыны қоспағанда, қаржылық (инвестициялық) пирамиданы құруға немесе оған не оның құрылымдық бөлімшесіне басшылық етуге жәрдемдескені туралы өз еркімен мәлімдеген, сондай-ақ оның қызметін ашуға немесе жолын кесуге белсенді түрде ықпал еткен адам, егер оның әрекеттерінде өзге қылмыстың құрамы болмаса, қылмыстық жауаптылықтан босатылады».
ҚК-нің 236-бабына берілген ескертуге сәйкес, кедендік баждарды, кедендік алымдарды, салықтарды, арнайы, демпингке қарсы, өтемақы баждарын төлеу бойынша туындаған берешекті, сондай-ақ есептелген жағдайларда өсімпұлдар мен пайыздарды, Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген айыппұлдар сомасын өз еркімен төлеген адам, егер оның әрекеттерінде өзге қылмыстың құрамы болмаса, ҚК-нің 236-бабының 1-бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылады.
Терроризм актісі (ҚК-нің 255-бабы) үшін де қылмыстық жауаптылықтан босату көзделген. Осы бапқа берілген ескертуде терроризм актісін дайындауға қатысқан адам мемлекеттік органдарға уақтылы ескерту арқылы немесе өзге тәсілмен терроризм актісінің алдын алуға ықпал етсе және оның әрекеттерінде өзге қылмыстың құрамы болмаса, қылмыстық жауаптылықтан босатылатыны көрсетілген. Бұл жағдайда әрекеттегі өкіну туралы емес, қылмысты жасаудан өз еркімен бас тарту туралы айту қажет, өйткені ол жарылыс, өрт қою және т.б. жүзеге асырылған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Мұндай әрекеттер жасалғаннан кейін әрекеттегі өкінудің маңызы едәуір төмендейді.
ҚК-нің 261-бабында адамды кепілге алғаны үшін жауаптылық көзделген. Осы бапқа берілген ескертуде кепілге алынған адамды өз еркімен немесе билік органдарының талабы бойынша босатқан адам, егер оның әрекеттерінде өзге қылмыстың құрамы болмаса, қылмыстық жауаптылықтан босатылатыны көрсетілген. Бұл жағдайда кепілге алынған адамды босату өз еркімен жүзеге асырылса, әрекеттегі өкіну орын алады, ал егер бұл билік органдарының талабы бойынша жасалса, әрекеттегі өкіну болмайды.
Осылайша, ҚК-нің 65-бабының ҚК-нің Ерекше бөлімінің кейбір нормаларымен үйлеспейтіндігі туралы сенімді түрде айтуға болады. Жүргізілген талдаудан көрініп тұрғандай, біріншіден, ҚК-нің Ерекше бөлімінің баптарына берілген ескертулердің көпшілігі ҚК-нің 65-бабының 1-бөлігінде көрсетілген шарттардың болуын талап етпейді, керісінше, мүлдем басқа шарттарды көздейді. Екіншіден, көптеген ескертулерде заң шығарушы адамды қылмыстық жауаптылықтан босатуға өкілеттік бермейді, керісінше, егер ол заңда көрсетілген барлық шарттарды орындаса, оны қылмыстық жауаптылықтан босатуды міндеттейді.
ҚК-нің Ерекше бөлімінің тиісті баптарына арнайы көзделген ескертулер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босату осындай ескертулерде белгіленген қағидалар бойынша жүзеге асырылады. Бұл ретте ҚК-нің 65-бабының 1-бөлігінде көзделген жалпы шарттарды орындау талап етілмейді. Ескертуді қолдану мүмкін еместігі, егер адам осы нормада белгіленген шарттарды орындаған болса, оны ҚК-нің 65-бабының 1-бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылықтан босату мүмкіндігін жоққа шығармайды.
Қылмыстық жауаптылықтан босату мен жазадан босатудың ортақ белгілері де, айырмашылықтары да бар. Ортақ белгісі – екі жағдайда да кінәлі адам ҚК-де көзделген мемлекеттік мәжбүрлеу шараларына ұшырауын тоқтатады. Қылмыстық жауаптылық пен қылмыстық жаза тек кінәлі адамға, яғни оның әрекеттерінде қылмыстық құқық бұзушылық құрамы болған жағдайда ғана қолданылуы мүмкін, ал қылмыстық жауаптылықтан да, қылмыстық жазадан да босату заңда көрсетілген нақты шарттар болған кезде ғана мүмкін болады. Айырмашылықтары төмендегідей:
- адам қылмыстық жауаптылықтан сот ісін жүргізудің кез келген сатысында (айыпталушы, сотталушы) босатылуы мүмкін, ал қылмыстық жазадан тек өзіне жаза тағайындала отырып, айыптау үкімі шығарылған адам ғана босатылады;
- қылмыстық-процестік заңнамаға сәйкес қылмыстық жауаптылықтан адамды тек сот қана емес, прокурор, тергеуші, прокурордың келісімімен анықтау органы да босатуы мүмкін (ҚПК-нің 35, 36-баптары); ал жазадан адамды тек сот босатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Исидор Шамилұлы Борчашвилиден, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ішкі істер органдарының қызметкері.*
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Өтініш Бағдарлама Қағидалар
