Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 259-бабына түсініктеме. Есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды заңсыз дайындау, сатып алу, сақтау, тасымалдау, жөнелту не өткізу

1. Есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды өткізуді мақсат етпей, ірі мөлшерде заңсыз сатып алу немесе сақтау, —

он мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не алпыс сағаттан екі жүз қырық сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге түзеу жұмыстарына тартуға, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды заңсыз дайындау, қайта өңдеу, жөнелту, өткізу, сондай-ақ осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды өткізу мақсатында не аса ірі мөлшерде жасалған әрекеттер, —

мүлкі тәркіленіп немесе онсыз үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды өткізу, дайындау мақсатында заңсыз сатып алу, тасымалдау немесе сақтау, қайта өңдеу, жөнелту не өткізу мынадай жағдайларда жасалса:

а) адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша;

б) бірнеше рет;

в) есірткі құралдары немесе психотроптық заттар ірі мөлшерде болса, —

мүлкі тәркіленіп, жеті жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

4. Есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды өткізу, дайындау мақсатында заңсыз сатып алу, тасымалдау немесе сақтау, дайындау, қайта өңдеу, жөнелту не өткізу мынадай жағдайларда жасалса:

а) ұйымдасқан топ немесе қылмыстық қоғамдастық (қылмыстық ұйым) жасаған болса;

б) есірткі құралдары немесе психотроптық заттар аса ірі мөлшерде болса, —

мүлкі тәркіленіп, он жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Ескерту.

1. Есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды өз еркімен тапсырған немесе есірткі құралдарын медициналық емес мақсаттарда тұтынуына байланысты медициналық көмек алу үшін медициналық мекемеге өз еркімен жүгінген және есірткі құралдарының немесе психотроптық заттардың заңсыз айналымына байланысты қылмыстарды ашуға немесе олардың жолын кесуге, оларды жасаған адамдарды әшкерелеуге, қылмыстық жолмен табылған мүлікті анықтауға белсенді түрде жәрдемдескен адам осы бап бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылады.

2. Осы бап бойынша есірткі құралдары мен психотроптық заттардың ірі және аса ірі мөлшері Қазақстан Республикасының «Есірткі құралдары, психотроптық заттар, прекурсорлар және олардың заңсыз айналымы мен оларды теріс пайдалануға қарсы іс-қимыл шаралары туралы» Заңымен бекітілген заңсыз айналымда анықталған есірткі құралдарын, психотроптық заттарды және прекурсорларды шағын, ірі және аса ірі мөлшерлерге жатқызу туралы Жиынтық кестемен айқындалады.

Есірткі құралдарының заңсыз айналымына байланысты қылмыстардың қоғамдық қауіптілігі, ең алдымен, олардың жасалуы нәтижесінде халықтың гендік қорының нашарлауымен көрінеді. Сондықтан да Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 26 маусымдағы «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігі туралы» Заңында есірткі құралдарының заңсыз айналымы Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіне төнетін қатер ретінде танылған, ол адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының қорғалу деңгейінің төмендеуіне ықпал етеді.

Осы қылмыстың объектісі халықтың денсаулығы болып табылады.

Қарастырылып отырған қылмыстың заты есірткі құралдары немесе психотроптық заттар болып табылады. Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 10 шілдедегі «Есірткі құралдары, психотроптық заттар, прекурсорлар және олардың заңсыз айналымы мен оларды теріс пайдалануға қарсы іс-қимыл шаралары туралы» Заңының 1-бабына сәйкес, есірткі құралдары деп Қазақстан Республикасының заңнамасына, 1961 жылғы Есірткі құралдары туралы бірыңғай конвенцияға және оған 1972 жылғы Хаттамаға сәйкес енгізілген түзетулерге сәйкес бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен прекурсорлардың тізіміне енгізілген синтетикалық немесе табиғи текті заттар түсініледі.

