Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 39-бабына түсініктеме. Жаза ұғымы мен мақсаттары

1. Жаза — сот үкімі бойынша тағайындалатын мемлекеттік мәжбүрлеу шарасы. Жаза қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамға қолданылады және осы Кодексте көзделген сол адамның құқықтары мен бостандықтарынан айырудан немесе оларды шектеуден тұрады.

2. Жаза әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру, сондай-ақ сотталған адамды түзеу және сотталған адамның да, басқа адамдардың да жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауының алдын алу мақсатында қолданылады. Жаза тән азабын келтіруді немесе адамның қадір-қасиетін қорлауды мақсат етпейді.

Қылмыстық заңнама халықаралық құқықтың қағидаттары мен нормаларына сәйкес іс-әрекеттің қылмыстылығы, сондай-ақ оның жазаланушылығы мен өзге де қылмыстық-құқықтық салдары тек Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексімен айқындалатынын негізге алады. Қылмыстық жауаптылықты іске асыру нысандарының бірі — жаза.

Қылмыстық жаза — жасалған қылмыстық құқық бұзушылыққа қоғамның мемлекет атынан білдіретін жауабы. Орыс тіліндегі «жаза» ұғымы теріс қылық немесе қылмыс жасаған адамға қолданылатын ықпал ету шарасын білдіреді.

«Жаза» ұғымы қылмыстық заңды бұзған адамның өзі үшін туындайтын жағымсыз салдарлармен байланыстырылады. Жаза институты қылмыстық, қылмыстық-процестік және қылмыстық-атқару құқығы үшін ортақ институт болып табылады.

Қылмыстық құқықтың функциялары сан алуан, сондықтан қылмыстық құқық теориясында жаза әртүрлі қырынан қарастырылады: құқықтық институт ретінде, қылмыстық жауаптылықты іске асыру нысаны ретінде, қылмыстардың алдын алу факторы ретінде және т.б.

Жаза туралы алғашқы ескерту 1649 жылғы Соборлық жинақта кездеседі, ол әдебиетте Алексей Михайлович патшаның Жинағы деп те аталады. Қылмыстық заңнамадағы жазаның тарихи ұғымы XIX ғасырда түпкілікті орнықты. 1845 жылғы Қылмыстық және түзеу жазалары туралы жинақта бұл ұғым аталған заңнамалық актінің атауында қолданылды.

«Жаза» ұғымының заңнамалық анықтамасы алғаш рет 1919 жылғы РКФСР Қылмыстық құқығы жөніндегі басшылыққа алынатын негіздерде берілді. Оның 7-бабында: «Жаза — билік қоғамдық қатынастардың белгіленген тәртібін оны бұзушылардан (қылмыскерлерден) қорғауды қамтамасыз ететін мәжбүрлеу ықпалы шаралары», — деп бекітілген.

1926 жылғы РКФСР Қылмыстық кодексінде (ол біздің еліміздің аумағында 1959 жылғы Қазақ КСР Қылмыстық кодексі қабылданғанға дейін қолданыста болды) жаза әлеуметтік қорғау шарасы, қорғану және мақсатқа сәйкестілік шарасы ретінде қарастырылды. Аталған Кодекстің 7-бабында: «Қоғамға қауіпті әрекеттер жасаған немесе қылмыстық ортамен байланысына не өзінің бұрынғы қызметіне байланысты қауіп төндіретін адамдарға қатысты сот-түзеу, медициналық немесе медициналық-педагогикалық сипаттағы әлеуметтік қорғау шаралары қолданылады», — деп көрсетілген.

Сот-түзеу сипатындағы әлеуметтік қорғау шаралары деп жазаның түрлері түсінілді. Жазаны әлеуметтік қорғау шарасы ретінде сипаттау белгілі бір дәрежеде оның әлеуметтік мақсатын көрсеткенімен, жазаны әлеуметтік қорғаудың өзге де шараларымен «араластырып», мәні бойынша оның табиғатын ашып көрсетпеді.

1959 жылғы Қазақ КСР Қылмыстық кодексі жаза ұғымын қайта қабылдады. Қылмыстық заңнамада жазаның қалпына келтірілуі заңдылықты, әлеуметтік әділеттілікті бекіту және қылмыстылықпен күрес басымдықтарын көрсету тұрғысынан қағидаттық маңызға ие болды.

Жаза қылмыстық құқықтың орталық санаттарының бірі болып табылады, өйткені, біріншіден, қылмыстық-құқықтық тыйым Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің Ерекше бөлігінің нормалары санкцияларында жазаның нақты түрін, оның мерзімі мен мөлшерін немесе жазаның бірнеше түрін регламенттеу арқылы белгіленеді. Екіншіден, жаза өзге де қылмыстық-құқықтық сипаттағы шаралардың табиғатын түсінуге негіз болатын айқындаушы санат ретінде көрініс табады. Қылмыстық жазаның мәні мен мазмұнын ашпай, қылмыстық соттаудың немесе жазадан босатудың мәнін түсінуге бола ма? Менің ойымша, болмайды.

Қылмыстық кодекстің 39-бабының 1-бөлігіне сәйкес, жаза — сот үкімі бойынша тағайындалатын мемлекеттік мәжбүрлеу шарасы. Жаза қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамға қолданылады және Қылмыстық кодексте көзделген сол адамның құқықтары мен бостандықтарынан айырудан немесе оларды шектеуден тұрады.

Заңнамалық анықтамадан жазаның заңдық мәнін сипаттайтын және оны құқықтық мәжбүрлеудің өзге де шараларынан ажырататын белгілері туындайды. Жаза — тек Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде көзделетін және адамның еркі мен қалауына қарамастан оған қолданылатын мемлекеттік мәжбүрлеу шарасы. Онда жеке тұлғаның табиғатын жекелеген азаматтардың, бүкіл қоғамның және қоғамның аса маңызды институты ретіндегі мемлекеттің мүдделерінің жұмыс істеуі мен сақталуын қамтамасыз ететін қағидаларға бағындыру қажеттілігі көрініс табады.

Осы мағынада жазаның мәжбүрлеу сипаты азаматтардың, қоғамның және мемлекеттің өмір сүруін қамтамасыз ететін негізгі мүдделері, олардың өмір сүруінің аса маңызды шарттары туралы сөз болғанда, аталған адамзат қауымдастығының үш құрамдас бөлігінің өмір сүру шарттарын бұзған жеке адамның мүдделерінен жоғары тұратынын көрсетеді. Кез келген қылмыстық құқық бұзушылық қоғамдық қауіптілікке ие, яғни азаматтың, қоғамның немесе мемлекеттің қалыпты өмір сүруіне елеулі қауіп төндіреді. Осы қауіпті бейтараптандыру үшін қоғам өзінің институттары (соттар, прокуратура және полиция) арқылы өзін, азаматтарды және мемлекетті қылмыстық құқық бұзушылықтардан қорғайды.

Әкімшілік құқық бұзушылықтар үшін қолданылатын мәжбүрлеу шаралары сияқты өзге де мәжбүрлеу шараларынан қылмыстық жаза сандық (шектеулердің көбірек болуын қамтиды) және сапалық (тек қылмыстық құқық бұзушылықтар жасағаны үшін тағайындалады және оның тағайындалуы қылмыс үшін сотталғандық түріндегі құқықтық салдарға әкеп соғады) белгілері бойынша ерекшеленеді.

Жаза тек сот үкімі бойынша тағайындалады.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 77-бабы 3-тармағының 1) тармақшасына сәйкес, адамның қылмыс жасағаны үшін кінәлілігі заңды күшіне енген сот үкімімен танылғанға дейін ол кінәсіз деп есептеледі. Қазақстан Республикасы Конституциясының 75-бабының 1-тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасында сот төрелігін тек сот жүзеге асырады.

Сот үкімі жасалған іс-әрекетке және кінәлі адамға құқықтық баға береді. Қылмыстық-процестік кодекстің 7-бабының 52) тармақшасына сәйкес, сот үкімі — бірінші, апелляциялық сатылардағы соттың айыпталушының кінәлілігі немесе кінәсіздігі, оған жаза қолдану немесе қолданбау мәселесі бойынша шығарған шешімі.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 76-бабының 3-тармағына сәйкес, заңды күшіне енген сот үкімі жалпыға бірдей міндетті болып табылады және Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында орындалуға жатады.

Жаза қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамға қолданылады. Қылмыстық кодекстің 19-бабына сәйкес, қылмыстық жауаптылық тек өзіне қатысты кінәлілік анықталған қоғамға қауіпті іс-әрекеттер мен туындаған қоғамға қауіпті зардаптар үшін ғана туындайды. Кінәсіз зиян келтіру қылмыстық жауаптылықты жоққа шығарады.

Заңды тұлғалар қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды, тиісінше, оларға қатысты жаза тағайындалмайды. Қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысушылардың қылмыстық жауаптылығы ортақ сипатқа ие емес, әрбір қатысушы жасалған қылмыстық құқық бұзушылыққа нақты қатысуының сипаты мен дәрежесіне қарай тек өзінің әрекеттері (әрекетсіздігі) үшін жауаптылықта болады.

Бұл қылмысқа қатысы бар жағдайларға да қатысты. Мәселен, Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысы бар әрекеттер үшін жауаптылықты көздейтін нормалар бар: қылмыстық жолмен табылған мүлікті алдын ала уәде бермей сатып алу немесе өткізу (ҚК-нің 196-бабы), сыбайлас жемқорлық қылмысын, ауыр немесе аса ауыр қылмысты не кәмелетке толмаған адамның жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмысты алдын ала уәде бермей жасыру (ҚК-нің 432-бабы). Бұл әрекеттер жасалған қылмыстық құқық бұзушылықпен себептік байланыста болмайды, көмектесушіліктің түрі болып табылмайды, яғни қылмысқа қатысуды құрамайды. Оларға қатысты жауаптылықтың туындау себебі — бұл әрекеттердің өз алдына дербес қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгілерін қамтуы, соның салдарынан қылмыстық жауаптылықтың туындауы. Бұл әрекеттердің қоғамдық қауіптілігі олардың құқық қорғау органдарына қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кінәлі адамдарды іздеуге, әшкерелеуге және жазалауға кедергі келтіруінде.

Жиынтығында бұл белгілер жазаның заңдық табиғатын, оның қылмыстық құқық бұзушылықтарға ықпал ету жүйесіндегі рөлі мен орнын айқындайды және қылмыстық жазаны қылмыстық-құқықтық ықпал етудің өзге де шараларынан, сондай-ақ мемлекет қолданатын барлық басқа мәжбүрлеу шараларынан (материалдық-құқықтық та, процестік те) ажыратуға мүмкіндік береді.

Жаза кінәлі адамды заңда көзделген құқықтары мен бостандықтарынан айырудан немесе оларды шектеуден тұрады. Адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтары Қазақстан Республикасы Конституциясының 10–33-баптарында бекітілген. Қазақстан Республикасы Конституциясының 39-бабының 1-тармағына сәйкес, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтары тек заңдармен және тек конституциялық құрылысты қорғау, қоғамдық тәртіпті, адамның құқықтары мен бостандықтарын, халықтың денсаулығы мен имандылығын сақтау мақсатында қажетті шамада ғана шектелуі мүмкін.

Жаза құқықтық жауаптылықтың өзге түрлерінен (әкімшілік, азаматтық, тәртіптік және т.б.) құқықтар мен бостандықтардан айыру немесе оларды шектеу көлемінің жоғарылығымен ерекшеленеді.

Жазаның әртүрлі түрлері өздерінің мазмұнымен ерекшеленеді. Қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін сотталған адам басқа да игіліктерінен (отбасынан, айналасындағылардың құрметінен және т.б.) айырылуы мүмкін, алайда олар жазаның мазмұнына кірмейді, өйткені олардан айыру қажеттілігі заңда көрсетілмеген. Бұл туралы белгілі орыс заңгері Н.С. Таганцев назар аударған: «Қылмыскердің ар-ұжданының азабы мен өкінішін, тіпті олар соншалықты күшті болып, ол осы азаптан құтылу және өз кінәсін өтеу үшін әділ соттың қолына өз еркімен берілсе де, жазадан ажырату қажет. Бұдан әрі қылмыс салдарынан оның отбасының, таныстарының, қоғамның кінәлі адамға деген қарым-қатынасының өзгеруін, сүйіспеншіліктен, құрметтен, сенімнен айырылуын, тіпті мұндай жоғалту сыртқы, көзге көрінетін нысанда көрініс тапқан жағдайлардың өзінде де, жазадан бөліп қарастыру қажет: ашуланған әкенің кінәлі ұлын мұрадан айыратын өсиет жасаумен қатар жүрсе де, әкесінің қарғысы құқықтық мағынадағы жаза болмайды; үйден қуып шығару, қол бермеу, сайлауда жеңіліске ұшырау және т.б. да, егер осы айырулардың ешқайсысында адамның жеке басы мен оның құқықтарын заңдық тұрғыдан шектеу болмаса, жаза болып табылмайды».

Қылмыстық жауаптылық туындайтын және жаза тағайындалатын қылмыстық құқық бұзушылық құрамдары тек Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде көзделеді, ал өзге заңдар Қылмыстық кодекске енгізілгеннен кейін ғана қолданылуға жатады (ҚК-нің 1-бабының 1-бөлігі). ҚК-нің 10-бабының 1-бөлігіне сәйкес, «Қылмыстық құқық бұзушылықтар қоғамдық қауіптілік дәрежесіне және жазаланушылығына қарай қылмыстар және қылмыстық теріс қылықтар болып бөлінеді». Қылмыстық жаза қылмыстар үшін де, қылмыстық теріс қылықтар үшін де қолданылады және қолданыстағы қылмыстық заңнамада белгіленген қатаң айқындалған түрлер мен мөлшерлерде көрініс табады.

Жазаның мәні туралы сөз қозғағанда, бірнеше ғасырлар бойы қылмыстық заңды қолдану теориясы мен тәжірибесінде жазаны жасалған қылмыс үшін кек қайтару актісі ретінде қарастыру көзқарасы үстемдік еткенін ескеру қажет. Қазіргі заманғы қылмыстық құқықта жазаның мәнін түсіндірудің негізіне кек қайтару идеясын алуға болмайды. Алайда жазаның кек қайтару сипатын толығымен жоққа шығару да негізсіз болар еді.

Өзінің мәні бойынша қылмыстық жаза — жазаға тарту, яғни қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамға азап шектіреді. Олар физикалық, моральдық, материалдық және өзге де сипатта болуы мүмкін. Мысалы, бас бостандығынан айыру кезінде сотталған адамның бірқатар жеке құқықтары шектеледі және, ең алдымен, ол бас бостандығынан айырылады, отбасымен қарым-қатынасы үзіледі. Ол жұмысынан, табысынан айырылады. Мүлікті тәркілеу, айыппұл, түзеу жұмыстары қолданылған кезде сотталған адам материалдық игіліктерінен айырылады.

Қоғам мен мемлекет қылмыстық заңнама алдына қандай міндеттер қоятынына және онда жазаның қандай мақсаттары регламенттелетініне қарай жазаның әлеуметтік мәні де шешуші дәрежеде айқындалады.

Жаза ұғымының маңызды құрамдас бөлігі — мақсаттарды, яғни мемлекет қылмыстық жауаптылықты белгілей отырып, қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі адамды соттай отырып, оған жазаның белгілі бір шарасын тағайындап және осы шараны қолдана отырып, қол жеткізуге ұмтылатын түпкілікті нақты нәтижелерді айқындау. Мақсат — қызмет нәтижесін идеалды, ойша алдын ала болжау.

Жазаның мақсаттарында мемлекеттің қылмыстық саясатының бағыты, қылмыстық жауаптылықтың жазалау және тәрбиелеу элементтерінің мазмұны айқын көрініс табады. Оның үстіне, жаза мақсаты жазаның дәрежесі мен түрлерін айқындаудың, Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлігінің санкцияларын құрудың, жазаны тағайындау және одан босату тәртібін белгілеудің, сондай-ақ қылмыстық жауаптылықтың өзге де мәселелерін шешудің негізі болып табылады. Жаза мақсаттары шеңберінде жеңілдететін және ауырлататын мән-жайлардың, кінәлі адамның жеке басының және жасалған қылмыстық құқық бұзушылықты сипаттайтын басқа да ерекшеліктердің маңызы айқындалады.

Жаза мақсаттары қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдарға қатысты мемлекеттің мәжбүрлеу шараларын қолдану шектерін айқындайды деп айтуға болады.

Қолданыстағы Қылмыстық кодекстің 39-бабының 2-бөлігінде: «Жаза әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру, сондай-ақ сотталған адамды түзеу және сотталған адамның да, басқа адамдардың да жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауының алдын алу мақсатында қолданылады. Жаза тән азабын келтіруді немесе адамның қадір-қасиетін қорлауды мақсат етпейді», — деп жазылған. Осылайша, түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде жазаның үш мақсаты айқындалған: а) әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру; б) сотталған адамды түзеу; в) сотталған адамның да, басқа адамдардың да жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауының алдын алу.

Әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру. Бұл мақсаттың мәні жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың ауырлығына және кінәлі адамның жеке басына сәйкес келетін, ауырлығы бойынша айырулар мен шектеулерді қамтитын жазаны тағайындаудан тұрады. Әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру жәбірленушілер мен олардың жақындарының, мемлекеттік және өзге де органдардың, сондай-ақ қоғамның көз алдында қорғалу мен заңның мүлтіксіз сақталуына деген сенімді және оған құрметті қалыптастыру үшін қажет.

Жазаның мақсаты ретіндегі әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру белгілі бір дәрежеде жаза элементін де көздейді. Жазаның мақсаты ретіндегі жазаға тарту мәселесі қылмыстық құқық ғылымындағы ең даулы мәселелердің бірі болып табылады. Қылмыстық жазаның әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру түріндегі мақсатын қарастыра отырып, кейбір ғалымдар оны жазаға тартумен теңестіреді. Басқа авторлар оларды әртүрлі ұғымдар деп есептейді.

Менің ойымша, «жазаға тарту» және «әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру» терминдерін бірдей мағынада түсіндіруге болмайды, өйткені жазаға тарту әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру құралы ретінде көрініс табуы мүмкін. Қылмыстық-құқықтық әдебиетте ғалымдар арасында жазаға тарту жазаның мақсаттарының бірі болып табыла ма, жоқ па деген мәселе бойынша да бірізді көзқарас жоқ. Жазаға тартуды жазаның мақсаты деп тануды қолдайтындар да, оған қарсы шығатындар да бар.

Даудың егжей-тегжейіне тоқталмай-ақ, мынаны атап өткім келеді: жазаға тарту жазаның түпкілікті мақсаты бола алмайды, өйткені мұндай жағдайда жаза жаза қолдану үшін ғана қолданылар еді, ал бұл мағынасыз; ол жазаның негізгі мақсаты болып табылмайды, оның бағынышты маңызы бар және басқа мақсаттарға қол жеткізу құралы ретінде көрініс табады; кез келген жаза әрдайым қандай да бір айырулармен немесе шектеулермен, яғни жазаға тартумен байланысты. Жазаға тарту қасиетіне ие емес, азап шектіруге қабілетсіз нәрсе жаза болып табылмайды.

Чезаре Беккариа былай деп жазған: «Жазаның мақсаты адамды азаптау мен қинау да, әлдеқашан жасалған қылмысты болмағандай ету де емес. Жазаның мақсаты тек кінәлі адамның қоғамға қайтадан зиян келтіруіне жол бермеу және басқа адамдарды дәл сондай әрекет жасаудан тежеу болып табылады».

Кінәлі адамға жаза тағайындай отырып, сот мемлекет атынан әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру шараларын қабылдайды. Әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру жеке жәбірленушіге де, жалпы қоғамға да келтірілген зиянды өтеуді білдіреді. Кінәлі адамды жазалау құқығын іске асыру және сол арқылы ол бұзған әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру арқылы мемлекет бір мезгілде қылмыстық заңның беделін қолдайды және оған құрметпен қарауға тәрбиелейді.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 25 маусымдағы «Қылмыстық жаза тағайындаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 1-тармағына сәйкес, қылмыстық жаза тағайындау кезінде соттар Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 52-бабында көрсетілген жаза тағайындаудың жалпы қағидаларын мүлтіксіз сақтауы, сондай-ақ қылмыстық құқық бұзушылықтың ауырлық санатын, қайталанудың және оның түрінің болуын, қылмыстық құқық бұзушылықты жасау сатысын, сотталушының қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға қатысу дәрежесін, оның әрекеттерінің қылмыстық құқық бұзушылық мақсатына қол жеткізудегі маңызын және келтірілген немесе келтірілуі мүмкін зиянның сипаты мен мөлшеріне ықпалын, қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығының бар-жоғын, жауаптылық пен жазаны жеңілдететін және ауырлататын мән-жайлардың болуын, осы қылмыстық құқық бұзушылық үшін көзделгеннен неғұрлым жеңіл жаза тағайындау негіздерін ескеруі тиіс.

Сотталған адамды түзеу. Қазақстан Республикасы Қылмыстық-атқару кодексінің 3-бабының 10) тармақшасына сәйкес, сотталған адамды түзеу сотталған адамда заңға бағынатын мінез-құлықты, жеке адамға, қоғамға, еңбекке, қоғамдағы мінез-құлық нормаларына, қағидалары мен әдептілікке оң көзқарасты қалыптастыруды көздейді.

Сотталған адамды түзеу мақсаты жаза қолдану арқылы адамның психикасында қылмыстық мінез-құлық нысандарына теріс көзқарас, жалпыға бірдей қабылданған негізгі мінез-құлық қағидаларына оң көзқарас және осы қағидаларға сәйкес әрекет етуге дайындық қалыптастыру жолымен оны оң бағытта өзгертуге мемлекеттің ұмтылуын білдіреді.

Қылмыстық-атқару кодексінің 7-бабының I бөлігіне сәйкес, сотталғандарды түзеудің негізгі құралдары мыналар болып табылады:

әділ жаза тағайындау;

жазаны өтеу режимі;

тәрбиелік ықпал ету;

оң әлеуметтік байланыстарды сақтау;

қоғамға пайдалы еңбек;

бастауыш, негізгі орта, жалпы орта, техникалық және кәсіптік білім алу;

қоғамдық ықпал ету.

Сотталған адамның да, басқа адамдардың да жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауының алдын алу. Осы мақсаттың бағыттылығы мен оған қол жеткізу тетігіне қарай сотталған адамның да, басқа адамдардың да жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауының алдын алу мақсатын арнайы (жеке) алдын алу және жалпы алдын алу деп бөлу қажет.

Арнайы (жеке) алдын алу сотталған адамдардың жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауына жол бермеуге бағытталған. Жазаның бұл мақсаты қылмыскерге моральдық ықпал ету, оның жаңа қылмыстық құқық бұзушылық жасауға физикалық мүмкіндігінен айыру арқылы жүзеге асырылады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтардың арнайы (жеке) алдын алу мақсаты сотталған адамға әділ жаза тағайындалған жағдайда ғана тиімді жүзеге асырылады.

Арнайы превенция сотталған адам тағайындалған жазаның әділ екеніне көз жеткізген кезде ғана алдын алу ықпалын көрсете алады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтардың арнайы (жеке) алдын алу құралдарына әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру, сотталған адамға түзеу ықпалын жасау, сотталған адамның құқықтарын, міндеттері мен заңды мүдделерін айыру, шектеу, ауыстыру және толықтыру, сотталған адамдарға қатысты қылмыстық жазаның орындалуының бұлтартпастығы және т.б. жатады.

Арнайы (жеке) алдын алу мақсатынан айырмашылығы, жалпы алдын алу мақсаты өзге адамдардың қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауына жол бермеуден тұрады. Қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін сотталған адамға қолданылатын жаза басқа адамдарға да ықпал етуге тиіс.

Жазаның жалпы алдын алу ықпалы іріктеу сипатында болмайды, ол жазаның мәнін дұрыс түсіне алатын бүкіл халыққа әсер етеді.

Қылмыстық жазаның мақсаты ретіндегі қылмыстық құқық бұзушылықтардың жалпы алдын алу құралдарына әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру, сотталған адамның құқықтарын, міндеттері мен заңды мүдделерін айыру, шектеу, ауыстыру және толықтыру, сотталған адамға түзеу ықпалын жасау, қылмыстық әрекеттер үшін жаза тағайындауды заңнамалық тұрғыдан бекіту фактісі арқылы, сотталған адамға жасалған қылмыстық құқық бұзушылық үшін жаза тағайындау арқылы, сондай-ақ сотталған адамдарға қатысты қылмыстық жазаны қолданудың бұлтартпастығы арқылы алдын алу жатады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысының 6-тармағында: «Айыптау үкімі сот қылмыстық құқық бұзушылықтың жасалғанын, бұл қылмыстық құқық бұзушылықты сотталушының жасағанын, оның оны жасауда кінәлі екенін, кінәсінің заң талаптарын сақтай отырып жиналған дәлелдемелермен расталғанын даусыз анықтаған жағдайда шығарылады. Бұл ретте іс бойынша іс жүргізуді тоқтатуға және Қылмыстық-процестік кодекстің 323-бабында көзделген істі прокурорға жолдауға негіздер болмауға тиіс. Адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлілігі сот кінәсіздік презумпциясын басшылыққа ала отырып, барлық дәлелдемелерді тікелей зерттеп, жойылмайтын барлық күмәнді сотталушының пайдасына түсіндіріп, тиісті құқықтық рәсім шеңберінде Қылмыстық-процестік кодекстің 390-бабында көрсетілген барлық сұрақтарға жауап берген жағдайларда ғана дәлелденген деп танылады», — деп атап өтілген.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі адамға қатысты сотталған адам өтеуге тиіс қылмыстық жаза тағайындала отырып, айыптау үкімі ол жасалған қылмыстық құқық бұзушылық үшін жаза қолданылуға жататын және оны тағайындау мен өтеуге кедергі келтіретін мән-жайлар болмаған жағдайда шығарылады.

Қорытындылай келе, мынаны атап өткім келеді: зерттеу барысында қылмыстық жазаларды ауыстыру кезіндегі мерзімдерді есептеудің қолданыстағы тәртібі қылмыстық заңнаманың мақсаттары мен қағидаттарына сәйкес келмейтіні анықталды. Мәселен, Қылмыстық кодекстің 73-бабына сәйкес, бас бостандығынан айыру жазасы бас бостандығынан айырудың 4 (төрт) күніне 1 (бір) АЕК есебінен айыппұлға ауыстырылуы мүмкін. Айыппұлды бас бостандығынан айыруға кері тәртіппен ауыстыру бас бостандығынан айырудың 1 (бір) күніне 4 (төрт) АЕК есебінен жүргізіледі. Бұл сотталған адамның жазадан жалтаруына әкеп соғады.

Мәселен, 2019 жылғы 17 шілдеде Б. ҚК-нің 189-бабы 4-бөлігінің 2) тармағы бойынша (аса ірі мөлшерде иемденіп алу) 7 (жеті) жылға бас бостандығынан айыруға сотталған (оның 22 күнін өтеген). 2019 жылғы 9 тамызда ол Президенттің Жарлығымен кешірім жасалып, жазаның өтелмеген бөлігі айыппұлға ауыстырылған. Сол күні сот бас бостандығынан айырудың өтелмеген мерзімін (2 528 күн) айыппұлға қайта есептеп, оның мөлшерін 1 595 800 теңге деп белгілеген (1 жыл бас бостандығынан айыру — 230 мың теңге, 5 жыл — 1,1 млн теңге, 10 жыл — 2,3 млн теңге). Айыппұл төленбегендіктен, сот орындаушысы сотқа жазаны ауыстыру туралы ұсыныс енгізген. 2019 жылғы 16 қазанда сот айыппұлды кері тәртіппен қайта есептеген кезде бас бостандығынан айыру мерзімі 5 ай 8 күнді (158 күнді) құраған. Қылмыстық кодексте көзделген мерзімдерді қайта есептеу тәртібі ұзақ мерзімді бас бостандығынан айыру жазасының болмашы мөлшердегі айыппұлға ауыстырылуына, ал оның өз кезегінде одан да болмашы мерзімге бас бостандығынан айыруға ауыстырылуына әкеп соғады. Көрсетілген жағдай қылмыстық жазаның мақсаттарына — әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіруге, сотталған адамды түзеуге және жаңа құқық бұзушылықтардың алдын алуға сәйкес келмейді.

Заң шығарушыға заңнамадағы осы олқылықты жою қажет.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар