Ауруына байланысты жазадан босату немесе жазаны өтеуді кейінге қалдыру
🔹 1. Баптың құқықтық табиғаты мен мақсаттары
Қазақстан Республикасының Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі 75-бабы қылмыстық құқықтағы ізгілік қағидатына (3-бап, 2-тармақ) негізделген және мынадай мақсаттарға бағытталған:
· ауыр науқасы бар адамдарды қорғау;· жазаны орындау кезінде адам құқықтарын сақтау;· сотталған адамның дене және психикалық жай-күйін ескере отырып әділеттілікті қамтамасыз ету.
Аталған бап сондай-ақ:
· Қазақстан Республикасының Конституциясы (17-бап, 2-тармақ — «Ешкім азаптауға, қатыгез немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын жәбір көрсетуге не жазалауға ұшыратылмауға тиіс»),· Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (10-бап),· БҰҰ-ның сотталғандармен қарым-қатынастың ең төменгі стандартты қағидалары (Нельсон Мандела қағидалары)
ережелерін іске асырады.
🔹 2. Психикалық бұзылулар кезінде жазадан босату (1-бөлік)
Шарт: егер қылмыстық құқық бұзушылық жасағаннан кейін адамда:
· өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) іс жүзіндегі сипаты мен қоғамдық қауіптілігін ұғыну қабілетінен айыратын;· не өз әрекеттерін басқару қабілетінен айыратын психикалық бұзылу туындаса.
📌 Мұндай адам жазаны өтей алмайды, өйткені жазаның мақсаты — түзеу — мүмкін болмай қалады.
🔸 Сот:
· Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі 89–96-баптарына сәйкес медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын тағайындай алады;· Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексі 544-бабына сәйкес істі сотта қарау тәртібін қолданады.
❗ Бұл қылмыстық жауаптылықтан толық босатуды білдірмейді — сот тек ауру кезеңінде жазаны орындауды тоқтатады.
🔹 3. Ауыр соматикалық ауру кезінде кейінге қалдыру немесе босату (2-бөлік)
Негіз — жазаны өтеуге кедергі келтіретін ауыр аурудың болуы. Оларға мыналар жатады:
· онкологиялық аурудың терминалдық сатысы;· ішкі ағзалардың ауыр сырқаттары;· қимыл-қозғалыс функциясының жоғалуы және т.б.
⚖️ Сот мынадай шешімдердің бірін қабылдайды:
· жазаны өтеуді кейінге қалдыру;· жазадан босату;· жазаны неғұрлым жеңіл түріне ауыстыру (мысалы, бас бостандығынан айыруды бас бостандығын шектеуге ауыстыру).
Сот:
· қылмыстың сипатын (ауырлығы, қоғамдық қауіптілігі);· сотталған адамның жеке басын (жасы, түзету мекемесіндегі мінез-құлқы);· уәкілетті медициналық мекеменің қорытындысын бағалайды.
✅ Жазаны өтеуге кедергі келтіретін аурулардың тізбесі Әділет және Денсаулық сақтау министрліктерінің бірлескен бұйрығымен бекітілген (2014 жыл, өзгерістермен).
🔹 4. Сауығудың құқықтық салдары (3-бөлік)
Егер жазадан босатылған немесе кейінге қалдырылған адам сауығып кетсе, ол:
· мынадай жағдайларда жазасын өтеуге жатады:
o қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі (ҚК 71-бабы) өтпеген болса;o не айыптау үкімін орындау мерзімі өтпеген болса.
📌 Демек, босату уақытша сипатқа ие және жауаптылықты толық жоймайды.
🔹 5. Ерекшеліктер (4-бөлік)
Кейінге қалдыру мынадай қылмыстар бойынша қолданылмайды:
Қылмыс санаты — Ерекшелік
· Кәмелетке толмағандардың жыныстық қолсұғылмаушылығына қарсы қылмыстар — тек егер қылмыс кәмелетке толмаған адам тарапынан 14–18 жастағы басқа кәмелетке толмағанға қатысты жасалса;· Террористік немесе экстремистік қылмыстар — егер олар адам өліміне әкеп соқса немесе аса ауыр қылмыспен ұштасса;· Қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыстар — ерекшеліксіз.
📌 Бұл шектеулер аса қауіпті қылмыстар жасаған адамдарға қатысты ізгілік шараларын теріс пайдалануға жол бермеуге бағытталған.
🔹 6. Сот практикасы
📍 1-мысал: соматикалық ауру бойынша кейінге қалдыру
Алаяқтық жасағаны үшін 4 жылға бас бостандығынан айырылған сотталған адам онкологиялық орталықтың (қатерлі ісіктің 4-сатысы) анықтамасын ұсынды. Қылмыстық-атқару жүйесінің өтінішхаты және медициналық қорытынды негізінде сот жазаны орындауды 1 жылға кейінге қалдырды.
📍 2-мысал: террористік қылмыс бойынша кейінге қалдырудан бас тарту
Террористік топқа қатысқаны үшін сотталған азамат бауырдың ауыр ауруына байланысты кейінге қалдыруды сұрады. Сот ҚК 75-бабының 4-бөлігіне сүйене отырып бас тартты, себебі қылмыс ерекшелікке жатады.
🔹 7. Сабақтас нормалар мен сілтемелер
· Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі 71-бабы — ескіру мерзімі;· Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі 89–96-баптары — медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары;· Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі 44-бабы — пробациялық бақылау;· Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару кодексі 165-бабы — ауруына байланысты босату;· Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексі 544-бабы — сотта қарау тәртібі;· ҚР ДСМ-108/2020 бұйрығы — жазаны өтеуге кедергі келтіретін аурулар тізбесі.
🔹 8. Халықаралық стандарттар
· БҰҰ-ның сотталғандармен қарым-қатынастың ең төменгі стандартты қағидалары (Нельсон Мандела қағидалары) 109–110-тармақтар — медициналық негіздер бойынша босату;· Wenner v. Germany — мемлекет сотталған адамның денсаулығын ескеруге міндетті;· Азаптауға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жат немесе қадір-қасиетті қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенция (1, 16-баптар).
🔹 Қорытынды
Қазақстан Республикасының Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі 75-бабы — қылмыстық-атқару жүйесінде адам құқықтарын қорғаудың маңызды құралы. Ол:
· жазаларды орындауды ізгілендіруге;· медициналық стандарттарды сақтауға;· жеке тұлғаның қадір-қасиетін қорғауға бағытталған.
Сонымен қатар, оны қолдану дәлелдемелік базаның жеткілікті болуын, процессуалдық рәсімдердің қатаң сақталуын және аса қауіпті қылмыстар жасаған адамдарға қатысты негізсіз либерализмге жол бермеуді талап етеді.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
