Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 72-бабына түсініктеме. Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату

1. Бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген адам осы баптың үшінші, төртінші және бесінші бөліктерінде көрсетілген мерзімдерді нақты өтегеннен кейін, егер сот оны түзеу үшін тағайындалған жазаны толық өтеуді қажет етпейді деп таныса, соттың шешімімен шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуы мүмкін.

Бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген адам осы баптың үшінші, төртінші және бесінші бөліктерінде көрсетілген мерзімдерді нақты өтегеннен кейін, қылмыспен келтірілген залалды толық өтеген және жазаны өтеудің белгіленген тәртібін қаскөйлікпен бұзушылықтары болмаған жағдайда шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуға жатады.

Адам өліміне әкеп соқпаған және аса ауыр қылмыс жасаумен ұштаспаған террористік немесе экстремистік қылмыс үшін тағайындалған бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген адам осы баптың үшінші, төртінші және бесінші бөліктерінде көрсетілген мерзімдерді нақты өтегеннен кейін, егер ол террористік немесе экстремистік қылмыстардың алдын алуға, оларды ашуға немесе тергеп-тексеруге, террористік немесе экстремистік топқа қатысушыларды әшкерелеуге белсенді түрде жәрдем көрсетсе, соттың шешімімен шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуы мүмкін.

Ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген жүкті әйелдер, жас балалары бар әйелдер, жас балаларды жалғыз тәрбиелеп отырған ер адамдар, елу сегіз және одан жоғары жастағы әйелдер, алпыс үш және одан жоғары жастағы ер адамдар, бірінші немесе екінші топтағы мүгедектігі бар адамдар осы баптың үшінші және бесінші бөліктерінде көрсетілген мерзімдерді нақты өтегеннен кейін соттың шешімімен шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуы мүмкін.

Ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген, ынтымақтастық туралы процестік келісімнің барлық талаптарын орындаған адам осы баптың үшінші және бесінші бөліктерінде көрсетілген мерзімдерді нақты өтегеннен кейін соттың шешімімен шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуы мүмкін.

Бұл ретте адам қосымша жаза түрін өтеуден толық немесе ішінара босатылуы мүмкін.

2. Бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адамға жазаның өтелмеген қалған бөлігі ішінде осы Кодекстің 44-бабы екінші бөлігінің қағидалары бойынша сот пробациялық бақылау белгілейді. Шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолданған кезде адамға Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару кодексінде көзделген міндеттер де жүктеледі.

Сот қосымша жаза түрі ретінде Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерге шығарып жіберуді тағайындаған шетелдікті немесе азаматтығы жоқ адамды шартты түрде мерзімінен бұрын босатқан кезде пробациялық бақылау белгіленбейді.

3. Шартты түрде мерзімінен бұрын босату сотталған адам нақты мынадай мерзімдерді өтегеннен кейін ғана қолданылуы мүмкін:

1) онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмыс үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде үштен бірін;

2) ауыр қылмыс үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде жартысын;

3) аса ауыр қылмыс үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде үштен екісін;

3-1) бұрын қолданылған шартты түрде мерзімінен бұрын босату осы баптың жетінші бөлігінің 1) және 2) тармақтарында көзделген негіздер бойынша жойылған жағдайда, жазаның өтелмеген қалған мерзімінің кемінде үштен екісін;

4) бұрын қолданылған шартты түрде мерзімінен бұрын босату осы баптың жетінші бөлігінің 3) тармағында көзделген негіз бойынша жойылған жағдайда, жаза мерзімінің кемінде төрттен үшін;

5) сотталған адам процестік келісімнің барлық талаптарын орындаған жағдайда ауыр қылмыс үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде үштен бірін не аса ауыр қылмыс үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде жартысын.

4. Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату жүкті әйелдерге, жас балалары бар әйелдерге, жас балаларды жалғыз тәрбиелеп отырған ер адамдарға, елу сегіз және одан жоғары жастағы әйелдерге, алпыс үш және одан жоғары жастағы ер адамдарға, бірінші немесе екінші топтағы мүгедектігі бар адамдарға сот нақты мынадай мерзімдерді өтегеннен кейін қолданылуы мүмкін:

1) онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмыс үшін сот тағайындаған жаза мерзімінің кемінде төрттен бірін;

2) ауыр қылмыс үшін сот тағайындаған жаза мерзімінің кемінде үштен бірін;

3) адам өміріне қол сұғумен ұштаспаған аса ауыр қылмыс үшін сот тағайындаған жаза мерзімінің кемінде жартысын, сондай-ақ бұрын қолданылған шартты түрде мерзімінен бұрын босату осы баптың жетінші бөлігінің 1) және 2) тармақтарында көзделген негіздер бойынша жойылған жағдайда;

4) адам өміріне қол сұғумен ұштасқан аса ауыр қылмыс үшін сот тағайындаған жаза мерзімінің кемінде үштен екісін, сондай-ақ бұрын қолданылған шартты түрде мерзімінен бұрын босату осы баптың жетінші бөлігінің 3) тармағында көзделген негіз бойынша жойылған жағдайда;

5) сотталған адам процестік келісімнің барлық талаптарын орындаған жағдайда ауыр қылмыс үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде төрттен бірін не аса ауыр қылмыс үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде үштен бірін.

6) Сотталған адамның бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны нақты өтеген мерзімі алты айдан кем болмауға тиіс.

7) Сот тағайындаған өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген адам, егер сот оны осы жазаны одан әрі өтеуді қажет етпейді деп таныса және ол бас бостандығынан айырудың кемінде жиырма бес жылын нақты өтесе, шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуы мүмкін. Егер сот тағайындаған өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген адам процестік келісімнің барлық талаптарын орындаса, ол бас бостандығынан айырудың кемінде он бес жылын нақты өтегеннен кейін шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуы мүмкін.

5. Егер жазаның өтелмеген қалған бөлігі ішінде шартты түрде мерзімінен бұрын босату қолданылған адам:

1) өзіне әкімшілік жазалар қолдануға әкеп соққан екі немесе одан да көп әкімшілік құқық бұзушылық жасаса не шартты түрде мерзімінен бұрын босату қолданылған кезде өзіне жүктелген міндеттерді дәлелді себепсіз екі реттен артық орындаудан жалтарса, не бас бостандығынан айыру орындарынан босатылғаннан кейін бес жұмыс күні ішінде таңдап алынған тұрғылықты жері бойынша тіркелу үшін дәлелді себепсіз келмесе, уәкілетті мемлекеттік органның ұсынуы бойынша сот шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жою және жазаның өтелмеген қалған бөлігін орындау туралы қаулы шығаруы мүмкін;

2) абайсызда қылмыс жасаса, сол сияқты жүкті әйел, жас балалары бар әйел, жас балаларды жалғыз тәрбиелеп отырған ер адам, елу сегіз және одан жоғары жастағы әйел, алпыс үш және одан жоғары жастағы ер адам, бірінші немесе екінші топтағы мүгедектігі бар адам қылмыстық теріс қылық, қасақана онша ауыр емес қылмыс жасаған жағдайларда шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жою немесе оны сақтау туралы мәселені сот жаңа қылмыс үшін жаза тағайындау кезінде шешеді. Егер сот шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жойса, жаза үкімдердің жиынтығы бойынша жаза тағайындау қағидаларына сәйкес тағайындалады;

3) осы бөліктің 2) тармағында көрсетілген жағдайларды қоспағанда, қасақана қылмыс жасаса, сот оған үкімдердің жиынтығы бойынша жаза тағайындау қағидаларына сәйкес жаза тағайындайды.