Психотроптық заттар — Қазақстан Республикасының заңнамасына, оның ішінде 1971 жылғы Психотроптық заттар туралы конвенцияға сәйкес бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен прекурсорлардың тізіміне енгізілген синтетикалық немесе табиғи текті заттар.

Аталған заттардың төрт белгісі бар.

Медициналық белгі (өлшем) есірткі құралдарының орталық жүйке жүйесіне әсер ету және есірткілік масаңдықты тудыру қабілетімен, ал жүйелі түрде тұтынылған жағдайда психикалық және физикалық тәуелділікті (нашақорлықты) тудыруымен сипатталады.

Заңдық белгі есірткі құралдарының халықаралық-құқықтық нормативтік актілерде немесе мемлекетішілік нормативтік сипаттағы құжаттарда қамтылған тізімдерде міндетті түрде көрсетілуін білдіреді.

Әлеуметтік белгіге келетін болсақ, ол халықтың денсаулығына зиян келтіруден көрінеді, алайда бұл жерде жалпы халық емес, есірткілерді заңсыз тұтыну аясына тартылған адамдардың белгісіз тобы туралы сөз болып отыр.

Есірткі құралдарының физикалық белгісі деп олардың құрамы, қасиеттері, әсері және тағы басқа сипаттамаларын түсіну қажет.

Есірткі құралдары ұғымын айқындау кезінде екі белгі (медициналық және заңдық) негізгі болып табылады, ал қалған екі белгі (әлеуметтік және физикалық) қосымша болып табылады.

ҚР ҚК-нің 259-бабының 1-бөлігінде есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды ірі мөлшерде өткізуді мақсат етпей заңсыз сатып алғаны, тасымалдағаны немесе сақтағаны үшін қылмыстық жауаптылық белгіленген.

Қылмыстың объективтік жағы үш түрлі әрекетпен көрініс табады: заңсыз сатып алу, тасымалдау және сақтау.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының 1998 жылғы 14 мамырдағы «Есірткі құралдарының, психотроптық, күшті әсер ететін және улы заттардың заңсыз айналымына байланысты істер бойынша заңнаманы қолдану туралы» қаулысының 2-тармағына сәйкес, заңсыз сатып алу деп адамның есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды нақты иеленушіге айналуына әкеп соққан кез келген әрекеттер түсініледі.

Оларға сатып алу, басқа тауарлар мен заттарға айырбастап алу, қарызға немесе сыйға алу, қарызды өтеу есебіне алу, табылған затты иемдену, көрсетілген қызмет үшін ақы ретінде алу, құрамында есірткі бар жабайы өсімдіктерді, сораны, көкнәрді немесе олардың бөліктерін жинау, сондай-ақ есірткі заттары бар өсімдіктер егілген күзетілмейтін егістіктердің өнім жинау аяқталғаннан кейін қалған қалдықтарын жинау сияқты әрекеттер жатады.

Бұл ретте есірткі құралдары немесе психотроптық заттар тұрақты немесе уақытша иелікке өткенінің маңызы жоқ.

Кез келген тәсілмен ұрлау немесе қорқытып алу объективтік жақты құрамайды (олар ҚР ҚК-нің 260-бабы бойынша сараланады).

Есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды заңсыз тасымалдау деп тиісті рұқсатсыз көлік құралын пайдалана отырып, оларды физикалық тұрғыдан орын ауыстыру жөніндегі кез келген қасақана әрекеттерді түсіну қажет.

Тасымалдауды есірткі құралдары немесе психотроптық заттар заңсыз иелігінде тұрған адамның өзі де, оның тапсырмасы бойынша басқа адамдар да жүзеге асыруы мүмкін.

Аталған заттарды заңсыз тасымалдауды басқа адамдарға тапсырған адам тасымалдауды ұйымдастырғаны үшін жауаптылықта болады, ал тасымалдау жүктің сипатын білмейтін адамдар арқылы жүзеге асырылған жағдайда — оны тікелей орындаушы ретінде жауап береді (Қаулының 7-тармағы).

Сақтау — бұл есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды кез келген иелену, нақты иелікте ұстау.

Аталған құралдар немесе заттар жасырын немесе ашық түрде, уақытша немесе тұрақты, өзімен бірге немесе тұрғын үй-жайда, түнде немесе күндіз, тегін немесе белгілі бір ақыға сақталуы мүмкін. Бұл мән-жайлар қылмысты саралауға әсер етпейді.

Есірткі құралдарының немесе психотроптық заттардың нақты меншік иесі кім екеніне қарамастан, оларды сақтау қылмыстық сипатта деп танылуы мүмкін.

Құрамы бойынша қылмыс формальдық құрамға жатады, яғни қылмыс қоғамға қауіпті әрекет жасалған сәттен бастап, одан кейін қандай да бір зиянды зардаптардың орын алғанына қарамастан аяқталған болып есептеледі.

Ірі мөлшер аталған заттардың көп мөлшерімен, салмағымен, көлемімен, сондай-ақ олардың қасиеттерімен және адам ағзасына әсер ету дәрежесімен сипатталады.

Әртүрлі түрдегі есірткі құралдарымен немесе психотроптық заттармен заңсыз әрекеттер жасалған кезде олардың мөлшері жалпы санын да, жиынтық тиімділігін де ескере отырып айқындалуға тиіс.

Есірткі құралдары мен психотроптық заттардың мөлшері Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 10 шілдедегі «Есірткі құралдары, психотроптық заттар, прекурсорлар және олардың заңсыз айналымы мен оларды теріс пайдалануға қарсы іс-қимыл шаралары туралы» Заңына № 2 дербес қосымша болып табылатын заңсыз айналымда немесе сақтауда анықталған есірткі құралдары мен психотроптық заттарды шағын, ірі және аса ірі мөлшерлерге жатқызу туралы Жиынтық кестеде белгіленген (кейінгі өзгерістері мен толықтыруларын қоса алғанда).

Аталған қосымшада Қазақстан Республикасында бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттар мен прекурсорлардың тізімі көрсетілген.

Есірткі құралдарының немесе психотроптық заттардың мөлшерін шағын, ірі немесе аса ірі деп тану үшін сараптамалық бағалау қажет.

Қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

Егер адам қоғамға қауіпті әрекетті жасау кезінде есірткілік масаң күйде немесе абстиненция (есірткілік ашығу) жағдайында болса, ол қылмыстық жауаптылықтан босатылмайды (ҚР ҚК-нің 18-бабы).

Сонымен қатар, сот бұл мән-жайды қылмыстық жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жай ретінде ескеруі немесе қылмыстың сипатына қарай ескермеуі мүмкін (ҚР ҚК-нің 54-бабы 1-бөлігінің «м» тармағы).

Егер адам қылмыс жасау кезінде есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды теріс пайдалануы салдарынан туындаған психикалық бұзылысқа байланысты өз әрекеттерінің нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін толық көлемде ұғына алмаса немесе оларды басқара алмаса, ол ҚР ҚК-нің 17-бабына сәйкес есі шектеулі деп танылады және қылмыстық жауаптылықтан босатылмайды.

Бұл мән-жай сотпен жаза тағайындау кезінде жеңілдететін мән-жай ретінде ескерілуі және медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тағайындауға негіз болуы мүмкін.

Қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады, яғни адам есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды заңсыз сатып алу немесе сақтау жөніндегі өз әрекеттерінің қоғамдық қауіптілігін түсінді, қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала білді және олардың туындауын қалады.

Қылмыстың уәжі саралауға әсер етпейді, алайда есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды өткізу мақсатының болмауы принципті маңызға ие.

Бұл туралы адамның есірткілерді өзі тұтынуы, сондай-ақ сатып алынған және сақталған есірткілердің саны мен көлемі және тағы басқа мән-жайлар куәландыруы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 259-бабының 2-бөлігінде есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды өткізу мақсатында заңсыз сатып алу, тасымалдау немесе сақтау (яғни осы баптың 1-бөлігінде көзделген әрекеттер), дайындау, қайта өңдеу, жөнелту, өткізу не есірткі құралдары немесе психотроптық заттар аса ірі мөлшерде болған жағдайда қылмыстық жауаптылық көзделген.

Бұл ретте сатып алу, тасымалдау және сақтау мәселелері ҚР ҚК-нің 259-бабының 1-бөлігін талдау кезінде қарастырылды.

Заңсыз дайындау деп нәтижесінде есірткі құралдары немесе психотроптық заттар алынған не бір есірткі құралы немесе психотроптық зат тиісінше Тізімге енгізілген басқа есірткі құралына немесе психотроптық затқа айналдырылған кез келген қасақана әрекеттерді тану қажет.

Бір түрдегі есірткі құралының немесе психотроптық заттың нысанын өзгерту (ұсақтау, таблеткаларға, дәрі-дәрмектерге, тақташаларға, пасталарға және т.б. престеу) дайындау болып табылмайды (Қаулының 4-тармағы).

Дайындау тұрмыстық жағдайда (қолдан жасалған тәсілмен) жүзеге асырылуы мүмкін, мұнда аталған заттарды дайындау бойынша күрделі емес операциялар (кептіру, кесу, құрамында есірткі бар өсімдіктерден тұнба дайындау және т.б.) орындалуы мүмкін.

Сондай-ақ ол мекемелерде немесе кәсіпорындарда шығарылатын өнімді есепке алмастан (өнеркәсіптік тәсілмен немесе зертханалық жағдайларда) жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл ретте ҚР ҚК-нің 259-бабы бойынша қылмыстар жиынтығымен лауазымдық қылмыстармен немесе ұрлықпен қосымша саралауға негіздер болады.

Бастапқы және алынған өнімнің физикалық күйі (ерітінділер, ұнтақ тәрізді масса, түйіршіктер, престелген тақташалар, бейтарап заттармен қоспалар, газ тәрізді күй және т.б.), сондай-ақ концентрациясы мен мөлшері әрекеттің мән-жайларын анықтау, оның қоғамдық қауіптілік дәрежесін бағалау үшін маңызды болғанымен, қылмысты саралау үшін шешуші мәнге ие емес.

Дайындау адамның есірткі заттарын өз тұтынуы үшін немесе өткізу мақсатында дайындағанына немесе алғанына қарамастан қылмыстық болып табылады.

Қылмыс дайын заттың кем дегенде бір бөлігі адам ағзасына тиісті әсер ете алатын, адамды эйфория күйіне түсіретін және абстиненттік синдромды жоятын, ал бірнеше рет қабылдаған кезде нашақорлық ауруына ықпал ететін концентрацияда алынған сәттен бастап немесе есірткінің бір түрі басқа түрге айналдырылған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Заңсыз қайта өңдеу бір түрдегі есірткі құралының немесе психотроптық заттың концентрациясын арттыру мақсатында тиісті рұқсатсыз оны қайта жасау немесе рафинадтау (бөгде қоспалардан тазарту) дегенді білдіреді.

Кептіру, ұсақтау, жекелеген бөліктерін бөліп алу және құрамында есірткі бар өсімдіктің бір түрін өзге де өзгерту (одан басқа есірткі құралы алынатын жағдайларды қоспағанда) заңсыз қайта өңдеу болып табылмайды (Қаулының 6-тармағы).

Есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды заңсыз жөнелту деп оларды байланыстың кез келген түрімен, арнайы жіберілген адам арқылы, сондай-ақ жануарлар мен құстарды пайдалана отырып жіберуді түсіну қажет (Қаулының 7-тармағы).

Егер бұл пошта байланысы қызметтеріне кіретін болса, қылмыс адам жөнелту туралы хабарлама алған кезде аяқталған болып есептеледі, ал егер мұндай қызметтерге кірмесе, онда жөнелту сәтінен бастап, мысалы, есірткі құралдары салынған конвертті пошта жәшігіне тастаған кезден бастап аяқталған болып есептеледі.

Адресаттың өзіне жіберілген есірткі құралдарын алған-алмағанының қылмысты саралау үшін маңызы жоқ.

Егер қылмыс кінәлі адамға байланысты емес себептер бойынша соңына дейін жеткізілмесе (мысалы, адам түбіртек рәсімдеу кезінде немесе багажды жөнелту үшін орау сәтінде ұсталған жағдайда және т.б.), оның әрекеттері есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды жөнелтуге оқталу ретінде саралануға тиіс.

Есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды өткізу деп оларды заңсыз өткізудің немесе берудің кез келген тәсілдерін (сату, сыйға тарту, айырбастау, қарыз есебіне беру, қарызға беру, басқа адамға инъекция арқылы есірткі енгізу және т.б.) түсіну қажет (Қаулының 9-тармағы).

Егер есірткі құралдарын инъекция арқылы енгізу олардың иесіне оның өтініші бойынша немесе келісімімен жүзеге асырылса, бұл өткізу құрамын құрамайды.

Сонымен бірге кейбір жағдайларда басқа адамдарға есірткі құралдарын инъекция арқылы енгізу кезінде кінәлі адамдардың әрекеттері есірткі тұтынуға көндіру қылмысымен жиынтықта сараланатынын атап өткен жөн, егер олар соңғысын есірткі қабылдауға итермелеген болса.

Сондай-ақ кінәлі адамдардың өздері ұйымдастырған есірткі притондарында немесе осы мақсатта берілген үй-жайларда есірткі құралдарын өткізу түрінде көрініс тапқан әрекеттері де қылмыстар жиынтығы бойынша саралануға тиіс.

Егер кәмелетке толған адамдар есірткі құралдарын кәмелетке толмағандарға өткізіп, оларды қылмыстық әрекетке (есірткі құралдарын сатып алуға) тартса, онда олар ҚР ҚК-нің 131-бабының 1-бөлігі, 132-бабының 1-бөлігі және 259-бабы бойынша көзделген қылмыстар жиынтығы үшін, ал көрінеу кәмелетке толмағандарды есірткі тұтынуға көндіру фактілері анықталған жағдайда ҚР ҚК-нің 261-бабы 2-бөлігінің «в» тармағы бойынша жауаптылыққа тартылады.

Егер өткізу нәтижесінде инъекция енгізу арқылы АИТВ/ЖИТС жұқтыру орын алса, денсаулыққа ауыр зиян келтірілсе немесе өлім туындаса, онда бұл әрекетті жеке адамға қарсы қылмыстармен жиынтықта саралау қажет.

Егер адам алдау жолымен қандай да бір затты, мысалы, мумие затын есірткі ретінде өткізіп, азаматтардың ақшалай қаражатын немесе мүлкін иемдену мақсатында әрекет етсе, оның әрекеттері алаяқтық ретінде саралануға тиіс.

Бұл затты алған адамның әрекеттері оған байланысты емес себептер бойынша қылмыс соңына дейін жеткізілмегендіктен, заңсыз сатып алуға оқталу ретінде саралануға тиіс.

Осы жолмен алынған қаражат мемлекет кірісіне айналдыруға жатады.

Өткізуді есірткі құралдарын дайындаған адам да, оларға ешқандай қатысы болмаған адамдар да жүзеге асыруы мүмкін.

Өткізушінің басшылыққа алған уәжі (пайдакүнемдік ниеттің болуы немесе болмауы; баюға ұмтылуы немесе керісінше, олардан құтылуға, оларды тұтынуды тоқтатуға ұмтылуы және т.б.) оның әрекеттерін есірткі өткізу ретінде саралауға әсер етпейді, дегенмен қоғамдық қауіптілік дәрежесін бағалау үшін маңызды болып табылады.

Өткізу есірткі құралдары немесе психотроптық заттар бір адамның нақты иелігінен екінші адамның иелігіне өткен немесе берілген сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Есірткі құралдарының берілу сәті ұзақ уақытқа созылуы мүмкін екенін атап өткен жөн, мысалы, олар делдал арқылы немесе жасырын орындарды пайдалану арқылы өткізілген жағдайда.

Бұл ретте өткізу аяқталған сәтте есірткі құралдары өткізілген адам оларды әлі алмаған болуы да мүмкін.

Есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды кедендік немесе мемлекеттік шекара арқылы заңсыз тасымалдау және жөнелту ҚР ҚК-нің 250-бабы бойынша айналымнан алынған немесе айналымы шектелген заттардың контрабандасы ретінде сараланады.

Есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды заңсыз дайындау, сатып алу, сақтау, қайта өңдеу, тасымалдау, жөнелту немесе өткізу әрекеттерінің субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады.

Есірткі құралдарын сатып алу, тасымалдау және сақтау міндетті белгі ретінде өткізу мақсатының болуын талап етеді.

Мұндай мақсаттың бар екендігін тұтынушылармен алдын ала келісімнің болуы, сақталатын есірткілердің едәуір көлемі, есірткілерді өзі тұтынбайтын адамның оларды сатып алуы және тағы басқа мән-жайлар куәландыруы мүмкін.

Адамның есірткі құралдарын Қазақстан аумағында немесе басқа мемлекеттердің аумағында өткізуді көздегенінің маңызы жоқ.

Есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды дайындау, қайта өңдеу, жөнелту не өткізу, олар өз тұтынуы үшін жүзеге асырылған жағдайда да қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады.

Қарастырылып отырған норманың 2-бөлігінде есірткі құралдарының немесе психотроптық заттардың мөлшеріне қатысты дайындау, қайта өңдеу, жөнелту және өткізу жағдайларында ешқандай шектеу көрсетілмегеніне назар аудару қажет.

Бұл ретте жоғарыда аталған белсенді әрекеттердің кез келгенін тіпті шағын мөлшердегі есірткі құралдарына немесе психотроптық заттарға қатысты жасаған жағдайда да, өткізу мақсатының бар-жоғына қарамастан, жауаптылық туындайды.

ҚР ҚК-нің 259-бабының 2-бөлігі бойынша есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды өткізуді мақсат етпей, аса ірі мөлшерде сатып алғаны, тасымалдағаны немесе сақтағаны үшін де қылмыстық жауаптылық туындайды.

ҚР ҚК-нің 259-бабының 3-бөлігінде ҚР ҚК-нің 259-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекеттер үшін үш саралаушы белгі қамтылған.

Олардың қатарына заң шығарушы мынадай жағдайларда жасалған қоғамдық қауіпті әрекеттерді жатқызады:

а) адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша;

б) бірнеше рет;

в) есірткі құралдары немесе психотроптық заттар ірі мөлшерде болған жағдайда.

Алдын ала сөз байласу бойынша адамдар тобы екі немесе одан да көп адамнан тұруға тиіс, топтың барлық қатысушылары қылмыстың бірлесіп орындаушылары болуы керек.

ҚР ҚК-нің 259-бабының 2 және 3-бөліктерінің диспозициясы баламалы сипатта болғандықтан, топтың қатысушысы заңсыз әрекеттердің тізбесінде көрсетілген барлық түрлерін де, олардың бірнешеуін де немесе біреуін ғана (тек тасымалдау немесе тек есірткі өткізу) орындауы мүмкін.

Бұл ретте бірлесіп орындаушылық қатар жүзеге асырылуы мүмкін, яғни топтың барлық қатысушылары бір уақытта және бір жерде әрекет етеді (есірткі дайындайды, тасымалдайды, өткізеді).

Көбінесе бірлесіп орындаушылық кезектесіп жүзеге асырылады, яғни әрбір сыбайлас қатысушы объективтік жақтың өз кезеңін орындайды: бірі есірткі дайындайды, екіншісі тасымалдайды, үшіншісі сақтайды, төртіншісі өткізеді.

Бірнеше рет жасау (ҚР ҚК-нің 11-бабы) бірыңғай қасақаналықпен қамтылатын жалғасатын қылмыстан ажыратылуға тиіс.

ҚР ҚК-нің 259-бабының 2-бөлігінің диспозициясы баламалы сипатта болғандықтан, онда көрсетілген әрекеттердің кез келгенін жасау аяқталған қылмыс болып табылады.

Сонымен бірге бір партиядағы есірткілерге қатысты аталған әрекеттердің барлығын немесе бірнешеуін бірінен кейін бірін жасау бірнеше рет жасалған қылмыс болып табылмайды.

Бірнеше рет жасалған деп есірткілердің бірнеше партиясын сатып алу, сақтау, дайындау, қайта өңдеу, тасымалдау, жөнелту немесе өткізу не бір партияны дайындап, екінші партияны тасымалдау және сол сияқты әрекеттерді тану қажет.

ҚР ҚК-нің 259-бабының 3-бөлігі тек біртектес бірнеше рет жасалған әрекеттерді, яғни тек ҚР ҚК-нің 259-бабының 2-бөлігінде көзделген екі немесе одан да көп әрекетті бірнеше рет жасауды ғана қарастыратынына назар аудару қажет.

Есірткілердің заңсыз айналымына қатысты өзге әрекеттерді жасау бірнеше рет жасалған қылмысты құрамайды.

Мәселен, есірткілердің бір партиясын өткізуді мақсат етпей сатып алу немесе сақтау, ал екінші партиясын өткізу мақсатында сатып алу немесе сақтау бірнеше рет жасалған әрекет ретінде сараланбайды.

Бұл жағдайда әрекеттер ҚР ҚК-нің 259-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген қылмыстардың нақты (немесе идеалдық) жиынтығын құрайды.

Бұрын жасалған есірткілерді ұрлау немесе қорқытып алу, өсіруге тыйым салынған өсімдіктерді заңсыз өсіру, есірткі құралдарын тұтынуға көндіру әрекеттері бірнеше рет жасалған қылмысты құрамайды.

ҚР ҚК-нің 259-бабының 3-бөлігінің «в» тармағында ҚР ҚК-нің 259-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекеттер үшін есірткі құралдары немесе психотроптық заттар ірі мөлшерде болған жағдайда қылмыстық жауаптылық көзделген. Оның ұғымы ҚР ҚК-нің 259-бабының 1-бөлігіне берілген түсініктемеде қарастырылған.

ҚР ҚК-нің 259-бабының 4-бөлігінде есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды өткізу, дайындау мақсатында заңсыз сатып алу, тасымалдау немесе сақтау, дайындау, қайта өңдеу, жөнелту не өткізу үшін мынадай жағдайларда жауаптылық көзделген: ұйымдасқан топ немесе қылмыстық қоғамдастық (қылмыстық ұйым) жасаған жағдайда не есірткі құралдары немесе психотроптық заттар аса ірі мөлшерде болған жағдайда.

ҚР ҚК-нің 259-бабына ескертпеде көрсетілген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босату тек екі шарт бір мезгілде болған жағдайда ғана мүмкін болады: адамның есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды өз еркімен тапсыруы немесе есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды медициналық емес мақсаттарда тұтынуына байланысты медициналық көмек алу үшін медициналық мекемеге өз еркімен жүгінуі және оның есірткі құралдарының немесе психотроптық заттардың заңсыз айналымына байланысты қылмыстарды ашуға белсенді түрде көмектесуі (Қаулының 18-тармағы).

Есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды өз еркімен тапсыру дегеніміз — адамның оларды өзгеше жолмен билік етуге нақты мүмкіндігі бола тұра, аталған құралдарды билік өкілдеріне беруі (Қаулының 18-тармағы).

Осы белгіні анықтау кезінде екі мән-жайға назар аудару қажет.

Біріншіден, есірткі құралдарын тиісті адамдарға нақты тапсыру орын алуы тиіс, ал есірткілерді иеленуші адамның тіпті жазбаша түрде білдірілген ниеті ғана жеткіліксіз.

Екіншіден, аталған заттарды тапсыру шын мәнінде ерікті болуы керек, құқық қорғау органдары қызметкерлерінің әшкерелеу қаупі салдарынан мәжбүрлі түрде жасалмауы тиіс.

Есірткі құралдарын медициналық емес мақсаттарда тұтынуға байланысты медициналық көмек алу үшін кез келген медициналық мекемеге өз еркімен жүгіну есірткі тұтынатын адамның нашақорлықтан емделу мақсатында медициналық мекемеге өз еркімен жүгінуін білдіреді.

Бұл ретте ол есірткі тұтынғаны үшін ғана емес, медициналық мекемеге келгенге дейін есірткі құралдарымен жасаған заңсыз әрекеттері үшін де қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды.

Есірткі құралдарының немесе психотроптық заттардың заңсыз айналымына байланысты қылмыстарды ашуға немесе олардың жолын кесуге белсенді түрде жәрдемдесу субъектінің алдын ала тергеу немесе анықтау органдарының қылмысты ашуға немесе оның жолын кесуге, істің нақты мән-жайларын анықтауға, әрекетті жасауға қатысы бар адамдарды, олардың орналасқан жерін анықтауға және оларды ұстауға, есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды іздеп табуға және т.б. бағытталған іс-шараларына жеке әрі ерікті түрде қатысуын білдіреді (Қаулының 18-тармағы).

Қылмыстық жолмен табылған мүлікті анықтауға белсенді түрде көмектесу есірткі құралдарын сақтау, дайындау немесе өткізу орындары туралы ғана емес, сонымен қатар есірткілердің заңсыз айналымы есебінен қылмыстық жолмен алынған өзге де мүлік (валюта, зергерлік бұйымдар, шетелдік банктердегі шоттар және сол сияқты) туралы ақпарат беруді көздейді.

Әрекет етіп өкіну есірткі құралдарының немесе психотроптық заттардың заңсыз айналымына байланысты болғанымен, ҚР ҚК-нің осы тарауының басқа баптарында көзделген әрекеттерді жасағаны үшін — ұрлық, қорқытып алу, есірткі тұтынуға көндіру және т.б. — қылмыстық жауаптылықтан босатпайды.

Сондай-ақ осы тараудың басқа баптарында адамның әрекетіне шын жүректен өкінуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату мүмкіндігі мүлдем көзделмегеніне де назар аудару қажет.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2007 жылғы түсініктеме.

Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі И.Ш. Борчашвили.

Акт туралы мәліметтер:

• Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007 ж.
• Актінің қабылданған күні: 02.08.2007 ж.
• Қабылданған орны: ЖОҚ.
• Актіні қабылдаған орган: 180000000000.
• Қолданыс аумағы: 100000000000.
• Нормативтік құқықтық актіні жасаушы орган берген тіркеу нөмірі: 167.
• Актінің мәртебесі: қолданыстағы.
• Құқықтық қатынастар саласы: 028000000000.
• Актінің нысаны: ТҮСІНІКТЕМЕ.
• Заңдық күші: 1900.
• Актінің тілі: орыс тілі.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау