Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 86-бабына түсініктеме. Кәмелетке толмағандарды жазасын өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату
1. Қылмысты кәмелетке толмаған жасында жасағаны үшін бас бостандығынан айыруға, бас бостандығын шектеуге немесе түзеу жұмыстарына сотталған адамдар, егер оларда жазаны өтеудің немесе орындаудың белгіленген тәртібін қаскөйлікпен бұзу фактілері болмаса, нақты өтегеннен немесе орындағаннан кейін шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуға жатады:
- 1) сот кішігірім немесе орташа ауырлықтағы қылмыс үшін тағайындаған жаза мерзімінің немесе мөлшерінің кемінде төрттен бірін;
- 2) сот ауыр қылмыс үшін тағайындаған жаза мерзімінің немесе мөлшерінің кемінде үштен бірін;
- 3) адам өміріне қол сұғумен байланысты емес аса ауыр қылмыс үшін сот тағайындаған жаза мерзімінің кемінде жартысын;
- 4) адам өміріне қол сұғумен байланысты аса ауыр қылмыс үшін сот тағайындаған жаза мерзімінің кемінде үштен екісін.
2. Шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адам пробациялық бақылау мерзімі ішінде абайсызда қылмыс, қасақана қылмыстық теріс қылық немесе қасақана жасалған онша ауыр емес қылмыс жасаған жағдайларда, шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жою немесе оны сақтау туралы мәселені сот жаңа қылмыс үшін жаза тағайындау кезінде шешеді. Егер сот шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жойса, жаза үкімдердің жиынтығы бойынша жаза тағайындау қағидаларына сәйкес тағайындалады.
3. Шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адам пробациялық бақылау мерзімі ішінде қасақана жасалған орташа ауырлықтағы, ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасаған жағдайларда, сот шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жояды және үкімдердің жиынтығы бойынша жаза тағайындау қағидаларына сәйкес жаза тағайындайды.
Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігіне сәйкес, кәмелетке толмағандарға тағайындалған жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолданудың негізі болып олардың жазаны өтеудің немесе орындаудың белгіленген тәртібін қаскөйлікпен бұзу фактілерінің болмауы табылады. Осыған байланысты жазадан шартты түрде мерзімінен бұрын босату өздерінің түзелгенін дәлелдеген кәмелетке толмаған сотталғандарды көтермелеу құралы және сотталғандарды жазаны өтеу кезінде үлгілі мінез-құлық танытуға әрі кейіннен жазадан босатылуға ынталандыру болып табылады.
Кәмелетке толмағандарға қатысты шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолданудың негізі, кәмелетке толған адамдардағыдай, жазасын өтеп жатқан адамның санасы мен мінез-құлқының өзгеруі болып табылады. Бұл өзгеріс оның жазаны толық өтеуді қажет етпейтіндігі туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді, өйткені ол түзелу жолына түскенін дәлелдеген.
Кәмелетке толмағандарға қатысты шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолданудың шарттары мыналар болып табылады:
кәмелетке толмаған жасында жасалған қылмыс үшін сотталуы;
сотталған адамның бас бостандығынан айыру, бас бостандығын шектеу немесе түзеу жұмыстары түріндегі жазаны өтеуі;
сотталған адамның Қылмыстық кодекстің түсіндіріліп отырған бабында белгіленген заңда көзделген жаза мерзімінің бөлігін нақты өтеуі, атап айтқанда: а) кішігірім немесе орташа ауырлықтағы қылмыс үшін сот тағайындаған жаза мерзімінің немесе мөлшерінің кемінде төрттен бірін; б) ауыр қылмыс үшін сот тағайындаған жаза мерзімінің немесе мөлшерінің кемінде үштен бірін; в) адам өміріне қол сұғумен байланысты емес аса ауыр қылмыс үшін сот тағайындаған жаза мерзімінің кемінде жартысын; г) адам өміріне қол сұғумен байланысты аса ауыр қылмыс үшін сот тағайындаған жаза мерзімінің кемінде үштен екісін нақты өтеуі;
сотталған адамның жазаны өтеудің немесе орындаудың белгіленген тәртібін қаскөйлікпен бұзғаны үшін салынған тәртіптік жазаларының болмауы.
Осы шарттар болған кезде сот кәмелетке толмаған адамды көрсетілген жазаларды өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатуға міндетті.
ҚР Жоғарғы Сотының «Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату, жазаның өтелмеген бөлігін жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстыру және тағайындалған жаза мерзімін қысқарту туралы сот практикасы жөнінде» нормативтік қаулысының 3-тармағына сәйкес, сотталған адамның шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы өтінішхатын өз өндірісіне қабылдау мәселесін шешу кезінде сот оның заңда қойылатын талаптарға (ҚАЖК-нің 162-бабының 1, 3, 10-бөліктері және ҚПК-нің 480-бабының 2-бөлігі) сәйкес келетінін, ұсынылған материалдарда сотталған адамның жазаны өтеу кезеңіндегі мінез-құлқын, еңбекке және оқуға деген көзқарасын сипаттайтын мәліметтердің бар-жоғын, сотталған адам жазасын өтеп жатқан құжаттардың көшірмелері, сондай-ақ заңда белгіленген жаза мерзімінің бөлігін өтегені туралы мәліметтердің бар-жоғын тексеруі тиіс.
Егер ұсынылған материалдарда өтінішхатты қарау үшін жеткілікті мәліметтер болмаса және оларды сот отырысында толықтыру мүмкін болмаса, судья өтінішхатты қарауға дайындау барысында өзінің қаулысымен тиісті түрде ресімдеу үшін бұл материалдарды қайтарады.
Егер адам қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кәмелетке толғанға дейін сотталса, ал оны мерзімінен бұрын босатудың шарттары ол 18 жасқа толғаннан кейін туындаса, шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолдану туралы мәселені шешу үшін Қылмыстық кодекстің түсіндіріліп отырған бабының қағидалары қолданылады.
Кәмелетке толмаған сотталған адамды жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату Қылмыстық кодекстің 86-бабының 1-бөлігінде көрсетілген мерзімдерді нақты өтегеннен кейін қолданылуы мүмкін. Сотталған адамның жаза мерзімін нақты өтеу уақытын есептеу кезінде үкім шығарылғанға және ол заңды күшіне енгенге дейін адамның қамауда болған уақыты есепке алынады.
Сотталған адамға тағайындалған жаза рақымшылық немесе кешірім жасау актісімен не жоғары тұрған соттың қаулысымен жеңілдетілген жағдайларда, сот жазадан шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолдану кезінде нақты өтелген жаза бөлігін рақымшылық немесе кешірім жасау актісімен не жоғары тұрған соттың қаулысымен белгіленген жазаға сүйене отырып есептеуі тиіс.
Егер адам қылмыстар жиынтығы немесе әртүрлі ауырлық санатындағы қылмыстар жасағаны үшін үкімдердің жиынтығы бойынша сотталса, жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы мәселені шешу кезінде сот шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолдануға мүмкіндік беретін нақты өтелуге тиіс мерзімді жиынтыққа кіретін ең ауыр қылмысқа қатысты Қылмыстық кодекстің 86-бабының 1-бөлігінде көзделген қағидалар бойынша есептеуі тиіс.
Сотталған адамның Қылмыстық кодекстің 86-бабының 1-бөлігіне сәйкес заңда көзделген жаза мерзімінің бөлігін нақты өтеуі шартты түрде мерзімінен бұрын босатуға сөзсіз негіз бола алмайды.
Шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы мәселені шешу кезінде жеке көзқарас қамтамасыз етілуі және әрбір нақты жағдайда өтінішхатта және өзге де материалдарда жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату үшін жеткілікті мәліметтердің бар-жоғы анықталуы тиіс.
Сотталған адамның мінез-құлқын бағалау кезінде сот оның ішкі тәртіп қағидаларын сақтауын, қылмыстық-атқару жүйесі мекемесі әкімшілігінің талаптарын орындауын, тәрбиелік сипаттағы іс-шараларға және мекеменің қоғамдық өміріне қатысуын, көтермелеулерін, тәртіптік жазаларын, туыстарымен және сотталғандармен қарым-қатынасын, оқуға деген оң немесе теріс көзқарасын, келтірілген залалды өтеуін, ұстаудың жеңілдетілген жағдайларына ауыстырылуын және сотталған адамның түзелгенін куәландыруы мүмкін басқа да мән-жайларды ескеруі тиіс.
Сотталған адамның түзелгені туралы соттың қорытындысы оның мінез-құлқы туралы деректерді тек өтінішхат қаралатын уақыттың алдындағы кезеңде ғана емес, мекемеде болған бүкіл кезеңі ішінде, оның ішінде үкім шығарылғанға дейін қамауда болған уақытын да қамти отырып, жан-жақты есепке алуға негізделуі тиіс.
ҚАЖК-нің 130-бабында көзделген талаптардың сақталуы соттың жеке іс материалдарын мұқият зерттеуі негізінде анықталады.
Сотталған адамға жазаны өтеудің бүкіл кезеңі ішінде салынған, алып тасталған және өтелген жазаларды қоспағанда, тәртіптік жазалар жол берілген бұзушылықтардың сипатын ескере отырып, оны сипаттайтын басқа да деректермен жиынтықта соттың бағалауына жатады. Сотталған адамның түзелу дәрежесін зерттеу кезінде оған тәртіптік жаза қолданудың әрбір фактісін осы бұзушылықтардың қаскөйлікпен жасалған-жасалмағанын анықтау тұрғысынан зерделеу қажет.
Соттар заңда көзделмеген себептер бойынша, атап айтқанда, тағайындалған жазаның жеңілдігі, сотталған адамның осы мекемеде қысқа мерзім болуы, сотталған адамның кінәсін мойындамауы, бұрын сотталған болуы, ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасағаны үшін жазасын өтеуі сияқты негіздер бойынша шартты түрде мерзімінен бұрын босатудан бас тартуға құқылы емес.
Қылмыстық кодекстің 72 және 86-баптарының мазмұнын салыстырудан кәмелетке толған адамдарға да, қылмысты кәмелетке толмаған жасында жасаған адамдарға да жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың негіздері, тәртібі және салдары іс жүзінде бірдей деген қорытынды жасауға болады.
Қылмыстық кодекстің 72-бабында, егер адам өзінің түзелуі үшін тағайындалған жазаны толық өтеуді қажет етпесе, ол шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуға жататыны көрсетілген. Бұдан басқа, жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың қажетті шарты заңда белгіленген бас бостандығынан айыру мерзімін міндетті түрде өтеу болып табылады.
18 жасқа толмаған кезінде қылмыс жасаған адамдар үшін бұл міндетті мерзім кәмелетке толғаннан кейін қылмыс жасаған адамдарға арналған 72-баптың 3-бөлігінде белгіленген мерзіммен салыстырғанда қысқартылған.
Қолданыстағы Қылмыстық кодекс жазаны өтеуден тек бас бостандығынан айыру және бас бостандығын шектеу түріндегі жазалар бойынша шартты түрде мерзімінен бұрын босатуға жол береді. Ал қылмысты кәмелетке толмаған жасында жасаған және сол жасында сотталған адамдарға қатысты сотталған адам бас бостандығынан айыру, бас бостандығын шектеу немесе түзеу жұмыстары түріндегі жазаны өтеп жатқан кезде жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатуға жол беріледі.
Қылмыстық кодекстің 72-бабының 2-бөлігіне сәйкес, бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған кәмелетке толмаған адамның қалған өтелмеген жаза мерзімі ішінде оған Қылмыстық кодекстің 44-бабының 2-бөлігінің қағидалары бойынша пробациялық бақылау белгіленеді. Шартты түрде мерзімінен бұрын босату қолданылған кезде адамға ҚР ҚАЖК-де көзделген міндет те жүктеледі.
ҚАЖК-нің 169-бабының 8-бөлігіне сәйкес, кәмелетке толмаған адам сондай-ақ мынадай міндеттерді орындауға тиіс:
мекемеден босатылған күннен бастап бес жұмыс күні ішінде тұрғылықты жері бойынша ішкі істер органдарында тіркелуден өтуге;
мінез-құлқы туралы есеп беру үшін тиісінше ішкі істер органдарына, пробация қызметіне айына кемінде бір рет келуге;
ішкі істер органдары белгілеген уақытта тұрғылықты жерінен кетпеуге;
ішкі істер органдарына жазбаша хабарламай тұрақты тұрғылықты жерін, жұмысын және оқу орнын өзгертпеуге;
жұмыстан және оқудан бос уақытта ішкі істер органдары белгілеген орындарға бармауға;
ішкі істер органдарының жазбаша рұқсатынсыз басқа елді мекендерге шықпауға;
6-1) негізгі жазаны толық өтегенге және пробациялық бақылау мерзімі аяқталғанға дейін Қазақстан Республикасының аумағынан кетпеуге;
6-2) алкогольдік ішімдіктерді, сондай-ақ есірткі құралдарын, психотроптық заттарды және олардың аналогтарын медициналық емес мақсаттарда пайдаланбауға;
жәбірленушінің денсаулығына, мүлкіне немесе мемлекетке келтірілген материалдық залалды өтеу бойынша шаралар қабылдауға;
ішкі істер органдарының талабы бойынша шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адамның мінез-құлқын бақылауды жүзеге асыру үшін қажетті түсініктемелер мен өзге де құжаттарды ұсынуға;
бар болған жағдайда, Қазақстан Республикасының салық заңнамасында белгіленген тәртіппен тұрғылықты жері бойынша мемлекеттік кірістер органдарына Қазақстан Республикасының аумағында да, одан тыс жерлерде де орналасқан және салық салу объектісі болып табылатын кірістері мен мүлкі туралы декларацияны ұсынуға. Көрсетілген декларация жазаның қалған өтелмеген бөлігі аяқталғанға дейін ұсынылады. Бұл ретте аталған адамдар ішкі істер органдарына мемлекеттік кірістер органының декларацияны алғаны туралы анықтамасын ұсынады.
Шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адам пробациялық бақылаудан жалтарған жағдайда, ішкі істер органдары оның жүрген жері мен жалтару себептерін анықтау бойынша бастапқы іс-шараларды жүргізеді. Егер шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адамның жүрген жерін анықтау мүмкін болмаса, ішкі істер органдары оны іздестіру жариялау және бұлтартпау шарасын таңдау туралы ұсыныс енгізеді.
ҚР Жоғарғы Сотының «Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату, жазаның өтелмеген бөлігін жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстыру және тағайындалған жаза мерзімін қысқарту туралы сот практикасы жөнінде» нормативтік қаулысының 17-тармағына сәйкес, Қылмыстық кодекстің 44-бабының 2-бөлігінде және ҚАЖК-нің 169-бабының 8-бөлігінде көзделген сотталған адамға сот жүктеген міндеттерді қаскөйлікпен орындамау деп сотталған адамның мінез-құлқын бақылайтын орган шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жою мүмкіндігі туралы жазбаша ескерту шығарғаннан кейін осындай міндеттерді қайталап орындамауын түсіну керек. Сонымен қатар сот жүктеген міндеттерді орындаудан жалтарудың қаскөйлік сипаты бар-жоғы туралы мәселе әрбір нақты жағдайда оның ұзақтығын, жалтару себептерін, сондай-ақ басқа да мән-жайларды ескере отырып шешілуі тиіс.
Шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адамның оған сот жүктеген міндеттерді орындауына кедергі келтірген объективті себептерге, мысалы, ауруына байланысты оларды орындамауы шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жоюға негіз болып табылмайды.
Негізгі жазадан шартты түрде мерзімінен бұрын босату кезінде қосымша жаза қолданылған сотталғандарға қатысты сот барлық жағдайларда жазаны орындайтын органның өтінішхаты бойынша немесе өз бастамасымен сотталған адамды қосымша жазадан толық немесе ішінара босату мүмкіндігі туралы мәселені талқылауға міндетті. Соттың бұл мәселе бойынша шешімі қаулының қарар бөлігінде көрсетілуі тиіс.
ҚАЖК-нің 154-бабының 2-бөлігіне сәйкес, бас бостандығынан айыруға сотталған кәмелетке толмағандардың жазаны өтеу тәртібін қаскөйлікпен бұзуы болып мыналар табылады:
мекемені абаттандыру және тұру жағдайларын жақсарту жөніндегі жұмыстардан дәлелді себептерсіз бас тарту;
алкогольді, есірткі құралдарын, психотроптық немесе басқа да есеңгірететін заттарды пайдалану;
мекеме әкімшілігінің өкілдеріне қорқыту, оларды қорлау, оларға бағынбау, оның ішінде жазаны өтеу режимін бұзу мақсатында өзіне қасақана қандай да бір зақым келтірумен ұштасқан әрекеттер;
мекемелердің ішкі тәртіп қағидаларында көзделмеген заттарды, құжаттарды, бұйымдарды, өнімдерді, заттектерді, азық-түлікті беру (алу), дайындау, сақтау;
карта ойнау, сондай-ақ материалдық немесе өзге де пайда табу мақсатында құмар ойындарға қатысу;
сот тағайындаған міндетті және мәжбүрлеп емдеуден жалтару;
сексуалдық сипаттағы әрекеттер жасау;
ҚАЖК-нің 154-бабының 2-бөлігінің 1)-7) тармақшаларында көрсетілген бұзушылықтарды жасауға бағытталған сотталғандар топтарын ұйымдастыру немесе оларға белсенді қатысу.
Көрсетілген бұзушылықтарды жасаған сотталған адам, оған қатаң сөгіс түріндегі тәртіптік жаза екі немесе одан да көп рет қолданылған жағдайда, кәмелетке толмағандарды ұстауға арналған орташа қауіпсіздік мекемесі бастығының қаулысымен жазаны өтеудің белгіленген тәртібін қаскөйлікпен бұзушы деп танылады.
Қылмыстық кодекстің 86-бабының 2-бөлігіне сәйкес, шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адам пробациялық бақылау мерзімі ішінде абайсызда қылмыс, қасақана қылмыстық теріс қылық немесе қасақана жасалған онша ауыр емес қылмыс жасаған жағдайларда, шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жою немесе оны сақтау туралы мәселені сот жаңа қылмыс үшін жаза тағайындау кезінде шешеді. Яғни заң шығарушы абайсызда қылмыс, қасақана қылмыстық теріс қылық немесе қасақана жасалған онша ауыр емес қылмыс жасағаны үшін шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды сақтап қалу мүмкіндігіне жол береді.
Егер сот шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жойса, онда жаза үкімдердің жиынтығы бойынша тағайындалады (ҚК-нің 60-бабы).
Егер пробациялық бақылау мерзімі ішінде (Қылмыстық кодекстің 86-бабының 3-бөлігі) шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған кәмелетке толмаған адам қасақана орташа ауырлықтағы, ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасаса, сот шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жояды және үкімдердің жиынтығы бойынша жаза тағайындау қағидаларына сәйкес жаза тағайындайды (ҚК-нің 60-бабы).
Осылайша, кәмелетке толмаған адамның бұдан кейінгі тағдыры жазадан шартты түрде мерзімінен бұрын босатылғаннан кейінгі мінез-құлқына байланысты болады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилович Борчашвили.
Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