6. Шартты түрде мерзімінен бұрын босату мынадай адамдарға қолданылмайды:

1) кешірім жасау тәртібімен өлім жазасы бас бостандығынан айыруға ауыстырылған адамдарға;

2) адам өліміне әкеп соққан не аса ауыр қылмыс жасаумен ұштасқан террористік немесе экстремистік қылмыс үшін сотталған адамдарға;

7. ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін сотталған адамдарға, мынадай жағдайларды қоспағанда:

1) мұндай қылмыстарды жүкті әйелдердің, жас балалары бар әйелдердің, жас балаларды жалғыз тәрбиелеп отырған ер адамдардың, елу сегіз және одан жоғары жастағы әйелдердің, алпыс үш және одан жоғары жастағы ер адамдардың, бірінші немесе екінші топтағы мүгедектігі бар адамдардың жасауы;

3) ынтымақтастық туралы процестік келісімнің барлық талаптарын орындаған сотталған адамдар;

4) кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс үшін сотталған адамдарға, мұндай қылмысты кәмелетке толмаған адамның он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адамға қатысты жасаған жағдайын қоспағанда.

Жаза тағайындау және оны кейіннен орындау — қылмыстық жауаптылықты іске асырудың негізгі нысаны. Заңнама мен сот практикасы сот тағайындаған жазаны орындау әділдік пен ізгілік қағидаттарын толық көлемде іске асыруға, заңда көзделген (ҚК-нің 39-бабының 2-бөлігі) жаза мақсаттарына қол жеткізуді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді деген ұстанымға негізделеді.

Алайда қылмыстық заң қылмыстық жауаптылық мақсаттарына жазаны іске асырмай-ақ қол жеткізуге немесе оларды жазадан басқа қылмыстық-құқықтық сипаттағы шаралар арқылы жүзеге асыруға болатын жағдайларда сотқа жазаны қолданбау мүмкіндігін береді. Біздің ойымызша, заң шығарушы жазаны іске асыру әділдік, ізгілік және орындылық қағидаттарына қайшы келетін өмірлік жағдайларды ескерусіз қалдыра алмайды.

Қылмыс жасаған адам қылмыстық заңда көзделген негіздер бойынша жазадан толық немесе ішінара босатылуы мүмкін. Мұндай шара осындай жағдайларда ізгілік қағидатын іске асырудың, қылмыстық жауаптылықты дараландыру талабын сақтаудың және мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын орынды үнемдеудің жеке көрінісі болып табылады. Бұл қағидаттар ҚК мен ҚПК-нің бірқатар баптарында көрініс тапқан.

Қылмыстық жауаптылықтан босату мен жазадан босатудың ортақ белгілері де, елеулі айырмашылықтары да бар.

Ортақ белгісі — екі жағдайда да кінәлі адам ҚК-де көзделген мемлекеттік мәжбүрлеу шараларына ұшыратылуын тоқтатады. Қылмыстық жауаптылық пен қылмыстық жаза тек кінәлі адамға, яғни оның әрекеттерінде қылмыс құрамы болған жағдайда ғана қолданылуы мүмкін, ал қылмыстық жауаптылықтан да, қылмыстық жазадан да босату заңда көрсетілген нақты шарттар болған кезде ғана мүмкін болады.

Қылмыстық заңда аталған ұғымдардың арасында бірқатар елеулі айырмашылықтар көзделген:

қылмыстық жауаптылықтан босату негізінен қылмыстық теріс қылықты, онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыстарды жасаумен байланысты;

Жазадан босату бұл белгімен қатаң байланысты емес;

қылмыстық жауаптылықтан адам сот ісін жүргізудің кез келген сатысында (айыпталушы, сотталушы, сотталған адам) босатылуы мүмкін; жазадан — тек өзіне қатысты жаза тағайындала отырып, айыптау үкімі шығарылған адам ғана босатылады;

қылмыстық-процестік заңнамаға сәйкес қылмыстық жауаптылықтан адамды тек сот қана емес, прокурордың келісімімен тергеуші немесе анықтау органы да босата алады; ал жазадан адам тек соттың шешімімен босатылады.

Бірдей мән-жайлар қылмыстық жауаптылықтан босатудың да, жазадан босатудың да негіздері ретінде көрініс табуы мүмкін — барлығы процестің қай сатысында тұрғанына байланысты. Мәселен, заң шығарушы орган рақымшылық туралы қаулы қабылдаған кезде тергеу сатысындағы қылмыстық істер тоқтатылуы, ал қылмыстық жауаптылыққа тартылған адам одан босатылуы мүмкін. Жазасын өтеп жүрген адамдар рақымшылық актісінде көрсетілген шарттар болған кезде жазадан босатылуы мүмкін.

Шартты түрде мерзімінен бұрын босату өзінің мазмұны бойынша жазаны өтеу сатысында жазадан босатудың бір түрі болып табылады. Шартты түрде мерзімінен бұрын босату ізгілік қағидатының көріністерінің бірі болып саналады. Бұл институттың мәні заңда белгіленген шарттар болған кезде адамды жазаны одан әрі өтеуден босатудан тұрады. Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату қолданылған жағдайда адам қосымша жаза түрін өтеуден де толық немесе ішінара босатылуы мүмкін. Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату заңда көрсетілген мән-жайлар болған кезде және босатылған адам жазаның өтелмеген мерзімі ішінде сақтауға тиіс белгілі бір шарттар негізінде жүзеге асырылады. Жазаның өтелмеген бөлігі шартты түрде мерзімінен бұрын босатылатын адам үшін өзіндік сынақ мерзімі болып табылады, ал заңнамада жазадан шартты түрде мерзімінен бұрын босату институтының болуы сотталған адамды түзелуге ынталандыратын маңызды фактор болып саналады.

Шартты түрде мерзімінен бұрын босату институты Қазақстан Республикасының қылмыстық, қылмыстық-атқару және қылмыстық-процестік заңнамасымен реттеледі. Осы мағынада ол кешенді құқықтық институт болып табылады, алайда оның айқын қылмыстық-құқықтық сипаты бар. ҚК-нің 72-бабының 1-бөлігіне сәйкес бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген адам түсіндіріліп отырған баптың 3, 4 және 5-бөліктерінде көрсетілген мерзімдерді нақты өтегеннен кейін, егер сот оны түзеу үшін тағайындалған жазаны толық өтеуді қажет етпейді деп таныса, соттың шешімімен шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуы мүмкін.

ҚК-нің 72-бабының 3, 4 және 5-бөліктерінде көрсетілген мерзімдерді нақты өтегеннен кейін бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген адам қылмыспен келтірілген залалды толық өтеген және жазаны өтеудің белгіленген тәртібін қаскөйлікпен бұзушылықтары болмаған жағдайда шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуға жатады.

ҚК-нің 72-бабын қолдану кезінде қылмыспен келтірілген және өтелуге жататын залалға қылмыстың тікелей келтірген залалы да, сот үкімі немесе шешімі бойынша сотталған адамнан өндіріп алынған өзге де сомалар да жатады.

Сотталған адам өтеуге тиіс қылмыспен келтірілген залалдың мөлшері сот үкімімен де, қылмыстық істен туындайтын азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қабылданған және заңды күшіне енген шешіммен де белгіленеді.

Адам өліміне әкеп соқпаған және аса ауыр қылмыс жасаумен ұштаспаған террористік немесе экстремистік қылмыс үшін тағайындалған бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген адам ҚК-нің 72-бабының 3, 4 және 5-бөліктерінде көрсетілген мерзімдерді нақты өтегеннен кейін, егер ол террористік және экстремистік қылмыстардың алдын алуға, оларды ашуға немесе тергеп-тексеруге, террористік немесе экстремистік топқа қатысушыларды әшкерелеуге белсенді түрде жәрдем көрсетсе, соттың шешімімен шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуы мүмкін.

Ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген жүкті әйелдер, жас балалары бар әйелдер, жас балаларды жалғыз тәрбиелеп отырған ер адамдар, елу сегіз және одан жоғары жастағы әйелдер, алпыс үш және одан жоғары жастағы ер адамдар, бірінші немесе екінші топтағы мүгедектігі бар адамдар ҚК-нің 72-бабының 3, 4 және 5-бөліктерінде көрсетілген мерзімдерді нақты өтегеннен кейін соттың шешімімен шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуы мүмкін.

Ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген, ынтымақтастық туралы процестік келісімнің барлық талаптарын орындаған адам ҚК-нің 72-бабының 3, 4 және 5-бөліктерінде көрсетілген мерзімдерді нақты өтегеннен кейін соттың шешімімен шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуы мүмкін. Бұл ретте адам қосымша жаза түрін өтеуден толық немесе ішінара босатылуы мүмкін.

Жазадан шартты түрде мерзімінен бұрын босату тек бас бостандығын шектеу және бас бостандығынан айыру жазаларын өтеп жүрген адамдарға қолданылады.

Жазадан шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды сот сотталған адамның жазасын өтеу орны бойынша жазаны орындауды жүргізетін органның, яғни сотталған адам жазасын өтеп жүрген мекеменің ұсынуы негізінде қолданады.

Жазаны өтеуден босатудың осы түрінің шартты сипаты шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адамның мінез-құлқына және оған жүктелген міндеттерді орындауына бақылау белгілеуден, сондай-ақ шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адамға қойылатын талаптар бұзылған жағдайда шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жою мүмкіндігінен көрінеді.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 2 қазандағы «Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату, жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру және тағайындалған жаза мерзімін қысқарту туралы сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 1-тармағына сәйкес жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату, жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру немесе тағайындалған жаза мерзімін қысқарту кешенді құқықтық институттар болып табылады. Оларды қолдану мәселелері ҚР ҚК-нің 72, 73, 86 және 87-баптарында, ҚР ҚПК-нің 476, 477, 478 және 480-баптарында және ҚР ҚАК-нің 161, 162 және 169-баптарында белгіленген тәртіппен шешіледі.

Аталған нормативтік қаулының 2-тармағына сәйкес ҚК-нің 72-бабы 1-бөлігінің бірінші абзацы сот үкімімен тағайындалған жаза мерзімінің заңда көзделген бөлігін өтеген және оны толық өтеуді қажет етпейтін сотталған адамға соттың шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолдану мүмкіндігін бекітеді. ҚК-нің 72-бабы 1-бөлігінің екінші, үшінші, төртінші және бесінші абзацтарында шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолданудың арнайы шарттары көзделген.

Егер сот заңда көзделген жаза мерзімін нақты өтеумен қатар сотталған адамның жазаны өтеу режимін қаскөйлікпен бұзушылықтары болмағанын және қылмыспен келтірілген залалды толық өтегенін анықтаса, онда ҚК-нің 72-бабы 1-бөлігінің екінші абзацына сәйкес ол қандай да бір қосымша шарттарсыз шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуға жатады.

Осы шарттардың кем дегенде біреуі болмаған жағдайда сотталған адамды шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы мәселені сот ҚК-нің 72-бабы 1-бөлігінің бірінші абзацында бекітілген қағидаларға сәйкес шешеді.

Қылмыспен келтірілген материалдық залалды өтеу туралы талап қойылмаған сотталған адам қаскөйлікпен бұзушылықтары болмаған жағдайда жаза мерзімінің белгіленген бөлігін өтегеннен кейін міндетті түрде шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуға жатады.

Сот үкімі бойынша сотталған адамнан өндіріп алынған процестік шығындар өтеуге жататын залалға жатпайды.

Жазадан шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолдану үшін бірнеше шарттың болуы қажет. Бірінші шарт — сотталған адамның бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны өтеуі. Екінші шарт — босату мүмкіндігінің формальды өлшемінің, яғни тағайындалған жаза мерзімінің заңда белгіленген бөлігін өтеудің болуы. Бұл мерзімді заң шығарушы қылмыстың санатын ескере отырып белгілеген.

Шартты түрде мерзімінен бұрын босату сотталған адам нақты мынадай мерзімдерді өтегеннен кейін ғана қолданылуы мүмкін:

онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмыс үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде үштен бірін;

ауыр қылмыстар үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде жартысын;

аса ауыр қылмыстар үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде үштен екісін;

3-1) бұрын қолданылған шартты түрде мерзімінен бұрын босату ҚК-нің 72-бабының 7-бөлігінің 1) және 2) тармақтарында көзделген негіздер бойынша жойылған жағдайда, жазаның өтелмеген қалған мерзімінің кемінде үштен екісін;

бұрын қолданылған шартты түрде мерзімінен бұрын босату ҚК-нің 72-бабының 7-бөлігінің 3) тармағында көзделген негіз бойынша жойылған жағдайда, жаза мерзімінің кемінде төрттен үшін;

сотталған адам процестік келісімнің барлық талаптарын орындаған жағдайда ауыр қылмыс үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде үштен бірін не аса ауыр қылмыс үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде жартысын (түсіндіріліп отырған баптың 3-бөлігі).

Шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың тағы бір міндетті шарты — сотталған адамның қылмыспен келтірілген залалды толық өтеуі. Соңғы шарт — сотталған адамда жазаны өтеудің белгіленген тәртібін қаскөйлікпен бұзушылықтардың болмауы.

ҚАК-нің 130-бабының 2-бөлігіне сәйкес жазаны өтеудің белгіленген тәртібін қаскөйлікпен бұзушылықтар болып мыналар танылады:

мекемені абаттандыру және тұру жағдайларын жақсарту жөніндегі жұмыстардан дәлелді себептерсіз бас тарту;

мекеме әкімшілігінің өкілдеріне қауіп төндіру, оларды қорлау, оларға бағынбау, оның ішінде жазаны өтеу режимін бұзу мақсатында өзіне қасақана қандай да бір зақым келтірумен ұштасқан әрекеттер;

мекемелердің ішкі тәртіп қағидаларында көзделмеген заттарды, құжаттарды, бұйымдарды, өнімдерді, заттектерді, азық-түлікті беру (алу), жасау, сақтау;

сот тағайындаған міндетті және мәжбүрлеп емделуден жалтару;

мекеме әкімшілігі ҚАК-нің 119-бабына сәйкес ұсынған ақылы жұмыстан бас тарту;

қауіпсіздігі барынша төмен мекеме аумағын және жұмыс объектісін өз бетінше тастап кету;

ҚАК-нің 113-бабының 8-бөлігінде көзделген жағдайларды қоспағанда, мекеме аумағынан тыс жерге қысқа мерзімді шығуға рұқсат берілген сотталған адамның белгіленген мерзімде мекемеге оралмауы;

алкоголь, есірткі құралдарын, психотроптық немесе басқа да есеңгірететін заттарды тұтыну;

карта ойнау, сондай-ақ материалдық немесе өзге де пайда табу мақсатындағы басқа ойындар;

жыныстық сипаттағы әрекеттер жасау;

ұсақ бұзақылық;

ҚАК-нің 130-бабы 2-бөлігінің 1)–11) тармақшаларында көрсетілген бұзушылықтарды жасауға бағытталған сотталғандар топтарын ұйымдастыру немесе оларға белсенді түрде қатысу;

сотталған адам алты ай ішінде тәртіптік изоляторға қамау немесе жеке камераға ауыстыру түріндегі жазалауға тартылған жазаны өтеудің белгіленген тәртібін қайталап, біртекті түрде бұзуы.

Түсіндіріліп отырған баптың 4-бөлігі адамдардың жекелеген санаттары үшін сот тағайындаған жаза мерзімін нақты өтеудің қысқартылған мерзімдерін белгіледі. Осылайша, жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату жүкті әйелдерге, жас балалары бар әйелдерге, жас балаларды жалғыз тәрбиелеп отырған ер адамдарға, елу сегіз және одан жоғары жастағы әйелдерге, алпыс үш және одан жоғары жастағы ер адамдарға, бірінші және екінші топтағы мүгедектігі бар адамдарға нақты мынадай мерзімдерді өтегеннен кейін қолданылуы мүмкін:

онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыс үшін сот тағайындаған жаза мерзімінің кемінде төрттен бірін;

ауыр қылмыс үшін сот тағайындаған жаза мерзімінің кемінде үштен бірін;

адам өміріне қол сұғумен ұштаспаған аса ауыр қылмыс үшін сот тағайындаған жаза мерзімінің кемінде жартысын, сондай-ақ бұрын қолданылған шартты түрде мерзімінен бұрын босату түсіндіріліп отырған баптың 7-бөлігінің 1) және 2) тармақтарында көзделген негіздер бойынша жойылған жағдайда;

адам өміріне қол сұғумен ұштасқан аса ауыр қылмыс үшін сот тағайындаған жаза мерзімінің кемінде үштен екісін, сондай-ақ бұрын қолданылған шартты түрде мерзімінен бұрын босату түсіндіріліп отырған баптың 7-бөлігінің 3) тармағында көзделген негіз бойынша жойылған жағдайда;

сотталған адам процестік келісімнің барлық талаптарын орындаған жағдайда ауыр қылмыс үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде төрттен бірін не аса ауыр қылмыс үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде үштен бірін.

Адамның процестік келісімнің барлық талаптарын орындаған болып қашан есептелетіні туралы ҚК-нің 67-бабына түсініктемені қараңыз.

Егер сотталған адам үкімдердің жиынтығы бойынша тағайындалған жазаны өтеп жүрсе және қылмыстардың бір бөлігі он сегіз жасқа толғанға дейін, ал екінші бөлігі кәмелетке толғаннан кейін жасалса, шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолдануға негіз болатын мерзімді өтеу ҚК-нің 86-бабына сәйкес есептелуге тиіс.

Сотталған адам ҚК-нің 72-бабының 3-бөлігінде белгіленген жаза мерзімінің бөлігін өтеген кезде жазаны орындайтын мекеме немесе орган бес күн мерзімде сотталған адамға жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату мәселесін қарау үшін сотқа өтінішхат беру құқығының туындағаны туралы жазбаша хабарлауға міндетті.

Сотталған адамның жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы өтінішхатына жазаны орындайтын мекеме немесе орган оның жеке басын, мінез-құлқын, жазаны өтеу кезеңіндегі еңбекке және оқуға көзқарасын сипаттайтын мәліметтерді қоса тіркейді (ҚАК-нің 162-бабының 3-бөлігі).

ҚАК-нің 162-бабының 9-бөлігіне сәйкес мекеме әкімшілігі немесе жазаны орындайтын орган сотталған адамның жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы өтінішхатпен жүгінген күнінен бастап он күн ішінде ҚАК-нің 162-бабының 3-бөлігінде көрсетілген материалдарды және сотталған адамның жеке ісін қоса тіркей отырып, оны сотқа жіберуге, сондай-ақ ҚАК-нің 162-бабының 10-бөлігінде көзделген ережелерді сақтай отырып, прокурорға жазбаша түрде хабарлауға міндетті.

Жазадан шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы өтінішхатты қарау кезінде сот ҚК-де көзделген шарттар болған жағдайда сотталған адамды шартты түрде мерзімінен бұрын босатуға немесе бұдан бас тартуға құқылы.

Сот бас тартқан жағдайда көрсетілген негіздердің кез келгені бойынша өтінішхатты қайта енгізуге бас тарту туралы қаулы шығарылған күннен бастап алты ай өткеннен кейін ғана жол беріледі. Бұл ретте жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жазаға ауыстырудан соттың бас тартуы алты айлық мерзім өткенге дейін жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы өтінішхат енгізуге кедергі келтірмейді, сол сияқты соттың шартты түрде мерзімінен бұрын босатудан бас тартуы жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жазаға ауыстыру туралы өтінішхат енгізуге кедергі келтірмейді (ҚАК-нің 162-бабының 10-бөлігі).

Сотталған адамның шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы өтінішхатын өз іс жүргізуіне қабылдау туралы мәселені шешу кезінде сот оның заңда қойылатын талаптарға (ҚАК-нің 162-бабының 1, 3, 9-бөліктері және ҚПК-нің 480-бабының 2-бөлігі) сәйкес келетінін, ұсынылған материалдарда сотталған адамның жазаны өтеудің барлық кезеңіндегі мінез-құлқын, еңбекке және оқуға көзқарасын сипаттайтын мәліметтердің бар-жоғын, сотталған адамның жазаны өтеуіне негіз болған құжаттардың көшірмелері, сондай-ақ жаза мерзімінің белгіленген бөлігін өтегені туралы мәліметтердің бар-жоғын тексеруге тиіс.

Егер ұсынылған материалдарда өтінішхатты қарау үшін жеткілікті мәліметтер болмаса және сот отырысында олардың орнын толтыру мүмкін болмаса, судья өтінішхатты қарауға дайындау барысында өзінің қаулысымен осы материалдарды тиісті түрде ресімдеу үшін қайтарады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату, жазаның өтелмеген мерзімін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру және тағайындалған жаза мерзімін қысқарту туралы сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 9-тармағына сәйкес сотталған адамның ҚК-нің 72-бабының үшінші, төртінші және алтыншы бөліктерінде, 73-бабының екінші бөлігінде, 86-бабының бірінші бөлігінде және 87-бабының бірінші бөлігінде көзделген жазаның заңда белгіленген бөлігін нақты өтеуі шартты түрде мерзімінен бұрын босатуға немесе жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыруға сөзсіз негіз бола алмайды.

Шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы мәселені шешу кезінде соттар әрбір нақты жағдайда жеке тәсілді қамтамасыз етуге және өтінішхатта және өзге де материалдарда жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату үшін жеткілікті мәліметтердің бар-жоғын анықтауға, яғни сотталған адамның мінез-құлқындағы оң өзгерістерді бағалауға тиіс.

Сотталған адамның мінез-құлқын бағалау кезінде соттар оның ішкі тәртіп қағидаларын сақтауын, қылмыстық-атқару жүйесі мекемесі әкімшілігінің талаптарын орындауын, тәрбиелік сипаттағы іс-шараларға және мекеменің қоғамдық өміріне қатысуын, көтермелеулерін, тәртіптік жазаларын, туыстарымен және сотталған адамдармен қарым-қатынасын, оқуға оң немесе теріс көзқарасын, залалды өтеуін, ұстаудың жеңілдетілген жағдайларына ауыстырылуын және сотталған адамның түзелгенін куәландыруы мүмкін өзге де мән-жайларды ескеруге тиіс.

Соттың сотталған адамның түзелгені туралы қорытындысы оның мінез-құлқы туралы деректерді өтінішхатты қараудың алдындағы тікелей кезең үшін ғана емес, мекемеде болған бүкіл кезең үшін, оның ішінде үкім шығарылғанға дейін күзетпен ұстау уақытын қоса алғанда, жан-жақты есепке алуға негізделуге тиіс. Егер сот жазасын өтеп жүрген адамның түзелгені туралы қорытындыға келсе, онда бұл адамның өзін түзеу үшін сот тағайындаған жазаны толық өтеуді қажет етпейтіні туралы екінші қорытынды да жасалуға тиіс.

ҚАК-нің 130-бабында көзделген талаптардың дұрыстығы соттың жеке істің материалдарын мұқият зерттеуі негізінде анықталады.

Сотталған адамға жазаны өтеудің бүкіл кезеңі ішінде қолданылған, алынып тасталған және өтелген жазаларды қоспағанда, тәртіп бұзушылықтардың сипатын ескере отырып, оның мінез-құлқын сипаттайтын басқа да деректермен жиынтықта сот бағалауға тиіс.

Сотталған адамның түзелу дәрежесін зерттеу кезінде оған тәртіптік жаза қолданудың әрбір фактісін осы бұзушылықтардың қаскөйлік сипатта болған-болмағаны тұрғысынан зерделеу қажет.

Осылайша, шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың дербес шарты босатудың материалдық негізінің болуы болып табылады деген қорытынды жасауға болады. Себебі шартты түрде мерзімінен бұрын белгілі бір жаза бөлігін өтеген әрбір сотталған адам емес, қоғам үшін қауіпті болуын тоқтатқан және оған қатысты жазаны одан әрі іске асыру орынсыз болып табылатын сотталған адам ғана босатылуы мүмкін. Сондықтан заң босату мүмкіндігін адамның өзін түзеу үшін сот тағайындаған жазаны толық өтеуді қажет етпейтінімен байланыстырады. Жазаны одан әрі өтеу қажеттілігінің жоқтығын сот анықтауға тиіс.

Кәмелетке толмағандарды жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату мәселелері ҚК-нің 86-бабымен реттеледі.

Соттың жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатудан бас тартуы заңда көрсетілген негіздер болған кезде ғана мүмкін болады. Сот бұрынғы сотталғандықтың болуы, тағайындалған жазаның жеңілдігі, сотталған адамның кінәсін мойындамауы, оның қылмыстық-атқару жүйесі мекемелерінің бірінде қысқа уақыт болуы және т.б. сияқты заңда көрсетілмеген негіздер бойынша жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатудан бас тартуға құқылы емес.

Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты да осы мән-жайға назар аударады. Мәселен, «Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату, жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру және тағайындалған жаза мерзімін қысқарту туралы сот практикасы туралы» нормативтік қаулының 12-тармағында былай делінген: «Тағайындалған жаза мерзімін толық өтеуді қажет етпейтін сотталған адамдарға қатысты жазаны одан әрі өтеуден босатудан негізсіз бас тарту, сондай-ақ шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды дұрыс қолданбау жағдайларына ... жол берілмеуге тиіс.

Соттар заңда көзделмеген, мысалы, тағайындалған жазаның жеңілдігі, сотталған адамның осы мекемеде қысқа уақыт болуы, сотталған адамның кінәсін мойындамауы, бұрын сотталғандығының болуы, ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасағаны үшін жазасын өтеуі және т.б. себептер бойынша шартты түрде мерзімінен бұрын босатудан бас тартуға құқылы емес».

Сот жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы шешім қабылдаған жағдайда сотталған адам қаулы заңды күшіне енгеннен кейін қамаудан босатылуға жатады. Жазаның өтелмеген бөлігінің мерзімі сотталған адам нақты босатылған кезден бастап есептеледі. Сот қаулының көшірмесін жазаны орындайтын мекемеге немесе органға, сондай-ақ үкім шығарған сотқа дереу жіберуге тиіс (ЖСНҚ-ның 13-тармағы).

Егер сот үкімімен негізгі жазамен қатар қосымша жаза тағайындалса, негізгі жазадан шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы мәселені қарау кезінде соттар сотталған адамды қосымша жазаны өтеуден де толық немесе ішінара босату мүмкіндігі туралы мәселені талқылауға тиіс.

Егер қосымша жаза орындалған болса (айыппұл өндіріп алынған, адам арнайы, әскери немесе құрметті атағынан, сыныптық шенінен, мемлекеттік наградаларынан айырылған), сотталған адамды осы қосымша жазадан босату мәселесі қаралмайды. Қосымша жаза ішінара орындалған жағдайда (айыппұлдың бір бөлігі өндіріп алынған) сот жазаның қалған бөлігін өтеуден ішінара немесе толық босату туралы мәселені шешуге құқылы. Қосымша жаза (мысалы, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру) орындалмаған жағдайларда сот сотталған адамды оны өтеуден толық немесе ішінара босатуға құқылы. Соттың осы мәселе бойынша шешімі қаулының қарар бөлігінде көрсетілуге тиіс.

Сотталған адамның нақты өтеген жаза мерзімін есептеу кезінде оған үкім шығарылғанға және соңғысы заңды күшіне енгенге дейін адамды күзетпен ұстау уақыты қосылады. Егер көрсетілген мерзімді жазаның жалпы мерзіміне есепке алу туралы шешім үкімде немесе үкімді орындау тәртібімен шығарылған сот қаулысында болмаса, онда шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолдану кезінде сот өзінің қаулысында осындай есепке алуды белгілейді.

Шартты түрде мерзімінен бұрын босату мүмкіндігінің туындауына дейін міндетті түрде өтелуге тиіс жаза мерзімін белгілеу, біріншіден, сотталған адамның тағайындалған мерзімнің барлығында болмаса да, жазаны өтеуге байланысты шектеулерді белгілі бір уақыт бойы бастан өткеруі және осылайша әділдік қағидатының сақталуы үшін, екіншіден, өтелетін мерзім ішінде сотталған адамның өзін тексеріп, өзін түзеу үшін сот тағайындаған жазаны толық өтеуді қажет етпейтінін дәлелдеуі үшін қажет.

Сотталған адамға тағайындалған жаза рақымшылық немесе кешірім жасау актісімен не жоғары тұрған соттың қаулысымен жеңілдетілген жағдайларда жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолдану кезінде нақты өтелген жаза мерзімін сот рақымшылық немесе кешірім жасау актісімен не жоғары тұрған соттың қаулысымен белгіленген жаза мерзіміне сүйене отырып есептеуге тиіс.

Егер адам қылмыстардың жиынтығы бойынша немесе әртүрлі ауырлық санатындағы құқық бұзушылықтар жасағаны үшін үкімдердің жиынтығы бойынша сотталған болса, жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату немесе жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру туралы мәселені шешу кезінде сот шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолдануға немесе жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыруға мүмкіндік беретін нақты өтелуге тиіс мерзімді ҚК-нің 72-бабының 3-бөлігінде, 73-бабының 2-бөлігінде, 86-бабының 1-бөлігінде көзделген қағидалар бойынша жиынтыққа кіретін ең ауыр қылмысқа қатысты есептеуге тиіс.

Қылмыспен келтірілген зиян (материалдық залал және моральдық зиян) азаматтық талап қою бойынша сотталған адамның мүгедектігі немесе жұмысқа орналасуға кедергі келтіретін ауруларының болуы, колонияда жұмыс орындарының шектеулі саны және т.б. сияқты объективті себептерге байланысты өтелмеген жағдайларда сот осы негіздің өзіне ғана сүйене отырып, жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатудан немесе жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстырудан бас тартуға құқылы емес.

Сонымен бірге сотталған адамның қылмыспен келтірілген зиянды өтеуден жалтару фактілері (мүлкін, табысын жасыру, жұмыс істеуден жалтару және т.б.) басқа мән-жайлармен қатар шартты түрде мерзімінен бұрын босатуға немесе жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыруға кедергі болуы мүмкін.

Түсіндіріліп отырған баптың 5-бөлігіне сәйкес сотталған адамның нақты өтеген бас бостандығынан айыру мерзімі алты айдан кем болмауға тиіс. Мұндай нұсқаманы белгілеу, әсіресе қысқа мерзімді бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген адамдарға қатысты орынды болып табылады, өйткені құқық қолданушыға сотталған адамның өзін түзеу үшін сот тағайындаған жазаны толық өтеуді қажет етпейтіні туралы талапқа мінез-құлқының сәйкестігін бағалау үшін белгілі бір уақыт қажет.

Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігіне сәйкес бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адамға жазаның өтелмеген қалған бөлігі ішінде ҚК-нің 44-бабының 2-бөлігінің қағидалары бойынша сот пробациялық бақылау белгілейді.

Пробациялық бақылау — есепте тұрған адамдардың заңмен және сотпен жүктелген міндеттерді орындауын бақылауды жүзеге асыру жөніндегі уәкілетті органдардың қызметі (ҚАК-нің 3-бабының 9) тармағы). ҚК-нің 44-бабының 2-бөлігіне сәйкес пробациялық бақылауды уәкілетті мемлекеттік орган жүзеге асырады және соттың шешімі бойынша сотталған адамның мынадай міндеттерді орындауын қамтиды: сотталған адамның мінез-құлқын бақылайтын уәкілетті мемлекеттік органды хабардар етпей тұрақты тұрғылықты жерін, жұмысын, оқуын өзгертпеу; белгілі бір жерлерге бармау; алкоголизмнен, нашақорлықтан, уытқұмарлықтан, жыныстық жолмен берілетін аурулардан емделу курсынан өту; отбасына материалдық қолдау көрсету; сотталған адамның түзелуіне және оның жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауына жол бермеуге ықпал ететін басқа да міндеттер.

Шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолданған кезде адамға ҚР ҚАК-де көзделген міндеттер де жүктеледі.

Мәселен, ҚАК-нің 21-бабының 2-бөлігіне сәйкес өзіне қатысты пробациялық бақылау белгіленген адам:

1\. үкім немесе сот қаулысы заңды күшіне енген күннен бастап он тәулік ішінде есепке қою үшін пробация қызметіне келуге;

2\) ҚАК-де белгіленген жазаны өтеу шарттары мен тәртібін және қылмыстық-құқықтық ықпал етудің өзге де шараларын сақтауға;

3\. профилактикалық әңгімеге қатысу үшін пробация қызметіне келуге;

4\) жұмыс және (немесе) тұрғылықты жері өзгергені туралы пробация қызметіне жазбаша түрде хабарлауға міндетті.

ҚАК-нің 169-бабының 8-бөлігіне сәйкес шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адам:

1\. мекемеден босатылған күннен бастап бес жұмыс күні ішінде тұрғылықты жері бойынша ішкі істер органдарында тіркеуден өтуге;

2\) өзінің мінез-құлқы туралы есеп беру үшін ішкі істер органдарына, әлеуметтік-құқықтық көмек алу мәселелері бойынша тиісті органдарға айына кемінде бір рет келуге;

3\. ішкі істер органдары белгілеген уақытта тұрғылықты жерінен кетпеуге;

4\) ішкі істер органдарын жазбаша хабардар етпей тұрақты тұрғылықты жерін, жұмысын және оқуын өзгертпеуге;

5\) жұмыстан және оқудан бос уақытында ішкі істер органдары белгілеген жерлерге бармауға;

6\) ішкі істер органдарының жазбаша рұқсатынсыз басқа жерлерге шықпауға;

6-1) негізгі жазаны толық өтегенге және пробациялық бақылау мерзімі аяқталғанға дейін Қазақстан Республикасының аумағынан кетпеуге;

6-2) алкогольдік ішімдіктерді, сондай-ақ есірткі құралдары мен психотроптық заттарды, олардың аналогтарын медициналық емес мақсатта тұтынбауға;

7\) жәбірленушінің денсаулығына, мүлкіне келтірілген зиянды немесе мемлекетке келтірілген материалдық залалды өтеу жөнінде шаралар қабылдауға;

8\) ішкі істер органдарының талап етуі бойынша шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адамның мінез-құлқын бақылауды жүзеге асыру үшін қажетті түсініктемелер мен өзге де құжаттарды ұсынуға;

9\) Қазақстан Республикасының салық заңнамасында белгіленген тәртіппен тұрғылықты жері бойынша мемлекеттік кірістер органына Қазақстан Республикасының аумағында да, одан тыс жерлерде де орналасқан салық салу объектісі болып табылатын кірістері мен мүлкі туралы декларацияны ұсынуға міндетті. Көрсетілген декларация жазаның өтелмеген қалған бөлігі аяқталғанға дейін ұсынылады.

Бұл ретте аталған адамдар ішкі істер органына мемлекеттік кірістер органының декларацияны алғаны туралы анықтамасын ұсынады.

Шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адам пробациялық бақылаудан жалтарған жағдайда ішкі істер органдары оның жүрген жерін және жалтару себептерін анықтау жөніндегі бастапқы іс-шараларды жүргізеді. Шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адамның жүрген жері анықталған жағдайда ішкі істер органдары сотқа оны іздестіру жариялау және бұлтартпау шарасын таңдау туралы ұсыну енгізеді.

Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінің екінші абзацына сәйкес сот қосымша жаза түрі ретінде Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерге шығарып жіберуді тағайындаған шетелдікті немесе азаматтығы жоқ адамды шартты түрде мерзімінен бұрын босатқан кезде пробациялық бақылау белгіленбейді. Жоғарыда аталған Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысында да: «ҚК-нің 72-бабының 2-бөлігіне сәйкес сот үкімі бойынша қосымша жаза ретінде Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерге шығарып жіберу тағайындалған шетелдікті немесе азаматтығы жоқ адамды шартты түрде мерзімінен бұрын босатқан кезде пробациялық бақылау белгіленбейді» деп көрсетілген.

ҚК-нің 72-бабының 2-бөлігінің мағынасы бойынша адам бас бостандығын шектеу түріндегі жазадан шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған кезде пробациялық бақылау белгіленбейді.

Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар үшін жазаның өтелмеген бөлігі тек айыппұлға, Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерге шығарып жіберумен немесе онсыз ауыстырылуы мүмкін.

Өмір бойына бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны өтеп жүрген адамды сот, егер ол осы жазаны одан әрі өтеуді қажет етпейді деп таныса және бас бостандығынан айырудың кемінде жиырма бес жылын нақты өтесе, шартты түрде мерзімінен бұрын босатуы мүмкін.

Түсіндіріліп отырған баптың 6-бөлігіне сәйкес өмір бойына бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны өтеп жүрген адам процестік келісімнің барлық талаптарын орындаған жағдайда, ол бас бостандығынан айырудың кемінде он бес жылын нақты өтегеннен кейін шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуы мүмкін.

ҚК-нің 6-бабына сәйкес жазадан шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолдану немесе қолданбау мүмкіндігі туралы мәселе, егер бұл сотталған адамның жағдайын нашарлатпаса, шартты түрде мерзімінен бұрын босату қолданылған кезде қолданыста болған заңға сәйкес шешілуге тиіс. Заң өзгеріп, жағдай нашарлаған жағдайда үкім шығарылған кезде қолданыста болған заң қолданылады.

Шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жою сотталған адамды жазаның сол түрін өтеу орындарына, яғни шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған жазасын өтеуді жалғастыру үшін қайтаруды білдіреді.

ҚК-нің 72-бабы 7-бөлігінің 1) тармағында сотталған адам жазаның өтелмеген қалған бөлігі ішінде мынадай әрекеттер жасаған жағдайда шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жою мүмкіндігі көзделген:

1\. өзіне әкімшілік жазалар қолдануға әкеп соққан екі немесе одан да көп әкімшілік құқық бұзушылық жасаған;

2\) шартты түрде мерзімінен бұрын босату қолданылған кезде өзіне жүктелген міндеттерді дәлелді себепсіз екі реттен артық орындаудан жалтарған;

3\. бас бостандығынан айыру орындарынан босатылғаннан кейін бес жұмыс күні ішінде таңдап алынған тұрғылықты жері бойынша тіркелу үшін дәлелді себепсіз келмеген.

Аталған жағдайлардың кез келгенінде уәкілетті мемлекеттік органның ұсынуы бойынша сот шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жою және жазаның өтелмеген қалған бөлігін орындау туралы қаулы шығара алады. Біріншіден, бұл тармақ сотты міндеттемейтінін, тек ҚК-нің 72-бабы 7-бөлігінің 1) тармағында көрсетілген мән-жайлар болған кезде шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жою құқығын беретінін ескеру қажет. Екіншіден, ҚК-нің 72-бабы 7-бөлігінің 1) тармағында көрсетілген негіздер бойынша шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күші тек уәкілетті мемлекеттік органның ұсынуы бойынша ғана жойылуы мүмкін.

ҚК-нің 72-бабы 7-бөлігінің 1) тармағы негізінде шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күші жойылған жағдайда сотталған адамға бас бостандығынан айырудың өтелмеген бөлігін өтеу өзі шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған қылмыстық-атқару жүйесі мекемесінде белгіленеді.

ҚК-нің 72-бабы 7-бөлігінің 2) тармағына сәйкес абайсызда қылмыс жасалған, сондай-ақ жүкті әйел, жас балалары бар әйел, жас балаларды жалғыз тәрбиелеп отырған ер адам, елу сегіз және одан жоғары жастағы әйел, алпыс үш және одан жоғары жастағы ер адам, бірінші немесе екінші топтағы мүгедектігі бар адам қылмыстық теріс қылық, қасақана онша ауыр емес қылмыс жасаған жағдайларда шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жою немесе оны сақтау туралы мәселені сот жаңа қылмыс үшін жаза тағайындау кезінде шешеді.

Бұл норма сотқа заңда көрсетілген мән-жайлар болған кезде де шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жою құқығын береді, бірақ оны міндеттемейді.

Шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күші жойылған жағдайда сот жаңа қылмыс үшін жазаны ҚК-нің 60-бабында белгіленген қағидалар бойынша тағайындайды, яғни жаңа қылмыс үшін тағайындалған жазаға алдыңғы үкім бойынша жазаның өтелмеген бөлігі толық немесе ішінара қосылады (адам алдыңғы үкім бойынша жазасын өтеп жүріп, шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған жаза бөлігі).

Егер сот шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жоймай, оны сақтап қалса, онда шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адамға жаңа қылмыс жасағаны үшін жаза тағайындалады және ол бірінші қылмыс үшін жазадан шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған күйінде қалады. Бұл жағдайда сотталған адам жаңа үкім шығарылғаннан кейін іс жүзінде тек жаңа үкім бойынша тағайындалған жазаны өтейтін болады. Ескі және жаңа үкімдер бойынша жазалар қосылмайды.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату, жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру және тағайындалған жаза мерзімін қысқарту туралы сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 17-тармағында ҚК-нің 44-бабының 2-бөлігінде және ҚАК-нің 169-бабының 8-бөлігінде көзделген сотталған адамға сот жүктеген міндеттерді қаскөйлікпен орындамау деп сотталған адамның мінез-құлқын бақылайтын орган шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жою мүмкіндігі туралы жазбаша ескерту шығарғаннан кейін осындай міндеттерді қайталап орындамауын түсіну қажет екені көрсетілген. Сонымен бірге сот жүктеген міндеттерді орындаудан жалтарудың қаскөйлік сипатта болған-болмағаны туралы мәселе әрбір нақты жағдайда жалтарудың ұзақтығы мен себептерін, сондай-ақ басқа да мән-жайларды ескере отырып шешілуге тиіс.

Шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адамның объективті себептерге, мысалы, ауруына байланысты, сот жүктеген міндеттерді орындамауы шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жоюға негіз болып табылмайды.

Шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күші жойылған кезде, егер адам оны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған болса, орындауға тек негізгі жазаның ғана емес, қосымша жазаның да өтелмеген бөлігі жіберіледі.

Түсіндіріліп отырған баптың 7-бөлігінің 3) тармағына сәйкес шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған адамның сот тағайындаған жазаның өтелмеген қалған бөлігі ішінде түсіндіріліп отырған баптың 7-бөлігінің 2) тармағында көрсетілген жағдайларды қоспағанда, жаңа қасақана қылмыс жасауы шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін міндетті түрде жоюға және жаңа қылмыс жасағаны үшін ҚК-нің 60-бабында көзделген қағидалар бойынша, яғни үкімдердің жиынтығы бойынша жаза тағайындауға әкеп соғады.

Сотталған адамға ҚК-нің 72-бабының 7-бөлігіне сәйкес шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жою оған кейіннен жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қайта қолданудан бас тартуға негіз бола алмайтынын атап өткен жөн. Мұндай жағдайларда сот тек сотталған адамға қатысты шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күшін жою фактісін ғана емес, сонымен қатар оның жеке басы туралы барлық деректерді, түзету мекемесіне қайтарылғаннан кейін онда болған уақытын, мінез-құлқын, еңбекке көзқарасын және т.б. жиынтықта ескеруге тиіс.

ҚР Бас Прокурорының немесе оның орынбасарының ҚПК-нің 621-бабының 3-бөлігіне сәйкес енгізген жазаның өтелмеген бөлігін қысқарту туралы өтінішхатын қарау кезінде соттар сотталған адаммен процестік келісім жасасу кезінде ҚПК-нің 618-бабының 2-бөлігі сақталған-сақталмағанын, сотталған адамның ынтымақтастық туралы процестік келісімнің нысанасына жататын қылмыстарды ашуға, аса ауыр қылмыстарды, қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыстарды, сондай-ақ экстремистік және террористік қылмыстарды жасаған адамдарды әшкерелеуге ықпал еткен-етпегенін және кінәлі адамдарға қатысты заңды күшіне енген айыптау үкімінің бар-жоғын анықтауға тиіс. Бұл ретте жазаның өтелмеген бөлігі сотпен жартысынан аспайтын мөлшерде қысқартылуы мүмкін.

Шетелдік азаматқа қатысты жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату немесе жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру туралы өтінішхатты қарау кезінде, Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұрғылықты жері жоқ шетелдік азаматқа қатысты сотталған адамды сипаттайтын өзге де мәліметтермен қатар, сотталған адам немесе шет мемлекет тарапынан азаматтық талап қою бөлігінде үкімнің орындалуын қамтамасыз ету кепілдігінің болуы не болмауы, сотталған адамды Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында көзделген шарттармен оның мінез-құлқын бақылауды жүзеге асыру және шет мемлекеттің аумағында шартты түрде мерзімінен бұрын босату кезеңінде орындалуға тиіс пробациялық бақылау белгілеу мүмкіндігі үшін беру туралы келісімге қол жеткізілгені туралы деректер де бағалануға тиіс.

Сот үкімімен тағайындалған бас бостандығынан айыру жазасы неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстырылған адамдар кейіннен ҚК-нің 72-бабының негізінде жазаның жаңа, неғұрлым жеңіл түрін өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуы мүмкін.

Шартты түрде мерзімінен бұрын босатудан айырмашылығы, бас бостандығынан айырудың өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру сотталған адамның тиісті емес мінез-құлқына байланысты жойылуы мүмкін емес.

Түсіндіріліп отырған баптың 8-бөлігіне сәйкес шартты түрде мерзімінен бұрын босату мынадай адамдарға қолданылмайды:

1\. кешірім жасау тәртібімен өлім жазасы бас бостандығынан айыруға ауыстырылған адамдарға;

2\) адам өліміне әкеп соққан не аса ауыр қылмыс жасаумен ұштасқан террористік немесе экстремистік қылмыс үшін сотталған адамдарға;

3\. ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін сотталған адамдарға, мынадай жағдайларды қоспағанда:

мұндай қылмыстарды жүкті әйелдердің, жас балалары бар әйелдердің, жас балаларды жалғыз тәрбиелеп отырған ер адамдардың, елу сегіз және одан жоғары жастағы әйелдердің, алпыс үш және одан жоғары жастағы ер адамдардың, бірінші немесе екінші топтағы мүгедектігі бар адамдардың жасауы;

ынтымақтастық туралы процестік келісімнің барлық талаптарын орындаған сотталған адамдар;

4\. кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс үшін сотталған адамдарға, мұндай қылмысты кәмелетке толмаған адамның он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адамға қатысты жасаған жағдайын қоспағанда.

Террористік және экстремистік қылмыстардың толық тізбесі ҚК-нің 3-бабының 30) және 39) тармақтарында белгіленген (ҚК-нің 3-бабына түсініктемені қараңыз).

ҚК-нің 11-бабының 5-бөлігіне сәйкес аса ауыр қылмыстар деп ҚК-нің Ерекше бөлімінің бабының немесе бап бөлігінің санкциясында он екі жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыру, өмір бойына бас бостандығынан айыру немесе өлім жазасы түріндегі жаза көзделген әрекеттер танылады.

ҚК-нің 3-бабының 42) тармағына сәйкес кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстарға кәмелетке толмағандарға және жас балаларға қатысты жасалған ҚК-нің 120, 121, 122, 123, 124, 134, 144-баптарында, 312-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер жатады.

Ауыр сыбайлас жемқорлық қылмыстарына ҚК-нің 189-бабы 3-бөлігінің 2) тармағында; 190-бабы 3-бөлігінің 2) тармағында; 218-бабы 3-бөлігінің 1) тармағында; 234-бабы 3-бөлігінің 1) тармағында; 249-бабы 3-бөлігінің 2) тармағында; 361-бабының 4-бөлігінде; 362-бабы 4-бөлігінің 3) тармағында; 365-бабының 3 және 4-бөліктерінде; 366-бабының 1-1, 2 және 3-бөліктерінде; 367-бабының 2 және 3-бөліктерінде; 368-бабының 2-бөлігінде; 369-бабының 4-бөлігінде; 370-бабының 4-бөлігінде; 450-бабының 2-бөлігінде; 451-бабының 2-бөлігінің 2) тармағында; 452-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер жатады.

Аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмыстарына ҚК-нің 366-бабының 4-бөлігінде; 367-бабының 4-бөлігінде; 450-бабының 3 және 4-бөліктерінде; 452-бабының 4-бөлігінде көзделген әрекеттер жатады.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 72-бабына түсініктеме

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар