356-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексінің жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізу қағидаларын бұзу  

     1. Жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізу қағидаларын бұзу –

     шағын кәсіпкерлік субъектілеріне немесе коммерциялық емес ұйымдарға-алпыс бес, орта кәсіпкерлік субъектілеріне-жүз, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне-жүз елу айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.

     2. Жер қойнауын пайдалану кезінде экологиялық талаптарды орындамау –

     шағын кәсіпкерлік субъектілеріне немесе коммерциялық емес ұйымдарға-алпыс бес, орта кәсіпкерлік субъектілеріне-жүз, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне-жүз елу айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.

     3. Қазақстан Республикасының Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы заңнамасында көзделген көмірсутектер саласында жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізу шарттарын бұзу, сондай-ақ көмірсутектерді барлау және өндіру жөніндегі жобалау құжаттарының талаптарын бұзу –

     шағын кәсіпкерлік субъектілеріне – жүз елу, орта кәсіпкерлік субъектілеріне – үш жүз, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне-бір мың айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.

     4. Жер қойнауын пайдалану саласында белгіленген тәртіппен бекітілген жобалау құжаттарынсыз іздеу, бағалау жұмыстарын және өндіру жөніндегі жұмыстарды жүргізу –

     шағын кәсіпкерлік субъектілеріне – екі жүз елу, орта кәсіпкерлік субъектілеріне – бес жүз, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне-екі мың айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.

     5. "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы"Қазақстан Республикасының Кодексінде көзделген жағдайларды қоспағанда, шикі газды көмірсутектер саласындағы уәкілетті органның рұқсатынсыз немесе рұқсатсыз жағу, –

     шағын кәсіпкерлік субъектілеріне – екі жүз елу, орта кәсіпкерлік субъектілеріне – бес жүз, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне-екі мың айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.

     6. Жер қойнауын пайдаланушының шикі газды кәдеге жаратпай және (немесе) қайта өңдеусіз көмірсутектерді өндіру жөніндегі жұмыстарды жүргізуі –

     шағын кәсіпкерлік субъектілеріне – екі жүз елу, орта кәсіпкерлік субъектілеріне – бес жүз, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне-екі мың айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.

     7. Көмірсутектерді өндіру, дайындау, сақтау және тасымалдау үшін қажетті қажетті кәсіпшілік объектілерді және өзге де инфрақұрылым объектілерін салу кезінде белгіленген тәртіппен бекітілген жобалау құжаттамасынан көмірсутектерді өндіру және сақтау орнынан магистральдық құбырға және (немесе) көліктің басқа түріне ауыстырып тиеу орнына дейін ауытқу, -

     шағын кәсіпкерлік субъектілеріне - екі жүз елу, орта кәсіпкерлік субъектілеріне - бес жүз, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне-екі мың айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.

     8. Заңнамада белгіленген талаптарды бұза отырып ұңғымаларды пайдалану -

     шағын кәсіпкерлік субъектілеріне - бір жүз елу, орта кәсіпкерлік субъектілеріне - үш жүз, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне-бір мың айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.

     9. Қазақстан Республикасының "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" Кодексінде көзделген жағдайларды қоспағанда немесе көмірсутектер саласындағы уәкілетті органның рұқсат шарттарын сақтамай, рұқсатсыз теңізде көмірсутектерді барлау және (немесе) өндіру жөніндегі операцияларды жүргізу –

     шағын кәсіпкерлік субъектілеріне – екі жүз елу, орта кәсіпкерлік субъектілеріне – бес жүз, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне-екі мың айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.

     10. Алынып тасталды-ҚР 27.12.2017 № 126-VI (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін алты ай өткен соң қолданысқа енгізіледі) Заңымен.

     11. Теңізде көмірсутектерді барлау және (немесе) өндіру жөніндегі операцияларды жүргізетін жер қойнауын пайдаланушының, теңізде мұнайдың төгілу қаупімен байланысты қызметті жүзеге асыратын жеке немесе заңды тұлғаның, мұнай төгілулерінің алдын алу және жою жөніндегі жұмыстарды ұйымдастырудың бекітілген жоспарының болмауы –

     Жеке тұлғаларға – жүз елу, шағын кәсіпкерлік субъектілеріне – екі жүз, орта кәсіпкерлік субъектілеріне – төрт жүз, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне-екі мың айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.

     12. Бірінші және екінші деңгейдегі мұнайдың теңізге төгілу салдарын жою үшін қажетті меншікті материалдарсыз және жабдықтарсыз не мамандандырылған ұйыммен жасалған шартсыз теңізде көмірсутектерді барлау және (немесе) өндіру жөніндегі операцияларды жүргізу –

     Жеке тұлғаларға – жүз елу, шағын кәсіпкерлік субъектілеріне – екі жүз, орта кәсіпкерлік субъектілеріне – төрт жүз, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне-екі мың айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.

     13. Осы баптың сегізінші бөлігінде көзделген, әкімшілік жаза қолданылғаннан кейін бір жыл ішінде қайталап жасалған іс-әрекет, –

     шағын кәсіпкерлік субъектілеріне – екі жүз елу, орта кәсіпкерлік субъектілеріне – бес жүз, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне-екі мың айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.

     14. Осы баптың төртінші, бесінші, алтыншы және тоғызыншы бөліктерінде көзделген, әкімшілік жаза қолданылғаннан кейін бір жыл ішінде қайталап жасалған іс-әрекеттер, –

     қызметті немесе жекелеген қызмет түрлерін тоқтата тұруға немесе тыйым салуға әкеп соғады.

     1 бөлім. Жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізудің белгіленген тәртібі құқық бұзушылықтың түсіндірмелі құрамының объектісі болып табылады.  

     "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" ҚР 2017 жылғы 27 желтоқсандағы № 125-VI ҚРЗ Кодексінің 17-бабында жер қойнауын пайдалану құқығы осы Кодекспен қамтамасыз етілген жер қойнауын белгіленген мерзім ішінде кәсіпкерлік мақсатта бөлінген учаске шегінде өтеулі негізде пайдалану мүмкіндігін білдіретіні көрсетілген.

     Жер қойнауын пайдалану құқығы мүліктік бөлінбейтін құқық болып табылады. Осы Кодекстің ережелерін ескере отырып, жер қойнауын пайдалану құқығына меншік құқығы туралы нормалар қолданылады, өйткені бұл заттық құқықтың табиғатына қайшы келмейді.

     Жер қойнауын пайдалану осы Кодексте белгіленген тәртіппен, шарттарда және шектерде жүзеге асырылады.

     "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" ҚР Кодексінің 22-бабына сәйкес жер қойнауын пайдалану құқығы мынадай операцияларды жүзеге асыру үшін беріледі:

     1) жер қойнауын геологиялық зерттеу;

     2) пайдалы қазбаларды барлау;

     3) Пайдалы қазбаларды өндіру;

     4) Жер қойнауы кеңістігін пайдалану;

     5) ізденіс.

     "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" ҚР Кодексінің 24-бабына сәйкес, егер осы Кодекстің Ерекше бөлігінің ережелерінде өзгеше көзделмесе, әртүрлі жер қойнауын пайдаланушылар бір аумақта (бірлескен аумақта) жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізе алады.

     Жер қойнауын пайдаланушылардың бірлескен аумақта операциялар жүргізу тәртібі олардың арасындағы келісіммен айқындалады. Келісім бірлескен аумақта барлық немесе жекелеген жұмыс түрлерін жүргізу шарттары мен тәртібін айқындайды.

     Келісім жай жазбаша нысанда жасалады және жер қойнауын пайдаланушы жер қойнауын пайдалану құқығын берген мемлекеттік органға ол жасалған күннен бастап бес жұмыс күнінен кешіктірілмейтін мерзімде табыс етіледі.

     Келісім жер қойнауын пайдаланушылардың бірінің шеккен шығындары үшін негізделген және мөлшерлес өтемақыны көздеуі мүмкін.

     Жер қойнауын пайдаланушылар бірлескен аумақта операциялар жүргізу тәртібі туралы келісімге қол жеткізбеген кезде бір жер қойнауын пайдаланушының бірлескен аумақта жұмыстар жүргізуде екіншісінен басымдығы белгіленеді. Бұл жағдайда бірлескен аумақта жұмыс жүргізуде басымдығы бар жер қойнауын пайдаланушы жер қойнауын пайдаланушы болып табылады:

     1) пайдалы қазбаларды өндіру жөніндегі операцияларды жүргізуші;

     2) Егер жер қойнауын пайдаланушылардың екеуі де пайдалы қазбаларды өндіру жөніндегі операцияларды жүргізсе, бұрын берілген жер қойнауын пайдалану құқығына ие;

     3) Егер жер қойнауын пайдаланушылардың екеуі де пайдалы қазбаларды барлау жөніндегі операцияларды жүргізсе, бұрын берілген жер қойнауын пайдалану құқығына ие;

     4)Егер басқа жер қойнауын пайдаланушы пайдалы қазбаларды барлау жөніндегі операцияларды жүргізсе, жер қойнауы кеңістігін пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізуші.

     Бірлескен аумақта жұмыс жүргізуде басымдығы жоқ жер қойнауын пайдаланушы осындай басымдығы бар жер қойнауын пайдаланушы жүргізетін немесе жоспарлайтын жұмыстардың уақытын, ұзақтығын, орнын, көлемі мен сипатын ескеруге және оларды жүргізуге кедергі жасамауға міндетті. Жер қойнауын пайдаланушы негізсіз пайда алу мақсаттарын көздемей, өзінің басымдығын адал және ақылға қонымды пайдалануға міндетті.

     Бірлескен аумақта жұмыс жүргізуде басымдығы бар жер қойнауын пайдаланушы басымдығы жоқ жер қойнауын пайдаланушыға жер қойнауының жалпы учаскесінде жүргізілетін және өткізуге жоспарланатын өз жұмыстарының ұзақтығы, орны, көлемі мен сипаты туралы ақпаратты соңғысының жазбаша сұрау салуын алған күннен бастап бір ай мерзімде жазбаша түрде беруге міндетті. Мұндай ақпарат коммерциялық құпия болуы мүмкін.

Бірлескен аумақта жұмыс жүргізуде басымдығы жоқ жер қойнауын пайдаланушыға берілген жұмыстардың уақытын, ұзақтығын, көлемін, орны мен сипатын осындай басымдығы бар жер қойнауын пайдаланушы үш ай ішінде бір реттен жиі емес өзгертуі мүмкін. Бұл жағдайда басымдығы бар жер қойнауын пайдаланушы басқа жер қойнауын пайдаланушыға жоспарланған жұмыстардың уақытының, ұзақтығының, көлемінің, орны мен сипатының өзгергені туралы осындай өзгерістерге дейін бір айдан кешіктірмей жазбаша хабардар етуге міндетті. Бірлескен аумақта жұмыс жүргізуде басымдығы жоқ жер қойнауын пайдаланушы осындай хабарлама алғанға дейін басталған жұмыстарды аяқтауға құқылы.

     Құқық бұзушылықтың объективті жағы жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізу қағидаларын бұзатын әрекеттерде (әрекетсіздікте) көрінеді.

     Құқық бұзушылықтың субъективті жағы оның ниет түрінде де, абайсызда да көрінуі мүмкін екендігімен сипатталады.  

     Арнайы құқық бұзушылық субъектісі - Шағын кәсіпкерлік субъектісі немесе коммерциялық емес ұйым, орта кәсіпкерлік субъектісі, ірі кәсіпкерлік субъектісі.

     2 бөлім. Жер қойнауын пайдалану кезінде экологиялық талаптарды орындау кезінде туындайтын қоғамдық-құқықтық қатынастар құқық бұзушылық объектісі болып табылады.  

     ҚР 2007 жылғы 9 қаңтардағы № 212 Экологиялық кодексінің 217-бабының 2-тармағына сәйкес табиғат пайдаланушылар жер қойнауын пайдалану, геологиялық барлау, Құрылыс және басқа да жұмыстарды жүргізу кезінде міндетті:

     1) иеленіп отырған жер учаскелерін олардың мақсаты бойынша одан әрі пайдалануға жарамды күйде ұстауға;

     2) жердің бұзылуына байланысты жұмыстарды жүргізу кезінде топырақтың құнарлы қабатын алып тастауға, сақтауға және пайдалануға;

     3) бұзылған жерлерді рекультивациялауды жүргізуге міндетті.

     Экологиялық кодекстің 219-бабының 1-тармағында жер қойнауын пайдалану кезіндегі жалпы экологиялық талаптар:

     1) Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасының талаптарына сәйкес жер қойнауын пайдалану;

     2) техникалық, технологиялық, экологиялық және экономикалық орындылығын ескере отырып, жердің тұтастығын сақтау мақсатында кен орындарын игерудің арнайы әдістерін қолдану;

     3) жердің техногендік шөлейттенуін болғызбау;

     4) жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізу кезінде қауіпті техногендік процестердің көріністерінен алдын алу шараларын қолдану;

     5) жер қойнауын суланудан, өрттен және кен орындарын пайдалану мен игеруді қиындататын басқа да дүлей факторлардан қорғау;

     6) жер қойнауының ластануын, әсіресе мұнайды, газды немесе өзге де заттар мен материалдарды жерасты сақтау, зиянды заттар мен қалдықтарды көму кезінде болғызбау;

     7) жер қойнауын пайдалану, кен орындарын игеру объектілерін консервациялау және жою жөніндегі операцияларды тоқтата тұрудың, тоқтатудың белгіленген тәртібін сақтау;

     8) қалдықтарды жинау және орналастыру кезінде экологиялық және санитариялық-эпидемиологиялық талаптарды қамтамасыз ету;

     9) ұтымды схема бойынша автомобиль жолдарын салу жұмыстары басталғанға дейін озыңқы жолдармен бұзылатын және иеліктен шығарылатын жерлердің аумақтарын қысқарту, сондай-ақ Ұңғымаларды салудың бұталы тәсілін қоса алғанда, басқа да әдістерді пайдалану, ішкі үйінді түзетін технологияларды қолдану, минералдық шикізатты өндіру және қайта өңдеу қалдықтарын пайдалану;

     10) топырақтың жел эрозиясын, аршылған жыныстар мен өндіріс қалдықтарының үйінділерін, олардың тотығуын және өздігінен жануын болдырмау;

     11) сіңіргіш және тұщы су горизонттарын олардың ластануын болдырмау үшін оқшаулау;

     12) жер асты суларының сарқылуын және ластануын болдырмау, оның ішінде жуу сұйықтықтарын дайындау кезінде улы емес реагенттерді қолдану;

     13) бұрғылау ерітінділерін тазалау және қайта пайдалану;

     14) бұрғылау және жанар-жағармай материалдарының қалдықтарын экологиялық қауіпсіз тәсілмен жою;

     15) мұнай кен орындарының қабатішілік қысымын ұстап тұру жүйесінде мұнай кәсіпшілігі ағындарын тазарту және қайта пайдалану.

     ҚР Экологиялық Кодексінің 220-бабының 1-3-тармақтарына сәйкес жер қойнауын пайдалану жөніндегі операциялар шаруашылық қызметтің экологиялық қауіпті түрлері болып табылады және мынадай талаптар сақталған кезде орындалуы тиіс:

     1) сенімділік, технологиялылық және экологиялық қауіпсіздік бөлігінде ұңғымалар мен тау-кен қазбаларының конструкциялары жер қойнауы мен қоршаған ортаны қорғау жағдайларын қамтамасыз етуге тиіс;

     2) дизель-генераторлық және дизельдік жетегі бар қондырғыларды қолдана отырып бұрғылау және жер қойнауын пайдалану жөніндегі басқа да операциялар кезінде мұндай қондырғылардан атмосфераға тазартылмаған пайдаланылған газдарды шығару олардың техникалық сипаттамаларына және экологиялық талаптарға сәйкес келуге тиіс;

     3) құнарлы жерлерде және ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерде жер қойнауын пайдалану жөніндегі құрылыстарды салу кезінде жабдықтарды монтаждауға дайындық жұмыстарын жүргізу процесінде аумақты кейіннен рекультивациялау үшін құнарлы қабат алынып, жеке сақталады;

     4) табиғи объектілерге улы заттардың көші-қонын болдырмау үшін технологиялық алаңдарды гидрооқшаулай отырып, жер қойнауын пайдалану қалдықтарын ұйымдасқан түрде жинау мен сақтаудың инженерлік жүйесі көзделуге тиіс;

     5) ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда ұңғымалар салынған жағдайларда тек қана бамбарсыз технологияны қолдану қажет;

     5-1) мұнай операцияларын жүргізу кезінде күкірт көлемін азайту және оның қоршаған ортаға зиянды әсерін азайту жөніндегі шаралар көзделуге тиіс;

     6) жер қойнауын пайдалану жөніндегі операциялар кезінде шламдарды кәдеге жарату және бұрғылау процесінде қайта пайдалану, белгіленген талаптарға сәйкес қоршаған ортаға қайтару үшін пайдаланылған бұрғылау ерітіндісін, бұрғылау, карьерлік және шахталық сарқынды суларды бейтараптандыру жөніндегі жұмыстар жүргізілуге тиіс;

     7) көмірсутек негізіндегі бұрғылау ерітінділерін (әк-битум, инвертті-эмульсиялық және басқалар) қолданған кезде ауа ортасының газдануының алдын алу жөнінде шаралар қабылдануға тиіс;

     8) адамдардың жану немесе улану мүмкіндігін болдырмау мақсатында пирофорлық шөгінділерді, шламды және өзекті көму жобаға сәйкес және қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органның, мемлекеттік санитариялық-эпидемиологиялық қызмет органының және жергілікті атқарушы органдардың келісімі бойынша жүргізілуге тиіс;

     9) жер қойнауын пайдалану жөніндегі құрылыстарды пайдалануға беру жобада көзделген барлық экологиялық талаптар толық көлемде орындалған жағдайда жүргізіледі;

     10) жер қойнауын пайдалану және жабдықты бөлшектеу жөніндегі операциялар аяқталғаннан кейін жобалау шешімдеріне сәйкес жер учаскесін қалпына келтіру (рекультивациялау) бойынша жұмыстар жүргізіледі;

     11) бұрғылау ұңғымаларын, оның ішінде өздігінен төгілетін Ұңғымаларды, сондай-ақ пайдалануға жарамсыз немесе пайдаланылуы тоқтатылған ұңғымаларды жер қойнауын пайдаланушы реттеуші құрылғылармен жабдықтауға, Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен консервациялауға немесе жоюға жатады;

     12) қызметі жерасты су объектілерінің жай-күйіне зиянды әсер ететін немесе әсер етуі мүмкін жеке және заңды тұлғалар су объектілерінің ластануын және сарқылуын болғызбайтын шаралар қолдануға міндетті;

     13) ауыз сумен және шаруашылық-ауыз сумен жабдықтау үшін пайдаланылатын немесе пайдаланылуы мүмкін жерасты су объектілерінің су жинау алаңдарында қалдықтар көмінділерін, зираттарды, мал қорымдарын (биотермиялық шұңқырларды) және жер асты суларының жай-күйіне әсер ететін басқа да объектілерді орналастыруға жол берілмейді;

     14) сіңіргіш ұңғымаларды бұрғылауға қоршаған ортаны қорғау, су қорын пайдалану және қорғау саласындағы, жер қойнауын зерделеу жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органдардың, осы Ұңғымаларды бұрғылау ауданында арнайы тексерулер жүргізілгеннен кейін берілетін санитариялық-эпидемиологиялық қызметтің мемлекеттік органының оң қорытындылары болған кезде жол беріледі;

     15) өнеркәсіптік, емдік минералды суларды пайдаланғаннан кейін ағызу Қазақстан Республикасының Су кодексіне сәйкес жүргізілуі тиіс;

     16) келісімшарттық аумақтар шегінде ұңғымаларды консервациялау және жою Қазақстан Республикасының Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы заңнамасына сәйкес жүзеге асырылады;

     17) пайдаланылған суларды сіңіргіш ұңғымаларға айдау жүргізілетін ауданда су пайдаланушының күшімен қоршаған ортаны қорғау, су қорын пайдалану және қорғау саласындағы уәкілетті мемлекеттік органдармен және санитариялық-эпидемиологиялық саламаттылық саласындағы мемлекеттік органмен келісілген жоспар бойынша жақын жердегі ұңғымалардағы, бұлақтардағы, құдықтардағы судың сапасына жүйелі зертханалық байқаулар ұйымдастырылуға тиіс халық саны.

     Жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізу кезінде жер қойнауын пайдаланушылар:

     1) Қоршаған ортаны қорғау саласындағы, жер қойнауын зерттеу жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органдармен, халықтың санитариялық-эпидемиологиялық саламаттылығы саласындағы мемлекеттік органмен келісім бойынша су қорын пайдалану және қорғау саласындағы уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген жерасты су объектілеріне шекті жол берілетін зиянды әсерлердің нормативтерін сақтауға міндетті;

     2) "сәйкестікті бағалау саласындағы аккредиттеу туралы"ҚР Заңында белгіленген тәртіппен аккредиттелген меншікті немесе өзге де зертханаларда ағызылатын сулардың химиялық құрамын айқындауды қамтамасыз етуге міндетті;

     3) қоршаған ортаны қорғау, су қорын пайдалану және қорғау саласындағы уәкілетті мемлекеттік органдарға және санитариялық-эпидемиологиялық қызмет органдарына ластаушы заттардың авариялық төгінділері туралы, сондай-ақ жер асты суларын алудың белгіленген режимінің және оларға су ағызу (айдау) объектісінің бұзылуы туралы шұғыл ақпарат беруге міндетті.

     Тыйым салынады:

     1) жер қойнауын пайдалану объектілерін салуға және (немесе) орналастыруға бөлінген учаскелерден тыс жерлерде өсімдік және топырақ жамылғыларын бұзу;

2) Өндіріс қалдықтарын жер үсті су объектілеріне және жер қойнауына төгу;

     3) егер бұл жерасты су объектілерінің жай-күйіне әсер етсе немесе әсер етуі мүмкін болса, жерді ағынды сулармен суару;

     4) ерітінділер мен материалдарды шаруашылық-ауыз суы бар қабаттарға жіберу;

     5) өнеркәсіптік, емдік минералды және жылу энергетикалық сарқынды суларды ағызу үшін сіңіргіш Ұңғымаларды бұрғылау, бұл ұңғымалар шаруашылық-ауыз сумен жабдықтауға немесе емдік мақсатта пайдалануға жарамды немесе пайдаланылатын Сулы горизонттың ластану көзі болып табылуы мүмкін жағдайларда;

     6) сумен жабдықтау көздерін санитариялық қорғау аймақтарында сіңіргіш ұңғымалар мен құдықтарды орнату;

     7) құрамында радиоактивті заттар бар пайдаланылған суларды сіңіретін ұңғымалар мен құдықтарға ағызу.

     Экологиялық кодекстің 223-бабында сақтандыру аймағы шегінде жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізу кезіндегі экологиялық талаптар регламенттелген. Сақтандыру аймағы шегінде жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүзеге асыратын жер қойнауын пайдаланушы оларды су деңгейі көтерілген жағдайда теңіздің ластануын болғызбайтындай немесе барынша азайтатындай етіп жүргізуге міндетті.

     Сақтандыру аймағы шегінде жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүзеге асыратын жер қойнауын пайдаланушы жер қойнауын пайдаланушының кінәсіне қарамастан, теңіз өзінің келісімшарттық аумағынан ластанған жағдайда қоршаған ортаға, жеке немесе заңды тұлғаларға келтірілген залал мен залал үшін жауапты болады.

     Құқық бұзушылықтың объективті жағы жер қойнауын пайдалану кезінде экологиялық талаптарды орындамау жөніндегі әрекеттерде (әрекетсіздікте) көрінеді.

     Субъективті жағы бұл әрекетті тікелей ниет түрінде де, абайсызда да жасауға болатындығымен сипатталады.  

     Арнайы құқық бұзушылық субъектісі - Шағын кәсіпкерлік субъектісі немесе коммерциялық емес ұйым, орта кәсіпкерлік субъектісі, ірі кәсіпкерлік субъектісі.

     3 бөлім. Құқық бұзушылықтың түсіндірмелі құрамының объектісі Қазақстан Республикасының Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы заңнамасында көзделген көмірсутектер саласында жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізудің белгіленген тәртібі, сондай-ақ көмірсутектерді барлау және өндіру жөніндегі жобалау құжаттарының талаптары болып табылады.  

     "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" ҚР Кодексінің 52-бабында өндірістік және өзге де объектілерді болжауды, жоспарлауды және жобалауды қоса алғанда, жер қойнауын пайдалану жөніндегі операциялар Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасының талаптарына сәйкес келуге тиіс екендігі бекітілген.

     Жер қойнауының экологиялық жай-күйі жол берілетін шекті эмиссияларды нормалау, жер қойнауын пайдалану жөніндегі қызметті немесе оның жекелеген түрлерін шектеу немесе тыйым салу арқылы қамтамасыз етіледі.

     Осы Кодексте көзделген жағдайларда мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысынсыз немесе қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органның келісімінсіз жер қойнауын пайдалануға тыйым салынады.

     ҚР "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" кодексінің 12-бабының 3-тармағына сәйкес МҰНАЙ, Шикі газ және табиғи битум көмірсутектер болып танылады.

     Шикі мұнай, газ конденсаты, сондай-ақ шикі мұнайды тазалап, жанғыш тақтатастарды, мұнай битуминозды жыныстарды немесе шайырлы құмдарды өңдегеннен кейін алынған көмірсутектер мұнай деп танылады.

     Жер қойнауынан қалыпты атмосфералық температура мен қысым кезінде сұйық күйде алынатын, оның ішінде табиғи конденсация жолымен шикі газдан түзілген кез келген көмірсутектер олардың үлес салмағына қарамастан шикі мұнай деп танылады.

     Жер қойнауынан қалыпты атмосфералық температура мен қысым кезінде газ тәріздес күйде алынатын, оның ішінде тазартылмаған табиғи, ілеспе, тақтатас газы, көмір қабаттарының метаны, сондай-ақ олардың құрамындағы көмірсутексіз газдар олардың үлес салмағына қарамастан кез келген көмірсутектер шикі газ деп танылады.

     Ілеспе газ деп мұнай құрамында қабаттық жағдайларда еріген күйде болатын және қысым төмендеген кезде одан бөлінетін көмірсутектер мен көмірсутекті емес газдардың көп компонентті қоспасы танылады.

     Көмір қабаттарының метаны деп көмір кен орындарынан өндірілген қалыпты атмосфералық температура мен қысым кезінде газ тәрізді күйде болатын, құрамында метан басым болатын көмірсутектер мен көмірсутекті емес газдардың көп компонентті қоспасы танылады.

     Табиғи жағдайда ұңғымалық әдістермен өндіру техникалық мүмкін емес қатты, Тұтқыр және тұтқыр-иілгіш күйдегі жер қойнауында жатқан бастапқы көмірсутек негізі бар органикалық шыққан пайдалы қазбалар табиғи битум деп танылады.

     ӘҚБтК-нің 356-бабының осы бөлігі бойынша іс-әрекетті саралау кезінде ҚР Энергетика министрінің 2018 жылғы 15 маусымдағы № 239 бұйрығымен бекітілген "жер қойнауын ұтымды және кешенді пайдалану жөніндегі Бірыңғай қағидаларға" назар аударған жөн, олардың 84-тармағында жер қойнауын пайдаланушы көмірсутектер өндіруді жүргізу кезінде жер қойнауын пайдаланушыны:

     1) өндірудің қолданылатын техникалық құралдарының оңтайлылығы мен қауіпсіздігі;

     2) көмірсутектер кен орнын оларды өндіру кезінде күрделенуге, көмірсутектерді өндірудің экономикалық тиімділігінің төмендеуіне әкеп соғатын қауіпті техногендік процестердің көріністерінен қорғауды;

     3) өндірілген және жер қойнауында қалдырылатын көмірсутектердің қорларын, оларды қайта өңдеу өнімдерін және өндіру кезінде түзілетін Өндіріс қалдықтарын дұрыс есепке алу;

     4) өндірудің нормалары мен стандарттарын, қолданылатын әдістері мен тәсілдерін сақтау;

     5) көмірсутектерді өндіру және қайта өңдеу өнімдерінің қалдықтарын жинау және орналастыру кезінде экологиялық және санитариялық-эпидемиологиялық талаптарды орындау;

     6) кен орнын игеру жобасында көзделген тәртіппен көмірсутектерді алу.

     Құқық бұзушылықтың түсініктеме берілген құрамының объективті жағы Қазақстан Республикасының Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы заңнамасында көзделген көмірсутектер саласында жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізу шарттарын бұзу, сондай-ақ көмірсутектерді барлау және өндіру жөніндегі жобалау құжаттарының талаптарын бұзу жөніндегі әрекеттерде (әрекетсіздікте) көрсетіледі.

     Субъективті жағы бұл әрекетті тікелей ниет түрінде де, абайсызда да жасауға болатындығымен сипатталады.  

     Арнайы құқық бұзушылық субъектісі - Шағын кәсіпкерлік субъектісі, орта кәсіпкерлік субъектісі, ірі кәсіпкерлік субъектісі.

     4 бөлім. Құқық бұзушылық объектісі жер қойнауын пайдалану саласындағы белгіленген тәртіппен бекітілген жобалау құжаттарының негізінде іздеу, бағалау жұмыстарын және өндіру жөніндегі жұмыстарды жүргізу кезінде туындайтын қоғамдық-құқықтық қатынастар болып табылады.  

     "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" ҚР Кодексінің 23-бабына сәйкес осы Кодексте көзделген жағдайларда жер қойнауын пайдалану жөніндегі операциялар осындай операцияларды жүргізуді көздейтін жобалау құжаты болған кезде ғана жүргізілуі мүмкін.

     Жер қойнауын пайдалану мақсатында жүргізілетін жұмыстардың жоспарлары, тәсілдері, әдістемесі, техникалық шарттары, технологиялық көрсеткіштері, көлемі, мерзімдері және өзге де параметрлері бар құжаттар жобалау құжаттары болып табылады.

     Жобалау құжаттары жер қойнауының әрбір учаскесі үшін лицензияда немесе келісімшартта көзделген пайдалану мерзіміне жеке әзірленеді.

     Жобалық құжаттар экологиялық және өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын ескере отырып әзірленеді. Жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізу кезінде жер қойнауын пайдаланушылар жобалау құжатында көзделген экологиялық және өнеркәсіптік қауіпсіздік параметрлерін сақтауға міндетті.

     Жер қойнауын пайдалану жөніндегі операциялардың түрлерін ескере отырып, жобалау құжаттарын әзірлеу ерекшеліктері "жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы"Кодекстің Ерекше бөлігінің ережелерімен белгіленеді.

     Мәселен, ҚР "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" Кодексінің 88-бабына сәйкес жер қойнауын геологиялық зерттеу жөніндегі операцияларды жүргізу үшін жобалау құжаттары:

     1) Геологиялық зерттеу жоспары;

     2) жер асты суларына іздеу-бағалау жұмыстарының жобасы.

     Геологиялық зерттеу жоспары геологиялық түсіру және (немесе) геофизикалық жұмыстарды жүргізу үшін әзірленеді.

     Жер асты суларына іздеу-бағалау жұмыстарының жобасы жер асты суларының кен орындары мен учаскелерін іздеу және бағалау үшін әзірленеді.

     Геологиялық зерттеу жөніндегі жобалау құжаттарын жер қойнауын пайдаланушы әзірлейді және бекітеді.

     Геологиялық зерттеу жоспарында геологиялық түсірілім және (немесе) геофизикалық жұмыстардың түрлері мен тәсілдері, осындай жұмыстарды жүргізудің шамамен көлемі, аумақтары мен мерзімдері үш жылдық кезеңде сипатталады.

     Жер асты суларына іздестіру-бағалау жұмыстарының жобасында жер асты суларына іздестіру-бағалау жұмыстарының түрлері, әдістері мен тәсілдері, бұрғыланатын ұңғымалардың саны және олардың сипаттамалары, үш жылдық кезеңдегі жұмыстарды жүргізу мерзімдері, іздестіру-бағалау жұмыстарының салдарын жою жөніндегі шаралар және олардың құнын бағалау сипатталады.

     Геологиялық зерделеу жөніндегі жұмыстардың құрамын, түрлерін, әдістері мен тәсілдерін, оларды жүргізу көлемі мен мерзімдерін жер қойнауын пайдаланушы қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органмен келісім бойынша жер қойнауын зерделеу жөніндегі уәкілетті орган әзірлейтін және бекітетін жер қойнауын геологиялық зерделеу жөніндегі жобалау құжаттарын жасау жөніндегі нұсқаулыққа сәйкес дербес айқындайды.

     Жобалау құжаттары жер қойнауын геологиялық зерттеу жөніндегі жобалау құжаттарын жасау жөніндегі Нұсқаулықта көзделген жағдайларда қоршаған ортаға әсерді бағалауды қамтуға тиіс.

     Жер қойнауын геологиялық зерделеу бойынша жоспарланатын жұмыстардың түрлері, әдістері және (немесе) тәсілдері, сондай-ақ олардың көлемі өзгерген кезде жер қойнауын пайдаланушы жобалау құжаттарына тиісті өзгерістер енгізуге және оларды жер қойнауын зерделеу жөніндегі уәкілетті органға ұсынуға міндетті.

Егер Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасына сәйкес осы өзгерістер мемлекеттік экологиялық сараптама жүргізуді талап етсе, геологиялық зерделеу жөніндегі өзгертілген жобалау құжаттары мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысын алғаннан кейін жер қойнауын зерделеу жөніндегі уәкілетті органға ұсынылады.

     Жер қойнауын геологиялық зерделеуге лицензия берілгеннен кейін енгізілетін жерасты суларына іздестіру-бағалау жұмыстарының жобасына өзгерістер жер қойнауын зерделеу жөніндегі уәкілетті органмен келісілуге жатады. Мұндай келісу өзгертілген жоба ұсынылған күннен бастап жиырма жұмыс күні ішінде жүзеге асырылады.

     Жер қойнауын зерттеу жөніндегі уәкілетті орган, егер мұндай өзгерістер жер қойнауын геологиялық зерттеу жөніндегі жобалау құжаттарын жасау жөніндегі нұсқаулыққа сәйкес келмеген жағдайда, жерасты суларына арналған іздеу-бағалау жұмыстарының жобасына өзгерістерді келісуден бас тартады.

     Жер асты суларына іздестіру-бағалау жұмыстарының жобасын келісуден бас тарту жер қойнауын пайдаланушыны келісу үшін қайта жүгіну құқығынан айырмайды.

     Жер асты суларына іздеу-бағалау жұмыстарының жобасын келісуден бас тартуға жер қойнауын пайдаланушы Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес шағым жасай алады.

     ҚР "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" Кодексінің 134-бабында көмірсутектер бойынша жер қойнауын пайдалану саласындағы жобалау құжаттары туралы жалпы ережелер регламенттелген. Осылайша, көмірсутектер бойынша жер қойнауын пайдалану жөніндегі операциялар мынадай жобалау құжаттарына сәйкес жүзеге асырылады:

     1) базалық жобалау құжаттары:

     барлау жұмыстарының жобасы;

     сынақ пайдалану жобасы;

     көмірсутектер кен орнын игеру жобасы;

     2) тізбесі жер қойнауын ұтымды және кешенді пайдалану жөніндегі бірыңғай Қағидаларда белгіленетін техникалық жобалау құжаттары.

     Көмірсутектер бойынша жер қойнауын пайдалану саласындағы жобалау құжаттарын тиісті қызмет түріне лицензиясы бар жер қойнауын пайдаланушы тартатын жобалау ұйымы жасайды.

     Жобалау құжаттары жер қойнауын ұтымды және кешенді пайдалану жөніндегі бірыңғай қағидаларға сәйкес жер қойнауын пайдаланудың оң тәжірибесі негізінде әзірленеді.

     Көмірсутектер бойынша жер қойнауын пайдалану саласындағы жобалау құжаттарын жер қойнауын пайдаланушы бекітеді.

     Жобалау құжаттарында көзделген жер қойнауын пайдалану жөніндегі операциялардың түрлерін, тәсілдерін, технологияларын, көлемі мен мерзімдерін өзгертуге осындай жобалау құжаттарына тиісті өзгерістер мен толықтырулар енгізілгеннен кейін жол беріледі.

     Жер қойнауын ұтымды және кешенді пайдалану жөніндегі бірыңғай Қағидаларда жер қойнауын пайдалану жөніндегі операциялардың түрлерін, тәсілдерін, технологияларын, көлемі мен мерзімдерін өзгерту жобалау құжаттарына тиісті өзгерістер мен толықтырулар енгізуді талап етпейтін жағдайлар белгіленеді.

     Жобалау құжаттарында жер қойнауы учаскесінің (учаскелерінің) шегінен шығатын табылған кен орындарының болжамды контурлары белгіленуі мүмкін.

     Жер қойнауын пайдаланушы осы Кодексте және Қазақстан Республикасының өзге де заңдарында көзделген оң қорытындылар алған жобалау құжаттарының сараптамаларының ережелерін сақтауға міндетті.

     "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" ҚР Кодексінің 135-бабына сәйкес барлау жұмыстарының жобасы барлау мен өндіруге арналған келісімшарт тіркелген күннен бастап бір жыл ішінде жасалады. Барлау жұмыстарының жобасы барлаудың барлық кезеңіне әзірленеді.

     Барлау жұмыстарының жобасы мыналарды қамтуы тиіс:

     әрбір блок бойынша көмірсутектерді барлау жөніндегі жұмыстардың түрлерін, тәсілдерін, технологияларын, көлемін және орындалу мерзімдерін сипаттау;

     жер қойнауын ұтымды пайдалануды және қорғауды қамтамасыз ету жөніндегі іс-шаралар;

     көмірсутектерді барлау салдарын жою жөніндегі жұмыстарды орындау мерзімдері, шарттары және құны туралы ақпарат.

     Барлау жұмыстарының жобасы жер қойнауын пайдаланушы жұмыс бағдарламасында мәлімдеген жұмыстарды орындаудың барлық көлемі мен мерзімдерін қамтуға тиіс. Табылған кенжарға (кенжарлардың жиынтығына) бағалау жүргізу қажет болған жағдайда мұндай жұмыстар барлау жұмыстарының жобасында әрбір табылған кенжарға (кенжарлардың жиынтығына) өзгерістер және (немесе) толықтырулар енгізу арқылы көзделеді.

     Бұл ретте барлау жұмыстарының жобасына табылған кен орнын (кен орындарының жиынтығын) Бағалау жөніндегі жұмыстардың түрлерін, тәсілдерін, технологияларын, көлемі мен мерзімдерін сипаттау енгізіледі.

     Жер қойнауын пайдаланушы бекіткен және осы Кодексте және Қазақстан Республикасының өзге де заңдарында көзделген оң қорытындылар алған кен орындарын іздеу, барлау және бағалау бойынша барлау жұмыстарының жобасында, сондай-ақ мұндай барлау жұмыстарының жобасы болмаған кезде жұмыстар жүргізуге тыйым салынады.

     Осылайша, құқық бұзушылықтың түсініктеме берілген құрамының объективті жағы жер қойнауын пайдалану саласында белгіленген тәртіппен бекітілген жобалау құжаттарынсыз іздеу, бағалау жұмыстарын және өндіру жөніндегі жұмыстарды жүргізуде көрініс табатын әрекеттерде (әрекетсіздікте) көрінеді.

     Құқық бұзушылықтың субъективті жағы тікелей ниет түрінде де, абайсызда да көрінуі мүмкін.  

     Арнайы құқық бұзушылық субъектісі - Шағын кәсіпкерлік субъектісі, орта кәсіпкерлік субъектісі, ірі кәсіпкерлік субъектісі.

     5 бөлім. Құқық бұзушылық объектісі көмірсутектер саласындағы уәкілетті органның рұқсатына және рұқсат шарттарын сақтауға сәйкес шикі газды жағу кезінде туындайтын қоғамдық-құқықтық қатынастар болып табылады.

     ҚР "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" кодексінің 12-бабының 3-тармағына сәйкес, жер қойнауынан қалыпты атмосфералық температура мен қысым кезінде газ тәріздес күйде алынатын, оның ішінде тазартылмаған кез келген көмірсутектер шикі газ деп танылады. табиғи, ілеспе, тақтатас газы, көмір қабаттарының метаны, сондай-ақ олардың құрамындағы көмірсутекті емес газдар.

     ҚР "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" Кодексінің 146-бабына сәйкес шикі газды алауда жағуға тыйым салынады:

     1) авариялық жағдайлардың туындау қаупі немесе қатері, персоналдың өміріне немесе халықтың денсаулығына және қоршаған ортаға қатер;

     2) ұңғымалар объектілерін сынау кезінде;

     3) кен орнын сынамалық пайдалану кезінде;

     4) шикі газды технологиялық тұрғыдан сөзсіз жағу кезінде.

     Технологиялық жабдықты іске қосу-баптау, пайдалану, техникалық қызмет көрсету және жөндеу кезінде, сондай-ақ кодекстің 146-бабының 4-тармағына сәйкес белгіленген нормативтер мен көлемдер шегінде технологиялық жабдықтың жұмысындағы технологиялық іркілістер, істен шығулар мен ауытқулар кезінде көмірсутектерді өндірудің үздіксіз процесін қамтамасыз ету үшін шикі газды жағу технологиялық сөзсіз жану деп танылады.

     Кодекстің 146 - бабы 1-тармағының 1) тармақшасында көзделген жағдайларда шикі газды алауларда рұқсатсыз жағуға жол беріледі.

     Бұл ретте жер қойнауын пайдаланушы он күн ішінде көмірсутектер және қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органдарды осындай өртеу туралы жазбаша хабардар етуге міндетті.

     Мұндай хабарламада шикі газдың жану себептері және күйдірілген шикі газдың көлемі туралы мәліметтер болуы керек.

     Кодекстің 146-бабы 1-тармағының 2), 3) және 4) тармақшаларында көзделген жағдайларда, жер қойнауын пайдаланушы шикі газды жағу нормативтері мен көлемдерін есептеу әдістемесі бойынша айқындалатын нормативтер мен көлемдер шегінде шикі газды қайта өңдеуді дамытудың жобалау құжаттары мен бағдарламасын сақтаған жағдайда, алауларда шикі газды жағуға көмірсутектер саласындағы уәкілетті органның рұқсаты бойынша жол беріледі көмірсутектер саласындағы уәкілетті орган бекітетін жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізу кезінде.

     Алауларда шикі газды жағуға рұқсат беру тәртібін көмірсутектер саласындағы уәкілетті орган бекітеді. Ұңғыма объектілерін сынау кезінде шикі газды жағуға жер қойнауын пайдаланушы бекіткен және "жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" ҚР Кодексінде және Қазақстан Республикасының өзге де заңдарында көзделген сараптамалардың оң қорытындыларын алған базалық жобалау құжатына немесе жер қойнауын пайдаланушы бекіткен ұңғыма объектілерін сынау жоспарында көзделген, ұңғыманың әрбір объектісі үшін тоқсан күннен аспайтын мерзімге әзірлеуді талдауға сәйкес жол беріледі.

     Кен орнын сынамалық пайдалану кезінде шикі газды жағуға үш жылдан аспайтын жалпы мерзімге рұқсат етілуі мүмкін.

     Технологиялық жабдықты іске қосу, техникалық қызмет көрсету және жөндеу жұмыстары кезінде шикі газды жағу көмірсутектер саласындағы уәкілетті орган бекітетін әдістеме бойынша есептелген нормативтер мен көлемдер шегінде жүзеге асырылады.

     Технологиялық Жабдықтың жұмысында технологиялық іркілістер, бас тартулар және ауытқулар болған жағдайларда жер қойнауын пайдаланушы тергеп-тексеруді жүргізуге және көмірсутектер саласындағы уәкілетті органға технологиялық іркілістердің, бас тартулар мен ауытқулардың әрбір жағдайы бойынша жағылған газдың уақыты мен көлемі туралы мәліметтерді көрсете отырып, есепті тоқсаннан кейінгі айдың жиырма бесінші күнінен кешіктірмей тоқсан сайынғы есептерді, сондай-ақ оларды ұсынуға міндетті себептері.

     Құқық бұзушылықтың объективті жағы "жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы"Қазақстан Республикасының Кодексінде көзделген жағдайларды қоспағанда, шикі газды рұқсатсыз немесе көмірсутектер саласындағы уәкілетті органның рұқсат ету шарттарын сақтамай жағуда көрініс табатын әрекеттерде (әрекетсіздікте) көрсетіледі.

     Құқық бұзушылықтың субъективті жағы тікелей ниет түрінде де, абайсызда да көрінуі мүмкін.  

     Арнайы құқық бұзушылық субъектісі - Шағын кәсіпкерлік субъектісі, орта кәсіпкерлік субъектісі, ірі кәсіпкерлік субъектісі.

     6 бөлім. Жер қойнауын пайдаланушы шикі газды кәдеге жаратумен және (немесе) қайта өңдеумен көмірсутектерді өндіру жөніндегі жұмыстарды жүргізу кезінде туындайтын қоғамдық-құқықтық қатынастар құқық бұзушылықтың түсіндірмелі құрамының объектісі болып табылады.  

ҚР "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" Кодексінің 147-бабына сәйкес шикі газды өңдеу деп компоненттердің сапалық және сандық құрамы бойынша техникалық регламенттердің және (немесе) ұлттық стандарттардың талаптарына жауап беретін өнімдерді шикі газдан өндіру жөніндегі технологиялық процесс түсініледі.

     Көмірсутектерді өндіруді жүзеге асыратын жер қойнауын пайдаланушы шикі газды жағу көлемін барынша азайтуға бағытталған іс-шараларды жүргізуге міндетті.

     Кен орнын игеру жобасы міндетті түрде шикі газды қайта өңдеу (кәдеге жарату) бөлімін қамтуы тиіс. Жер қойнауын пайдаланушылар шикі газды ұтымды пайдалану және қоршаған ортаға зиянды әсерді азайту мақсатында көмірсутектер саласындағы уәкілетті орган бекітетін шикі газды қайта өңдеуді дамыту бағдарламасының нысаны бойынша әзірлеуге міндетті. Шикі газды қайта өңдеуді дамыту бағдарламалары көмірсутектер саласындағы уәкілетті органның бекітуіне жатады және әр үш жыл сайын жаңартылып отырылуы тиіс.

     Шикі газды қайта өңдеуді дамыту бағдарламаларының орындалуы туралы есептерді жер қойнауын пайдаланушы жыл сайын көмірсутектер саласындағы уәкілетті органға өзі бекітетін нысан бойынша жіберуге тиіс.

     Шикі газдың көлемін қоспағанда, өндірілетін шикі газдың барлық көлемін өңдеусіз көмірсутектерді өндіруге тыйым салынады:

     1) "жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы"ҚР Кодексінің 146-бабында белгіленген жағдайларда және шарттарда өртенетін жағдайларда;

     2) жер қойнауын пайдаланушы бекіткен және осы Кодексте және Қазақстан Республикасының өзге де заңдарында көзделген оң қорытындылар алған жобалық құжатта көзделген көлемдерде жер қойнауын пайдаланушы өзінің технологиялық мұқтаждарына пайдаланатын сараптамалар;

     3) жер қойнауын пайдаланушы өзге тұлғаларға қайта өңдеу және (немесе) кәдеге жарату мақсатында өткізетін.

     Бұл ретте шикі газды қайта өңдеу экономикалық тұрғыдан негізделмеген кен орындарында кен орнын игеру жобасы мен шикі газды қайта өңдеуді дамыту бағдарламасы, өз мұқтаждарына пайдаланылатын газды қоспағанда, қабаттық қысымды сақтау және (немесе) ұстап тұру мақсатында қабатқа айдау жолымен өндірілетін шикі газдың барлық көлемін кәдеге жаратуды көздеуі мүмкін.

     Кен орнын игеру жобасы және шикі газды қайта өңдеуді дамыту бағдарламасы мұндай кен орнында қабат қысымын ұстап тұрудың өзге әдістері тиімсіз болған және мұндай айдау қоршаған орта мен адам өмірі үшін қауіпсіздіктің жеткілікті деңгейіне ие болған жағдайда, қабат қысымын ұстап тұру мақсатында өндірілетін шикі газды қабатқа айдау арқылы кәдеге жаратуды көздеуі мүмкін.

     Бірлескен игеру жағдайында шикі газды қайта өңдеуді дамытудың жобалау құжаттары мен бағдарламалары оны сақтау және (немесе) қабат қысымын ұстап тұру мақсатында басқа кен орнының қабатына (өзге жер қойнауын пайдаланушылардың кен орындарын қоса алғанда) айдау арқылы бір кен орнының өндірілетін шикі газын кәдеге жаратуды көздеуі мүмкін.

     Кен орнын игеру жобасында көзделмеген, сондай-ақ кен орнын игеру жобасын бұза отырып жүзеге асырылатын шикі газды қабатқа айдауға тыйым салынады.

     Жер қойнауын пайдаланушылар және көмірсутектер саласындағы уәкілетті орган шикі газды қайта өңдеу жөніндегі бірлескен жобаларды іске асыруды жүзеге асыра алады. Егер жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшартта өзгеше белгіленбесе, өндірілген ілеспе газ мемлекеттің меншігі болып табылады.

     Құқық бұзушылықтың объективті жағы жер қойнауын пайдаланушының шикі газды кәдеге жаратпай және (немесе) қайта өңдеусіз көмірсутектерді өндіру жөніндегі жұмыстарды жүргізу жөніндегі әрекеттерінде (әрекетсіздігінде) көрсетіледі.  

     Құқық бұзушылықтың субъективті жағы тікелей ниет түрінде де, абайсызда да көрінуі мүмкін.  

     Арнайы құқық бұзушылық субъектісі – Шағын кәсіпкерлік субъектісі, орта кәсіпкерлік субъектісі, ірі кәсіпкерлік субъектісі.  

     7 бөлім. Құқық бұзушылық объектісі көмірсутектерді өндіру және сақтау орнынан магистральдық құбырға және (немесе) көліктің басқа түріне ауыстырып тиеу орнына дейін өндіру, дайындау, сақтау және тасымалдау үшін қажетті қажетті кәсіпшілік объектілерін және өзге де инфрақұрылым объектілерін салу кезінде жобалау құжаттамасының тәртібі сақталған кезде туындайтын қоғамдық-құқықтық қатынастар болып табылады.

     ҚР "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" Кодексінің 124-бабына сәйкес кен орнын жайластыру көмірсутектерді өндіру және сақтау орнынан магистральдық құбырға және (немесе) көліктің басқа түріне ауыстырып тиеу орнына дейін өндіру, дайындау, сақтау және тасымалдау үшін қажетті кәсіпшілік және өзге де объектілерді салуды көздейді.

     Кен орнын жайластыру сынамалық пайдалану жобасының және (немесе) кен орнын игеру жобасының негізінде әзірленген техникалық жобалау құжаттарына сәйкес жүзеге асырылады.

     Көмірсутектер кен орнын жайластыру объектілерін жобалау және салу кезінде осы объектілердің қауіпсіз жұмыс істеуі, ықтимал авариялық жағдайлардың салдарын оқшаулау және азайту жөніндегі шаралар сақталуы тиіс.

     Жайластыру объектілерін салу кезінде жобалау құжаттарында белгіленген оларды пайдалануға беру кезектілігі сақталуы тиіс.

     ҚР Энергетика министрінің 2018 жылғы 15 маусымдағы № 239 бұйрығымен бекітілген "жер қойнауын ұтымды және кешенді пайдалану жөніндегі бірыңғай Қағидалардың" 96-98-тармақтарына сәйкес "жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" Кодекске сәйкес кен орнын жайластыру жөніндегі техникалық жоба сынамалық пайдалану жобасының, кен орнын игеру жобасының немесе кен орнын игеруді талдаудың негізінде жасалады. құрылыс саласындағы тиісті уәкілетті органның талаптары.

     Кен орнын жайластыру көмірсутектерді өндіру, дайындау, сақтау және тасымалдау үшін қажетті кәсіпшілік және өзге де объектілерді өндіру және сақтау орнынан магистральдық құбырға және (немесе) көліктің басқа түріне ауыстырып тиеу орнына дейін салуды көздейді.

     Көмірсутектер кен орнын жайластыру объектілерін жобалау және салу кезінде осы объектілердің қауіпсіз жұмыс істеуі, ықтимал авариялық жағдайлардың салдарын оқшаулау және азайту жөніндегі шаралар сақталуы тиіс.

     Осылайша, құқық бұзушылықтың түсініктеме берілген құрамының объективті жағы көмірсутектерді өндіру, дайындау, сақтау және тасымалдау үшін қажетті қажетті кәсіпшілік объектілерін және өзге де инфрақұрылым объектілерін салу кезінде белгіленген тәртіппен бекітілген жобалау құжаттамасынан магистральдық құбырға және (немесе) магистральдық құбырға ауыстырып тиеу орнына дейін ауытқу түрінде көрінетін әрекеттермен (әрекетсіздікпен) сипатталады. көліктің басқа түрі.

     Құқық бұзушылықтың субъективті жағы тікелей ниет түрінде де, абайсызда да көрінуі мүмкін.  

     Арнайы құқық бұзушылық субъектісі – Шағын кәсіпкерлік субъектісі, орта кәсіпкерлік субъектісі, ірі кәсіпкерлік субъектісі.

     8 бөлім. Құқық бұзушылықтың түсіндірмелі құрамының объектісі Ұңғымаларды пайдаланудың белгіленген тәртібі болып табылады.

     ҚР Инвестициялар және даму министрінің 2014 жылғы 30 желтоқсандағы № 355 бұйрығымен бекітілген Мұнай және газ салаларының қауіпті өндірістік объектілері үшін өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету қағидаларының 1-6 – параграфтарында ұңғыманы бұрғылау монтаждау аяқталған бұрғылау қондырғысы және оны кәсіпорын бойынша бұйрықпен тағайындалған комиссия қабылдаған кезде басталуы мүмкін екендігі көрсетіледі. Комиссия жұмысына өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органның аумақтық бөлімшесінің өкілі қатысады. Комиссияның жұмыс күні туралы хабарлама комиссия жұмысы басталғанға дейін 5 күн бұрын өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы аумақтық уәкілетті органға жіберіледі.

     Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органның аумақтық бөлімшесінің өкілі келмеген жағдайда, комиссия бұрғылау қондырғысын оның қатысуынсыз қабылдауды жүзеге асырады.

     Бұрғылау қондырғысы бұрғылау басталғанға дейін қашаулармен, бұрғылау құбырларымен, кондуктор астындағы корпустық құбырлармен және бірінші аралық бағанамен (егер ол түсірілгенге дейін 30 тәуліктен аз болса), шағын механикаландыру құрылғыларымен, қол аспаптарының жиынтығымен, БӨАжА, бұғаттайтын және сақтандырғыш құрылғылармен, аулау құралымен, өртке қарсы құрал-саймандармен, авариялық дабылмен, сөйлесу құрылғыларымен, қорғау құралдарымен, ал сондай-ақ тез тозатын бөлшектер мен тораптардың қоры, бұрғылау ерітіндісін дайындауға арналған материалдар мен химиялық реагенттер подкондуктор және бірінші аралық баған. Бұрғылау ерітіндісінің қоры ұңғыманың 2 есе көлемін қамтамасыз етуі керек.

     Бұрғылау ұйымының ұңғыманы салуға арналған жобасы, бұрғылау жұмыстарын жүргізуге арналған геологиялық-техникалық наряд, Бұрғылау жабдығына арналған негізгі техникалық құжаттамасы, дайындаушы зауыттың нұсқаулығына сәйкес Мұнараны монтаждау жұмыстары аяқталғаннан кейін жүргізілген сынау актілері, бұрғылау бағанының түбінің орналасу эскизі, Бұрғылау жабдығын монтаждау схемасы, коммуникациялар, электр желілері және жерге қосу құрылғыларының схемалары болуы тиіс. Іске қосуға дайындық бұрғылау қондырғысын пайдалануға беру актісімен ресімделеді.

     Ұңғыманы бұрғылауға дайындық жұмыстары, Таль жүйесін жарақтандыру, бұрғылау және Шурф жабдығы осы Қағидаларға сәйкес жүргізіледі.

     Ұңғыманы бұрғылау ұңғыманы салуға бекітілген жоба, геологиялық-техникалық наряд және іске қосу конференциясы актісі болған кезде басталады.

     Пайдалану қорының жұмыс істемейтін ұңғымаларын қалпына келтіру, жаңа ұңғыманы өткізумен байланысты Ұңғымаларды реконструкциялау кезінде кейіннен конструкциясы мен оның мақсаты өзгерген кезде ұңғыманы салуға жоба әзірленеді.

     Ұңғыманы бұрғылау процесінде оның геологиялық сипаттамасын, Су, Мұнай және газ горизонттарының болуын, барлық стратиграфиялық горизонттар бойынша қабат және кеуек қысымдарын нақтылау бойынша зерттеулер жүргізіледі.

Бұрғылау әдістері мен режимдері, қашау түрлері Ұңғымаларды өткізудің геологиялық-техникалық шарттарын және бұрғылау аралықтары бойынша және жалпы ұңғыма бойынша сапалық көрсеткіштерді қамтамасыз етуді ескере отырып таңдалуы тиіс.

     Қашау түрлерін, Ұңғымаларды бұрғылау әдістері мен режимдерін таңдау геологиялық және жақын маңдағы Ұңғымаларды (алаңдарды) жүргізу кезінде алынған мәліметтер негізінде жүзеге асырылады.

     Құрамында күкіртсутегі бар флюидтері бар қабаттарды ашу алдында (50-100 метрге) және оларды ашудың бүкіл кезеңіне:

     1)геологиялық-технологиялық зерттеулер станциясы (бұдан әрі – ГТИ) белгіленеді;

     2) Бұрғылау аумағының айналасында (кірме жолдарда, бұрғылау аумағына ықтимал өту орындарында) қауіпсіздік белгілері орнатылады;

     3) жұмыс аймағының ауасындағы күкіртті сутегінің құрамын бақылау аспаптарының жарамдылығы, жеке қорғану құралдарының (бұдан әрі – ЖҚҚ), тыныс алу органдарын жеке қорғау құралдарының (бұдан әрі – ЖҚҚ), ЖҚҚ болуы мен дайындығы тексеріледі;

     4) бұрғылау ерітіндісі бейтараптандырғышпен өңделеді;

     5) АЖЖ персоналының білімін және ЖҚҚ қолдану, алғашқы көмек көрсету дағдыларын нұсқама журналына тіркей отырып тексеру жүргізіледі;

     6) бұрғылау ерітіндісіне ұңғыманың кемінде екі көлемі мөлшерінде бұрғылау ерітіндісін өңдеуге жеткілікті күкіртті сутекті бейтараптандыратын материалдар мен химиялық реагенттер қоры құрылады;

     7) персоналды эвакуациялау үшін АҚҚ, көлік өкілдерінің тәулік бойы кезекшілігі ұйымдастырылады;

     8) бұрғылау қондырғысында цементтеу агрегаттарының тұрақты дайындығы қамтамасыз етіледі;

     9) авариялық жағдайлар кезінде жұмыскерлердің қауіпті аймақтан шығуы үшін маршруттар айқындалады;

     10) бұрғылау қондырғысында цемент көпірін орнату үшін көлемде цемент қоры құрылады. Цементті орнату уақыты мен беріктігіне сынау 10 күнде бір рет жүргізіледі.

     Өнімді горизонттарды ашпас бұрын газ – мұнай суының көрінісін (бұдан әрі-МЖӘ) жоюға дайындығын тексеру жүргізіледі, ескерту плакаттары мен қауіпсіздік белгілері орнатылады.

     Бұрғылаушы мен вахта мүшелері ауысым сайын жұмыс орындарының қауіпсіздігінің жай-күйін тексереді, вахталық журналға жазбаларды ресімдейді. Бригада басшысы тәуліктік есеп жасайды. Бұрғылаушы жұмыс барысында аспаптардың көрсеткіштерін, техникалық құралдардың жарамдылығын және қызметкерлердің ережелерді сақтау жөніндегі әрекеттерін бақылайды. Бұзушылықтар анықталған кезде жұмыс басшысына хабарлайды және жұмыс басшысының нұсқауы бойынша жабдықтардың, процестердің және персоналдың іс-әрекеттерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөнінде шаралар қабылдайды.

     Авариялық жағдайда ажа қолданысқа енгізіледі, Сағаны герметизациялау және персоналды эвакуациялау жүргізіледі. Бұрғылау қондырғысы бұрғылау ерітіндісінің тұйық айналым жүйесімен, қоршаған ортаның ластануын болдырмайтын ағынды сулар мен шламды жинау жүйесімен қамтамасыз етіледі.

     Бұрғылау қондырғысына арналған алаң жер бедерінің табиғи еңісін және сарқынды сулардың тұндыру ыдыстарына қарай қозғалысын қамтамасыз етуді ескере отырып жоспарланады. Жұмыс алаңында стационарлық немесе жылжымалы Көпірлер мен тіректері бар стеллаждар орнатылуы тиіс. Сөрелердің өлшемдері осы ұңғыма үшін құбырлар мен штангаларды қауіпсіз төсеу мүмкіндігінің жағдайынан анықталады.

     Палуба бойынша қабылдау көпірінің ұзындығы кемінде 14,0 метр, ені кемінде 2,0 метр, биіктігі 0,5 метрден аспауы тиіс. Тегіс металды қолдануға жол берілмейді. Стеллаждар құбырлар мен штангаларды деформациясыз төсеу шартымен орнатылады, құбырларды домалаудан қорғайтын жиналмалы металл тіректері болуы тиіс және әр жағынан қабылдау көпіріне рельстері бар баспалдақтары бар кемінде екі өту жолы болуы тиіс.

     Алаң қауіпсіздік белгілерімен, жарықтандырумен және қауіпті аймақты қоршаумен қамтамасыз етіледі. Шурфты жетекші (жұмыс) құбырға бұрғылау арнайы құрылғы көмегімен жүргізіледі. Шурфтың жоғарғы бөлігінің жұмыс алаңының төсем деңгейінен биіктігі 0,5-0,8 метрді құрайды. Жетекші құбырды түбіне баса назар аудара отырып, шурфқа орнатуға жол берілмейді. Жетекші құбырды орнату үшін механикаландыру құрылғылары қолданылады.

     Тежегіш тұтқасы бекіткішпен қамтамасыз етіледі. Қолмен беру кезінде бұрғылаушы алаңының төсемімен бекітілген сақтандыру құрылғысы қолданылады. Бұрғылау процесінде қоршауды алып тастауға, құлыптар мен қауіпсіздік құрылғыларын ажыратуға жол берілмейді.

     Бұрғылау кезінде бұрғылау ерітіндісінің рұқсат етілген жүктемелері мен айналым қысымынан асуға жол берілмейді. Бұрғылауды бастамас бұрын тау жыныстарын бұзатын құралдың, кенжар қозғалтқышының, бұрғылау бағанының, БӨАжА орналасуының техникалық жай-күйі тексеріледі. Ақаулық анықталған жағдайда бұрғылауға жол берілмейді.

     Технологиялық процесті бақылау бұрғылау режимін және диаграммалардағы бұрғылау ерітіндісіндегі газ концентрациясының көрсеткіштерін тіркей отырып жүргізіледі. Бұрғылау ерітіндісінің параметрлері және өлшеу уақыты бұрғылау ерітіндісінің параметрлер журналында көрсетіледі.

     Бұрғылау режимін сақтау, қауіпті жағдайдың белгілерін анықтау және қауіпсіздікті бұзу мүмкін болмаған кезде бұрғылаушы жұмыс басшысына хабарлайды. Қызметкерлер келесі әрекеттерді оның нұсқауларына сәйкес орындайды. Жұмыстарды тоқтатқан кезде авариялардың алдын алу шаралары қабылданады.

     Бұрғылау ұзақ уақыт тоқтаған кезде объект басшысының нұсқауы бойынша Бұрғылау құралы сағасын герметизациялай отырып, түсірілген қаптама бағанының аралығына көтеріледі. Ашық оқпандағы асқынулардың алдын алу үшін мерзімді шаблондау, жуу және бұрғылау бағанасын өлшеу журналында тіркеумен пысықтау жүргізіледі.

     Ұңғыманы бұрғылау процесінде ұңғыма оқпанының траекториясын бақылау жүзеге асырылады. Өлшеулердің көлемі мен жиілігі бұрғылаудың тау-кен-геологиялық жағдайларымен, ұңғыманы салуға арналған жобамен және ұңғыма оқпанының нақты траекториясымен айқындалады. Тік ұңғымаларды бұрғылау кезінде вертикальдан ауытқу 3-5 градустан аспауы керек.

     Бағытталған және көлденең оқпандарды бұрғылау телеметриялық бақылау жүйесін қолдана отырып жүргізіледі. Өнімді газ қабатында бұрғылау кезінде ұңғыманың механикалық жылдамдығы бұрғылау ерітіндісінің газсыздандырылуы қамтамасыз етілетін мәндерге дейін шектеледі.

     Бұрғылаудағы ұңғымалардағы апаттық жағдайлар кезінде, жою әдістерін қолдану тиімді болмаған кезде, екінші және кейінгі Ұңғымаларды бұрғылау жүзеге асырылады.

     Күкіртсутегі бар қабаттарды ашу жабдықтың, персоналдың жұмысқа дайындығын тексергеннен және белгілегеннен кейін, МЖӘ немесе қауіпті жағдай туындаған кезде ықтимал Газдану аймағында персонал мен халықты қорғау жөніндегі іс-шаралардың орындалуын тексергеннен кейін жүргізіледі.

     Тексеру нәтижелері объектінің және персоналдың күкіртті сутегімен көкжиектерді ашуға дайындығы мен жай-күйі көрсетілген актімен ресімделеді. Құрамында күкіртсутегі бар қабаттарды бұрғылау кезінде жуу сұйықтығында күкіртсутек пен сульфидтердің болуы бақыланады. Күкіртсутек анықталған кезде бұрғылау ерітіндісі бейтараптандырғышпен өңделеді, қауіпсіздік шаралары орындалады.

     Өнімді горизонттарды бұрғылау қосалқы кран және ашуға арналған құрылғысы бар кері клапандар болған жағдайда, тоттануға қарсы орындаудағы шар клапандарының орналасуында орнатыла отырып жүргізіледі.

     Көпірлерде бұрғылау бағанының жоғарғы бөлігіне сәйкес келетін диаметрі мен беріктік сипаттамалары бар Сығылған құбыр бар. Құбыр ашық күйде орнатылған шар клапанымен сары түске боялған.

     ГНВП-ны ерте анықтау үшін көрсеткіштер бойынша тікелей және жанама белгілерді бақылау жүзеге асырылуы тиіс:

     1) газдардың концентрациясы, сульфидтердің болуы және жуу сұйықтығының тығыздығы;

     2) айдау желісіндегі бұрғылау мен қысымның механикалық жылдамдығы;

     3) айналым тоқтаған кезде ұңғымадағы жуу сұйықтығының деңгейі;

     4) қабылдау ыдыстарындағы жуу сұйықтығының деңгейі;

     5) жуу сұйықтығының шығыны мен айналым көлемі;

     6) ұңғыманы бұрғылау кезінде жүктеменің өзгеруі.

     Өнімді горизонтты ашу әмбебап және үш дақ превенторы болған кезде жүргізіледі, олардың біреуі кесетін дақтары бар.

     Өнімді қабатты бұрғылау және игеру кезінде қандай да бір эксперименттік және тәжірибелік жұмыстарды жүргізуге АҚҚ-мен келісілген және ұйымның техникалық басшысы бекіткен бағдарлама бойынша жол беріледі.

     Ұңғыманы сынау кезінде бөгде адамдар мен көлік құралдарының аумаққа өту мүмкіндігін болдырмайтын бақылау-өткізу режимі белгіленеді. Өзекті қабылдағыштан шығармас бұрын, бұл жұмысқа қатысы жоқ қызметкерлер қабылдау көпірінен шығарылады. Өзекті алу және өңдеу бойынша жұмысты орындайтын Персонал оқшаулағыш газқағарлармен және резеңке қолғаптармен қамтамасыз етіледі. Өзек үлгілері күкіртсутекке төзімді материалдардан жасалған герметикалық контейнерлерге салынады. Керн қоймасы стационарлық газ сигнализаторымен және желдету жүйесімен жабдықталады.

     Ұңғыманың дизайны мыналарды қамтамасыз етуі керек:

     1) кенжардың оңтайлы конструкциясы және пайдалану бағанының диаметрі есебінен пайдалану процесінде өнімді горизонттардың қабат энергиясын барынша пайдалану;

     2) Тиімді жабдықты, пайдаланудың оңтайлы тәсілдері мен режимдерін қолдану, қабаттық қысымды, қабаттардың мұнай-газ шығынын арттыру әдістерінің жылу әсерін қолдау;

     3) ұңғыманы салу мен пайдаланудың барлық кезеңдерінде авариясыз және асқынусыз жұмыстарды қауіпсіз жүргізу шарттары;

     4) ашылатын қима бойынша тау-кен-геологиялық ақпарат алу;

     5) жер қойнауын және қоршаған ортаны қорғау шарттары, ең алдымен ұңғымалар бекітпесінің беріктігі мен беріктігі, корпустық бағаналардың және олар жабатын сақиналы кеңістіктердің герметикалығы, құрамында флюид бар горизонттарды бір-бірінен және күндізгі бетінен оқшаулау есебінен;

     6) корпустық құбырлар мен ұңғыма оқпанының типтік өлшемдері бойынша барынша біріздендіру;

     7) беріктігі мен герметикалығына сынақ жүргізу;

8) күкіртті сутегі, зиянды және агрессивті заттар бар кен орындарында коррозияға және сульфидті-коррозиялық жарылуға төзімді қаптама құбырлары, тампонажды цементтер мен материалдар қолданылады;

     9) ұңғымаларды салу мен пайдаланудың нақты геологиялық-техникалық шарттарына сәйкестігі.

     Корпустық бағаналардың оңтайлы саны, олардың түсу тереңдігі қабат қысымы мен фрекинг қысымының градиенттері бойынша бұрғылау жағдайларына сәйкес келмейтін аймақтар санымен анықталады (тау жыныстарының беріктігі мен тұрақтылығы, қарқынды сіңіру аймақтары). Өтімділікке немесе пластикалық деформацияларға бейім жыныстарды жабатын соңғы бағанның (пайдалану бағанасы түскенге дейін) аяқ киімін олардың табанынан төмен орнату керек.

     Өнімді және қысымды Сулы горизонттарды ашқанға дейін кем дегенде бір аралық бағананы немесе кондукторды Сағаны герметизациялау кезінде жыныстардың жарылу мүмкіндігін болдырмайтын тереңдікке дейін түсіру көзделеді. Ұңғыманың қабырғалары мен қаптама бағаналарының муфталары арасындағы диаметрлердің айырмашылығы ұңғыманы салуға және оларды сапалы цементтеуге арналған жобада көзделген тереңдікке дейін әрбір бағанның кедергісіз түсуін барынша қамтамасыз ететін етіп таңдалады.

     Қаптама құбырларын таңдау құрылыс кезеңінде де, ұңғыманы пайдалану кезінде де артық күтілетін сыртқы және ішкі қысымдарды, құбырларға осьтік жүктемелерді және сұйықтықтың агрессивтілігін ескере отырып жүзеге асырылады. Бұрғылау бағанының 50-60 рейсі, көлбеу бағытталған және көлденең ұңғымалар арқылы айналмалы әдіспен тік ұңғымаларды бұрғылау кезінде Бұрғылау бағанының 40-50 рейсі арқылы корпустың тозуын оның қалдық ресурсын анықтау мақсатында геофизикалық әдістермен өлшеңіз.

     Сағалық жабдығы және шығарындыға қарсы жабдығы (бұдан әрі – ӘҚҚ) бар қаптама колонналарының беріктігі мынадай жағдайларда қауіпсіздікті қамтамасыз етуі тиіс:

     1) ұңғыманың аузын герметизациялау және ұңғыманы МТЖ, шығарындылар, ҚҚ жою кезінде қою;

     2) бұрғылау ерітіндісінің гидростатикалық және динамикалық қысымының, колоннадағы ең жоғары тығыздықтың әсері;

     3) МЖӘ, ҚҚ, сіңіру және өтімділік аймақтары кезінде ең жоғары мыжылатын жүктемелердің әсері;

     4) тік жүктемелердің созылу мен мыжылуға әсері.

     Апаттардың алдын алу және жою мақсатында ұңғыма сағасы мен баған басының конструкциясы:

     1) ұңғыманың (колоннаның) жұмыс сатыларындағы температуралық деформациялардың өтемақысын ескере отырып, аралық және пайдалану колонналарының есептік керілуімен суспензияны және әуе қорғанысындағы бұрғылау құбырлары колоннасының суспензиясын;

     2) корпустық колонналардың флюидтік көріністерін бақылау;

     3)ұңғыманы авариялық қысу мүмкіндігі.

     Ұңғыма оқпанын және корпустық құбырларды түсіруге дайындау, Корпустық колонналарды түсіру және цементтеу жұмыстарды ұйымдастыру жоспары (бұдан әрі – кеуек) бойынша жүргізіледі. КЕУЕКТЕРГЕ бағанды есептеу үшін бастапқы деректер, бағанның қауіпсіздік қорының коэффициенттері, бағанды есептеу және оны цементтеу нәтижелері, цементті талдау, бұрғылау қондырғысының бағанды түсіруге дайындық актісі қоса беріледі.

     Ұңғыма оқпанындағы корпусты түсіру алдында бекітудің технологиялық процесін жүзеге асыру үшін электрометриялық және зерттеу жұмыстарының кешені жүргізіледі. Ұңғыма ұңғымасын геофизикалық зерттеулер жүргізуге және ұңғыма ұңғымасы болған кезде немесе бұрғылау ерітіндісі жойылғанға дейін оларды сіңіруге дайындауға жол берілмейді.

     Қаптама бағаналарын беріктікке есептеу ерітіндіні қабаттық сұйықтықпен немесе ГНВП немесе ҚҚ кезінде газ-сұйық қоспамен алмастыру тереңдігін ескере отырып айқындалатын ең жоғары күтілетін артық қысыммен жүргізіледі. Қалған ұңғымалар үшін алмастыру тереңдігі ұңғыманың құрылысына жоба жасау кезінде ұңғымалардың әрбір тобы үшін сенімділік дәрежесін ескере отырып белгіленеді.

     Ұңғыманың құрылысына арналған жобада тампонаждық ерітіндіні көтеру көзделеді:

     1) кондуктордың артында-ұңғыма сағасына дейін;

     2) аралық колонналардың артында – алдыңғы колоннаның аяқ киімінің жабылуын ескере отырып, кемінде 100 метр;

     3) пайдалану бағандарының артында:

     4) мұнай ұңғымалары – алдыңғы бағаналы аяқ киімнің жабылуын ескере отырып, кемінде 100 метр;

     5) газ және айдау ұңғымалары үшін – сағасына дейін.

     Газ және айдау ұңғымаларында "металл-металл" типті Бұрандалы қосылыстарды герметизациялау торабы бар корпустық құбырларды пайдаланған кезде цементті алдыңғы бағанның аяқ киіміне кемінде 100 метр көтеру жүзеге асырылады. Бағыттар, кондукторлар, жасырын бағандар, сатылы цементтеу кезіндегі төменгі және аралық сатылар, секциялық бағандардың төменгі және аралық секциялары бүкіл ұзындыққа цементтеледі.

     Тампонаждық ерітіндіні құрамында флюид бар горизонттардан, жерасты газ және мұнай қоймаларының шатырынан, корпустық бағаналардың жоғарғы сатысының (секциясының) сатылы цементтеу құрылғысынан (секциялар түйіскен жерінен) ең аз көтеру биіктігі мұнай үшін кемінде 150-300 метр және газ ұңғымалары үшін 500 метрді құрайды.

     Бағанның цементтелмейтін жоғарғы бөлігінің максималды ұзындығы ұңғыма сағасын баған басымен жабдықтау кезінде оны толық түсіру есебінен қабылданады. Сатылы цементтеу құрылғылары және корпустық колонналар секцияларының түйіспелері орналастырылуы тиіс:

     1) ұңғыманың алдыңғы бағанасы орнатылған ұңғыма оқпанында оның аяқ киімінен кемінде 50 метр жоғары; бұл жасырын бағанның "басына" да қатысты;

     2) ұңғыманың отырғызылмаған бөлігінде – ұңғыманың диаметрі номиналдыға жақын, аралықтың жоғарғы шекарасынан кемінде 30-50 метр төмен және төменгі шекарадан кемінде 50-75 метр жоғары тұрақты жыныстар интервалында жүзеге асырылады.

     Тампонаждық ерітіндіні бір қабылдауға айдау кезінде құрамында флюид бар қабаттар шатырының үстінен көтеру биіктігі ондай деңгейден аспайды:

     1) бұрғылау ерітіндісінің құрамдас бағанының және цементтің бітелу сұйықтығының гидростатикалық қысымының ең жоғары қабаттық қысымнан кемінде 2 пайызға артуы қамтамасыз етіледі;

     2) гидравликалық жарылу немесе сатудың соңында бұрғылау ерітіндісін қарқынды сіңіру мүмкіндігі алынып тасталады;

     3) колонна басын орнату үшін цемент сақинасына түсіру кезінде колоннаның беріктігі қамтамасыз етіледі.

     Асқынулар жойылғанға дейін бұрғылау бағанының бір мезгілде флюид көрінісімен, құлауымен, құлауымен, қатаюымен және қонуымен бұрғылау ерітіндісін сіңірумен қиындатылған ұңғымаға қаптама бағанасын түсіруге кірісуге жол берілмейді.

     Корпустық колонналарды түсіру және цементтеу алдында жұмыс басшысы, бұрғылаушы және мамандар бұрғылау мұнарасының (діңгектің), негіздің, жүкшығырдың, Таль жүйесінің, Түсіру-көтеру жабдығы мен құралының, күш жетегінің техникалық жай-күйіне, қабылдау көпірінің, алаңның жай-күйіне, құбырлардың нөмірленуі мен төселуіне, төсемге, қоршаулардың, бұғаттаулар мен сақтандыру құрылғыларының болуына, бұрғылау қондырғысы мен цементтеуді бақылау станциясының БӨАжА жарамдылығы, цементтеу агрегаттарының дайындығы, цемент пен химиялық реагенттердің болуы, жарықтандыру құралдарының болуы, техника мен персоналдың қауіпсіз аймақтары мен орналасу арақашықтықтары, қауіпсіздік белгілерін орнату, жұмыстардың басшылары мен орындаушыларын тағайындау, жұмыс режимі мен кестесін белгілеу, персоналды қорғау үшін жеке және ұжымдық құралдардың болуы, объектінің аумағына өткізу режимін енгізу.

     Тексеру нәтижелері бойынша объектінің корпусты түсіруге және цементтеуге дайындық актісі жасалады. Жабдықтың ақаулығы анықталған жағдайда оны түсіру және цементтеу жұмыстары басталғанға дейін жою жүргізіледі. КЕУЕКТЕРДЕН ауытқыған кезде жұмыс басшысы, ұйымның техникалық басшысы хабардар етіледі және одан әрі іс-қимылдар олардың нұсқауы бойынша орындалады, қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөнінде қосымша шаралар қабылданады.

     Аралық бағананың және әуе қорғанысының герметикалығын тексеру АҚҚ өкілінің қатысуымен, ал пайдалану бағанасы мен субұрқақ арматурасының қатысуымен – АҚҚ және Тапсырыс берушінің қатысуымен жүргізіледі, содан кейін акт ресімделеді. Корпусты түсіргенге дейін ұңғыма оқпанын КЕУЕКТЕРГЕ сәйкес шаблондау және дайындау жүргізіледі.

     Корпустық колонналарды түсіру механикаландыру құралдарын, өрмекшіні, тиісті жүк көтергіштігі бар элеваторларды және кілттерді пайдалана отырып жүргізіледі. Қауіпсіздік сақиналары мен емізіктер кілттермен бұралып, алаңның жұмыс аймағынан тыс орналастырылады. Түсіру алдында әрбір корпустың үлгісін, жіптің күйін және сыртқы бетін тексеру жүргізіледі. Сәйкес келмеген жағдайда құбыр бояумен жапсырманы қолданумен ақаулы болады. Шаблондау кезінде корпустың төменгі жағында болуға рұқсат етілмейді.

     Түсіру кезінде бұрғылаушы әр корпустың жіптерінің толық қоңырауы мен ысқырығын, салмақ индикаторының көрсеткіштерін, Ұңғымаларды ,есыстырылған бұрғылау ерітіндісінің көлемі мен параметрлерін, бұрғылау ерітіндісіндегі газ концентрациясының көрсеткіштерін бақылайды. Қаптама құбырларын түсіргеннен кейін тампонаж техникасы үшін алаң мен Сағаны дайындау жүргізіледі.

     Цементтеу агрегаттарына, цемент-араластырғыш машиналарға, цементтеуді бақылау станцияларына қауіпсіз қызмет көрсету үшін арақашықтық белгіленеді:

     1) ұңғыма сағасынан блок-манифольдтарға дейін кемінде 10-12 метр;

     2) блок-манифольдтардан цементтеу агрегатына дейін кемінде 5-10 метр;

     3) цементтеу агрегаты мен цемент араластырғыш машина арасында кемінде 1,5 метр.

     Жылжымалы агрегаттардың кабиналары ұңғыма сағасынан бағытта орналасады.

     Бағанға орнатылғанға дейін цементтеу басы қауіпсіздік коэффициенті 1,5 еселенген және кемінде 5 минут ұсталатын ұңғыманы цементтеу үшін максималды, есептік қысымнан асатын қысымның біртіндеп жоғарылауымен престеледі. Цементтеу агрегатынан цементтеу басына дейінгі құбырлар мен манифольдтер ұңғымаларды цементтеу процесінде күтілетін ең жоғары қысымға қауіпсіздік коэффициенті 1,5 еселенген және кемінде 5 минут ұсталуы тиіс.

Ұңғыманы агрегаттарда тексерілген сақтандырғыш клапандар мен манометрлер, цементтеу басындағы манометр болған кезде цементтеуге жол беріледі. Ұңғымаларды цементтеу күндізгі уақытта жүргізіледі. Ұңғыманы кешкі және түнгі уақытта цементтеу кезінде алаңда орнатылған агрегаттар жарықтандырылады. Әрбір цементтеу қондырғысында жеке жарықтандыру бар.

     Цементтеудің есептік ұзақтығы тампонаждық ерітіндінің қатаюының басталу уақытының 75 пайызынан аспайтын жағдайдан айқындалады. Цементтеу алдында тампонаж қоспасына зертханалық талдау жүргізіледі және бұрғылау ерітіндісінің параметрлерін журналға жаза отырып, үлгілерде қатаюдың басталу уақыты анықталады. Корпусты түсіру режимі және гидравликалық цементтеу бағдарламасы өнімді горизонттарға ең аз ықтимал репрессия және тау жыныстарының фрекингімен және сіңірілуімен байланысты асқынулардың алдын алу шартымен есептеледі және жүзеге асырылады. Цементтеу процесінде бұрғылау ерітіндісінің параметрлерін журналға жаза отырып, параметрлерді тіркеу қамтамасыз етіледі.

     Қаптама бағанының жоғарғы бөлігінің биіктігі ҚҚ жою кезінде авариялық жұмыстарды жүргізу мүмкіндігін ескере отырып, сағаның жабдық схемасына және баған басының конструкциясына сәйкес айқындалады. Корпус бағанасы түскеннен, цементтелгеннен, беріктігі мен герметикалығына сынақтан өткеннен кейін корпус бағанасы мен цемент сақинасының жай-күйін геофизикалық зерттеу қорытындылары бар актілер жасалады. Ұңғымаларды бекіту жұмыстары аяқталғаннан кейін объект пен алаңның аумағы қауіпсіз күйге келтіріледі.

     Ұңғымаларды реконструкциялау алдында АҚҚ, ғылыми-зерттеу және жобалау ұйымдарының өкілдерін тарта отырып, мұнай-газ өндіруші ұйым олардың техникалық және қауіпсіз жай-күйін белгілейді.

     Ұңғыманы реконструкциялау туралы шешім қабылдау үшін техникалық жай-күйді алдын ала Зерттеу, Қайта Құру және кейіннен пайдалану процесінде пайдаланылатын оқпан бөлігінің сенімділігі мен қауіпсіздігін бағалау нәтижелері негіз болып табылады. Қабылданған шешімнің нәтижелері комиссияның хаттамасымен ресімделеді.

     Авариялық, консервацияланған ұңғымаларда жаңа ұңғымаларды реконструкциялау және бұрғылау осы Қағидалардың талаптарына сәйкес жүргізілуге тиіс. Бұрғылау қондырғысын таңдау және монтаждау, техникалық құралдармен жинақтау, Әуе қорғанысы, БӨАжА жарақтандырылуы жұмыс процесінде қауіпсіздікті қамтамасыз етуді ескере отырып, жоспарланған жөндеу-қалпына келтіру жұмыстарының және операциялардың түрлеріне қатысты белгіленеді. Монтаждау аяқталғаннан кейін қондырғыны пайдалануға беруді Комиссия жүргізеді.

     Жаңа ұңғыманы бұрғылау жұмыстарын бастамас бұрын ұңғыманы зерттеу кезінде анықталған құбыр кеңістігіндегі ағындар мен бағанаралық қысым жойылады. Жаңа бөшкені кесу үшін корпусқа бұрағышы бар цемент көпірі орнатылады. Көпірдің болуы мен беріктігі цемент тасқа шекті рұқсат етілген жүктемеден аспайтын бұрғылау құралын түсіру арқылы тексеріледі. Цемент көпірі гидравликалық престеу әдісімен корпус бағанымен және МЖӘ пайда болған және жойылған кезде максималды қысымға орнатылған әуе қорғанысымен сыналады.

     Жаңа оқпандарды бұрғылау ұңғыма құрылысына арналған кеуектер мен жобаға сәйкес тұрақты бақылауды жүзеге асыру кезінде жүргізіледі. Жаңа оқпанның кеңістіктік жағдайы ұңғыма профилінің жобалау траекториясы аймағында орналасқан кен орнының ұңғымаларына (жұмыс істеп тұрған, консервацияланған, жойылған) теріс әсер ету мүмкіндігін болдырмайды.

     Осылайша, құқық бұзушылықтың объективті жағы бұл әрекет заңнамада белгіленген талаптарды бұза отырып, ұңғымаларды пайдалану жөніндегі іс-әрекеттерде көрінетіндігімен сипатталады.  

     Құқық бұзушылықтың түсініктеме берілген құрамының субъективті жағы тікелей ниет түрінде де, абайсызда да көрінеді.  

     Арнайы құқық бұзушылық субъектісі - Шағын кәсіпкерлік субъектісі, орта кәсіпкерлік субъектісі, ірі кәсіпкерлік субъектісі.

     9 бөлім. Құқық бұзушылықтың түсіндірмелі құрамының объектісі рұқсаттың негізінде немесе көмірсутектер саласындағы уәкілетті органның рұқсат шарттарын сақтай отырып, теңізде көмірсутектерді барлау және (немесе) өндіру жөніндегі операцияларды жүргізу кезінде туындайтын қоғамдық-құқықтық қатынастар болып табылады.

     ҚР "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" кодексінің 154-бабында су бағанының беті, сондай-ақ Қазақстан бөлігі шегінде Каспий және Арал теңіздерінің түбі теңіз деп танылғаны бекітілген. Қазақстан Республикасының шекараларында орналасқан жасанды су қоймалары мен су ағындары ішкі су айдындары деп танылады.

     Қауіпсіздік аймағы-теңіздің жағалау сызығынан құрлыққа қарай бес шақырымға созылатын, теңізге және ішкі су айдындарына мұнайдың төгілуі салдарынан ластануы немесе теңіздің ластану көзі болуы мүмкін құрлық аймағы.

     Теңіз объектілері деп теңізде көмірсутектерді барлау және (немесе) өндіру кезінде пайдаланылатын жасанды аралдар, бөгеттер, құрылыстар, қондырғылар, құбыржолдар және өзге де объектілер танылады.

     Теңізде көмірсутектерді барлауды және (немесе) өндіруді жүргізетін жер қойнауын пайдаланушылар теңіздегі қоршаған ортаны қорғау жөніндегі ең үздік тәжірибені басшылыққа алуға, теңіз кеме қатынасына, балық аулауға және әдетте теңіздің нақты учаскесінде жүзеге асырылатын өзге де заңды қызметке кедергі келтірмеуге және зиян келтірмеуге міндетті.

     Көмірсутектер бойынша жер қойнауын пайдалану құқығын теңізде берудің міндетті шарты Келісім-шарт бойынша кемінде елу пайыз мөлшерінде жер қойнауын пайдаланушы ретінде көмірсутектер саласындағы ұлттық компанияның үлестік қатысуы болып табылады.

     Кейіннен ұлттық компанияның келісімшартқа үлестік қатысуының көрсетілген мөлшері Ұлттық компания келісімшарт бойынша жер қойнауын пайдаланушылардың шешім қабылдауына өз бақылауын сақтаған жағдайда төмендетілуі мүмкін.

     Қоршаған ортаға теріс әсерді барынша азайту мақсатында теңізде көмірсутектерді барлауды және (немесе) өндіруді жүргізетін жер қойнауын пайдаланушылар теңіз объектілерін пайдалану жөніндегі жобаларды бірлесіп іске асыруды жүзеге асыра алады.

     Теңізде көмірсутектерді барлауды және (немесе) өндіруді жүргізетін жер қойнауын пайдаланушы, егер зиян келтірілгені дәлелденбесе, кінәнің болуына қарамастан, теңізде көмірсутектер бойынша жер қойнауын пайдалану жөніндегі жүргізілетін операциялардың нәтижесінде пайда болған теңіз ластанған жағдайда қоршаған ортаға, жеке және (немесе) заңды тұлғаларға келтірілген зиян үшін жауапты болады еңсерілмейтін күштің немесе жәбірленушінің ниетінің салдарынан.

     Теңізде көмірсутектерді барлауды және (немесе) өндіруді жүргізетін жер қойнауын пайдаланушы Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жер қойнауын пайдаланушыға тиесілі Теңіз объектілерінде инспекциялар жүргізу үшін өкілеттіктері бар мемлекеттік органдардың өкілдерін өз есебінен жағалаудан жеткізуді қамтамасыз етуге міндетті.

     Теңіз объектілерінде мемлекеттік органдар өкілдерінің инспекциялар жүргізуі жер қойнауын пайдаланушының қалыпты қызметіне кедергі келтірмеуге тиіс.

     Теңізде көмірсутектерді барлауды жүзеге асыратын жер қойнауын пайдаланушы барлау аумағына барлық қажетті геофизикалық және сейсмикалық зерттеулер жүргізгеннен, сондай-ақ "жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы"ҚР Кодексінің 156-бабы 1-тармағының талаптарын орындағаннан кейін ғана ұңғымаларды бұрғылауға кірісуге құқылы.

     Атап айтқанда, кемелерді қоспағанда, мұнайдың төгілу қаупі бар объектілерде операцияларды жүргізуге тыйым салынады:

     1) мұнайдың төгілу тәуекелдерін бағалауды жүргізу;

     2) бекітілген Объектілік жоспар;

     3) меншікті немесе шарт негізінде тартылатын ресурстардың болуы;

     4) Кодексте көзделген шарттарды орындау.  

     Бұрын бұрғыланған ұңғыманың бақылаудан шығуы кезінде кептеліп қалған ұңғыманы бұрғылауды қоспағанда, жер қойнауын пайдаланушы бекіткен және осы Кодексте және Қазақстан Республикасының өзге де заңдарында көзделген Ұңғымаларды бұрғылау жобасында оң қорытындылар алған іздестіру, барлау, пайдалану немесе өзге де ұңғымаларды бұрғылауға тыйым салынады, егер мұндай ұңғыманы бақылауға алудың өзге әдістерін қолдану мүмкін болмаса не бұл қазіргі жағдайда тиімсіз.

     Бұл ретте жер қойнауын пайдаланушы құзыретті органды осындай ұңғыманы бұрғылау туралы шешім қабылдауға әсер еткен нақты мән-жайлар мен себептерді көрсете отырып, дыбыссыз ұңғыманы бұрғылаудың басталғаны туралы ақылға қонымды мерзімде жазбаша хабардар етуге міндетті.

     Сақтандыру аймағы шегінде көмірсутектерді барлауды және (немесе) өндіруді жүзеге асыратын жер қойнауын пайдаланушы су деңгейі көтерілген жағдайда теңіздің ластануын болдырмау үшін қажетті шаралар қолдануға міндетті.

     Ішкі су айдындарында және сақтандыру аймағында көмірсутектер бойынша жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларға теңіздегі көмірсутектерге қатысты жер қойнауын пайдалану жөніндегі операциялар үшін белгіленген осы Кодекстің ережелері қолданылады.

     ҚР "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" Кодексінің 93-бабында көмірсутектер бойынша жер қойнауын пайдалану құқығын алуға үміткер тұлғаларға қойылатын талаптар регламенттелген. Осылайша, көмірсутектер бойынша жер қойнауын пайдалану құқығын берген кезде жер қойнауын пайдалану құқығын алған тұлға:

     1) тарату (заңды тұлғалар үшін), қайта ұйымдастыру (заңды тұлғалар үшін) немесе банкроттық сатысында болмауға тиіс;

     2) салықтарды және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеу бойынша өтелмеген берешегі болмауы тиіс;

     3) көмірсутектерді барлауға және өндіруге жер қойнауын пайдалану құқығын алған жағдайда – барлау кезеңінде жер қойнауы учаскесіндегі жұмыстардың көлемі мен түрлері бойынша ең төменгі талаптарды орындау үшін жеткілікті қаржы қаражаты болуға тиіс.

     Барлау кезеңінде жер қойнауы учаскесіндегі жұмыстардың көлемі мен түрлері бойынша ең төмен талаптарды орындау үшін жеткілікті қаржы қаражатының болуын растау үшін осы Кодексте көзделген жағдайларда мынадай құжаттардың бірі ұсынылады:

1) адамның барлау кезеңінде жер қойнауы учаскесіндегі жұмыстардың көлемі мен түрлері бойынша ең төменгі талаптардың орындалуын қаржыландыруға қабілеттілігін растайтын өтінім берушінің өтінім берудің алдындағы жылдағы бухгалтерлік балансының көшірмесі;

     2) барлау кезеңінде жер қойнауы учаскесіндегі жұмыстардың көлемі мен түрлері бойынша ең төменгі талаптарды орындау үшін жеткілікті мөлшерде меншікті қаражаттың (өтініш берушінің шоттарының жай-күйі туралы екінші деңгейдегі банктен анықтама) немесе тартылған қаражаттың (қарыз (кредит) шарты, өзге шарт) болуы туралы құжаттық деректер.

     Теңізде жер қойнауы учаскесінде жер қойнауын пайдалану құқығын алу үшін, жоғарыда көрсетілген талаптардан басқа, адамның Қазақстан Республикасының континенттік қайраңының немесе Қазақстан Республикасының Ішкі су айдындарының аумағында не Қазақстан Республикасының аумағынан тыс теңізде жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізудің оң тәжірибесі болуға тиіс.

     Осылайша, құқық бұзушылықтың объективті жағы "жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" Қазақстан Республикасының Кодексінде көзделген жағдайларды қоспағанда, рұқсатсыз немесе көмірсутектер саласындағы уәкілетті органның рұқсат шарттарын сақтамай, теңізде көмірсутектерді барлау және (немесе) өндіру жөніндегі операцияларды жүргізу жөніндегі іс-қимылдарда көрсетіледі.

     Құқық бұзушылықтың субъективті жағы бұл әрекетті тікелей ниет түрінде де, абайсызда да жасауға болатындығымен сипатталады.  

     Арнайы құқық бұзушылық субъектісі - Шағын кәсіпкерлік субъектісі, орта кәсіпкерлік субъектісі, ірі кәсіпкерлік субъектісі.

     11 бөлім. Мұнай төгілуінің алдын алу және жою жөніндегі жұмыстарды ұйымдастырудың бекітілген жоспарын пайдалана отырып, теңізге мұнайдың төгілу қаупімен байланысты теңізде көмірсутектерді барлау және (немесе) өндіру жөніндегі операцияларды жүргізудің белгіленген тәртібі құқық бұзушылықтың түсіндірмелі құрамының объектісі болып табылады.  

     "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" ҚР Кодексінің 157-бабында теңізде және ішкі су айдындарында көмірсутектер бойынша жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізу кезінде жер қойнауын пайдаланушы бекіткен және осы Кодексте және Қазақстан Республикасының өзге де заңдарында көзделген оң қорытындылар алған қоршаған ортаны қорғау мен сақтауды қамтамасыз ету шартымен теңіз объектілерін құруға, орналастыруға және пайдалануға жол берілетіні тікелей бекітіледі базалық жобалау құжатымен сараптау.

     Теңіз объектілерін құруға және орналастыруға су қорын пайдалану және қорғау саласындағы уәкілетті органмен, жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану саласындағы уәкілетті органмен, ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметімен, қорғаныс саласындағы мемлекеттік саясатты жүзеге асыратын орталық атқарушы органмен келісілген көмірсутектер саласындағы уәкілетті органның рұқсаты бойынша жол беріледі.

     Теңіз объектілерінің айналасында олардың сыртқы жиегінің әр нүктесінен бес жүз метр қашықтыққа созылатын қауіпсіздік аймақтары орнатылады. Теңіз объектілері, сондай-ақ оларды қоршаған қауіпсіздік аймақтары халықаралық кеме қатынасы мен балық аулау үшін маңызды теңіз жолдарына кедергі бола алмайтын жерлерде орналастырылады.

     Теңіз объектілерін күтіп-ұстауға және пайдалануға жауапты адамдар олардың қорғалуын, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес олардың орналасқан жері туралы ескерту бойынша тиісті құралдардың болуын қамтамасыз етуге тиіс.

     Теңіз объектілерін пайдалану аяқталғаннан кейін теңізде және ішкі су айдындарында көмірсутектерді барлауды және (немесе) өндіруді жүргізу кезінде мұндай объектілер, егер оларды одан әрі шаруашылық немесе өзге де мақсаттарда пайдалану мүмкін болмаса, адамдардың және қоршаған ортаның қауіпсіздігіне қатер төндірмейтіндей және кеме қатынасы немесе балық аулау үшін кедергі болмайтындай етіп бөлшектелуге тиіс.

     Теңізде және ішкі су айдындарында көмірсутектерді барлауды және (немесе) өндіруді жүргізу кезінде пайдаланылатын теңіз объектілерін құру, орналастыру және пайдалану көмірсутектер саласындағы уәкілетті орган бекітетін тәртіппен жүзеге асырылады.

     Құқық бұзушылықтың объективті жағы мұнай төгілуінің алдын алу және жою жөніндегі жұмыстарды ұйымдастырудың бекітілген жоспары болмай, теңізде мұнайдың төгілу қаупімен байланысты қызметті жүзеге асыратын жеке немесе заңды тұлғаның теңізде көмірсутектерді барлау және (немесе) өндіру жөніндегі операцияларды жүргізу жөніндегі іс-қимылдарында көрсетіледі.  

     Субъективті жағы бұл әрекетті ниет түрінде де, абайсызда да жасауға болатындығымен сипатталады.

     Арнайы құқық бұзушылық субъектісі - теңізде қызметін жүзеге асыратын жеке немесе заңды тұлға (жеке тұлға, шағын кәсіпкерлік субъектісі, орта кәсіпкерлік субъектісі, ірі кәсіпкерлік субъектісі).

     12 бөлім. Бірінші және екінші деңгейдегі мұнайдың теңізге төгілу салдарын жою үшін қажетті өз материалдары мен жабдықтарын пайдалана отырып, не мамандандырылған ұйыммен жасалған шартсыз теңізде көмірсутектерді барлау және (немесе) өндіру жөніндегі операцияларды жүргізу процесінде туындайтын қоғамдық-құқықтық қатынастар құқық бұзушылық объектісі болып табылады.  

     Мәселен, "жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" ҚР Кодексінің 156-бабына сәйкес кемелерді қоспағанда, мұнайдың төгілу қаупі бар объектілерде операцияларды жүргізуге тыйым салынады:

     1) мұнайдың төгілу тәуекелдерін бағалауды жүргізу;

     2) бекітілген Объектілік жоспар;

     3) меншікті немесе шарт негізінде тартылатын ресурстардың болуы;

     4)Осы баптың 2 және 3-тармақтарында көзделген шарттарды орындау.  

     Кемелерден басқа, мұнайдың төгілу қаупі бар объектілердің меншік иелері:

     1) теңіздегі бірінші деңгейдегі мұнайдың төгілуін жою үшін-теңіз объектісінде не отыз минуттық қол жеткізу шегінде мұнайдың мұндай төгілуін толық жою үшін қажетті ресурстардың болуы;

     2) теңізге Екінші деңгейдегі мұнайдың төгілуін жою үшін:

     теңіз объектісінде не отыз минуттық қол жеткізу шегінде жергілікті жағалау қызметтерінің ресурстары келгенге дейінгі кезеңге жеткілікті көлемде ресурстардың болуы;

     қажет болған жағдайда жергілікті жағалау қызметтерінің ресурстарының келуін қамтамасыз ету.

     Бірінші және екінші деңгейдегі мұнайдың төгілуін жою үшін меншікті ресурстар болмаған кезде, кемелерді қоспағанда, мұнайдың төгілу қаупі бар объектілердің меншік иелері теңізге мұнайдың төгілуін жою жөніндегі мамандандырылған ұйымдармен шарттар жасасуға міндетті.

     Қажет болған жағдайда мұнайдың төгілу қаупі бар объектілердің меншік иелері мұнайдың төгілуін жою кезінде ынтымақтастық және өзара көмек туралы келісімдер шеңберінде ресурстарды тартуға құқылы.

     Теңізде, ішкі су айдындарында және сақтандыру аймағында мұнайдың төгілуін жою үшін қажетті ресурстарға қойылатын ең төменгі нормативтер мен талаптарды көмірсутектер саласындағы уәкілетті орган белгілейді.

     Үшінші деңгейдегі мұнайдың төгілуін жою үшін ресурстармен қамтамасыз ету мақсатында кемелерден басқа, мұнайдың төгілу қаупі бар объектінің меншік иесі халықаралық танылған, білікті персоналы және тиісті жабдығы бар теңізге мұнайдың төгілуін жою жөніндегі мамандандырылған ұйыммен шарт жасасуға міндетті.

     Теңізде, ішкі су айдындарында және сақтандыру аймағында мұнайдың төгілуі анықталған жағдайда, мұнайдың төгілу қаупі бар объектілердің меншік иелері қоршаған ортаны қорғау және азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органдардың аумақтық бөлімшелерін дереу хабардар етуге міндетті.

     Кемелер үшін мұнайдың төгілуі туралы хабарлау тәртібі Қазақстан Республикасының Сауда мақсатында теңізде жүзу саласындағы заңнамасында айқындалады.

     Теңізде, ішкі су айдындарында және сақтандыру аймағында мұнайдың төгілуін жою кезінде жиынтық экологиялық пайданы талдау негізінде адамдардың денсаулығын барынша қорғауға және қоршаған ортаны қорғауға бағдарланған әдістерге артықшылық беру қажет. Теңізде, ішкі су айдындарында және Қазақстан Республикасының сақтандыру аймағында мұнайдың авариялық төгілуін жоюдың оңтайлы әдістерін айқындау қағидаларын қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті орган бекітеді.

     Мұнайдың төгілу көзін оқшаулау және мұнайдың төгілуін жою жөніндегі іс-шараларды жүргізгеннен кейін, мұнайдың төгілу қаупі бар объектілердің меншік иелері және (немесе) мұнайдың төгілуін жою жөніндегі мамандандырылған ұйымдар авариялардың, оқыс оқиғалардың себептерін тергеп-тексеруден кейін қоршаған ортаны қорғау және азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органдарға атқарылған жұмыс туралы есеп береді.

     Теңіз объектілерінің меншік иелері Қосымша есепті көмірсутектер саласындағы уәкілетті органға ұсынады.

     Мұнайдың төгілу қаупі бар объектінің меншік иесі теңіздегі, ішкі су айдындарындағы және сақтандыру аймағындағы мұнайдың төгілуі нәтижесінде қоршаған ортаға және үшінші тұлғаларға келтірілген зиянды, сондай-ақ мемлекеттің мұнайдың төгілуін жою жөніндегі шығыстарын толық көлемде өтеуге міндетті.

     Аталған талаптар объектілеріне 1978 жылғы Хаттамамен өзгертілген 1973 жылғы Кемелерден ластануды болғызбау жөніндегі халықаралық конвенцияның күші қолданылатын адамдарды қоспағанда, мұнайдың теңізге төгілу қаупімен байланысты қызметті жүзеге асыратын жеке және заңды тұлғаларға да қолданылады (МАРПОЛ 73/78).

     ӘҚБтК-нің 356-бабының осы бөлігі бойынша саралау кезінде ҚР Энергетика министрінің 2018 жылғы 18 сәуірдегі № 130 бұйрығымен бекітілген "теңізде, ішкі су айдындарында және сақтандыру аймағында мұнайдың төгілуін жою үшін қажетті ресурстарға қойылатын ең төменгі нормативтер мен талаптарды" ескеру қажет.  

Мысалы, 1-тарауда "теңіз порттары. Мұнайдың төгілуінің бірінші деңгейі" көрсетілген ең төменгі нормативтер жабдыққа мынадай талаптарды қамтиды: мұнайдың авариялық төгілуін жоюға арналған жағалаудағы шағын көлемді кеме (ЛАРН) -1 бірлік қозғалтқыштың қуаты 200 ат күші немесе одан көп; щетка/диск үлгісіндегі мұнай жинаушы - 2 бірлік қуаты – сағатына 10 тонна немесе одан да көп; оларды орналастыруға арналған жабдығы бар бонустық тосқауылдар (катушкалар, қуат агрегаттары, ауа компрессорлары және т. б.) - 300 м /250 мм немесе одан көп; жағалық тығыздағыш бонустық қоршау 50 м-якорь жиынтығы 10 бірлік; шлангілері бар су сорғылары, Бон ауа камераларын айдауға арналған үрлемелі сорғылар-1 бірлік; жиналған мұнайды сақтауға арналған уақытша резервуарлар 2 бірлік 10 м3; газ (газ) детекторы - 2 бірлік; генератор-1 бірлік қуаты 4 кВА.  

     3-тарауда " теңіз порттары мен нысандары. Ең төменгі нормативтердің" мұнайдың төгілуінің екінші деңгейі " мынадай талаптарға көрсетіледі: көмегімен теңізде бондық бөгеттерді орналастыруға болатын кеме (ЛАРН негізгі кемесі) - 1 бірлік; бондық бөгетті өрістетуге арналған қосымша кеме (қосалқы кеме) - 1 бірлік; ларн үшін жағалаудағы шағын көлемді кеме-1 бірлік, қозғалтқыштың қуаты 200 ат күші және одан да көп; олеофильді (дискілі) мұнай жинаушы-2 бірлік қуаты 12 м3 / сағ және одан да көп; су төгетін мұнай жинаушы жүйесі-1 бірлік қуаты 20 м3 / сағ және одан да көп; мұнай жинаудың вакуумдық жүйесі - 2 бірлік қуаты 12 м3 / сағ және одан көп, қуаты 10 м3 / сағ және одан да көп; оларды орналастыруға арналған жабдығы бар үрлемелі Бон қоршауы (катушкалар, қуат агрегаттары, ауа компрессорлары және т. б.) - 500 м /1100 мм немесе одан да көп; көбіктен жасалған немесе жабдығы бар үрлемелі жағалаудағы Бон қоршауы оларды орналастыру үшін (катушкалар, қуат агрегаттары, ауа компрессорлары және т. б.); гидравликалық жетегі бар дизельді күштік қондырғылар Бон катушкасын айналдыруға және Бон камераларын айдауға арналған шлангтар - 1200 м / 750 мм, 400 м /450-550 мм; жиналған мұнайды сақтауға арналған уақытша резервуарлар 4 бірлік 10 м3; генератор 1 бірлік қуат-4 кВА; 1 бірлік қуат-25 кВА; газ (газ) детекторлары 2 бірлік.  

     Осылайша, құқық бұзушылықтың объективті жағы теңіздегі бірінші және екінші деңгейдегі мұнайдың төгілу салдарын жою үшін қажетті өз материалдары мен жабдықтарынсыз не мамандандырылған ұйыммен жасалған шартсыз теңізде көмірсутектерді барлау және (немесе) өндіру жөніндегі операцияларды жүргізу жөніндегі әрекеттерде (әрекетсіздікте) көрінеді.

     Субъективті жағы құқық бұзушылықты тікелей ниет түрінде де, абайсызда да жасауға болатындығымен сипатталады.  

     Арнайы құқық бұзушылық субъектісі-көмірсутектерді барлау және (немесе) өндіру жөніндегі операцияларды жүргізуді жүзеге асыратын адамдар (жеке тұлғалар, шағын кәсіпкерлік субъектілері, орта кәсіпкерлік субъектілері, ірі кәсіпкерлік субъектілері.

     13 бөлім. ӘҚБтК-нің 356-бабының түсіндірмелі бөлігінің әкімшілік құқық бұзушылық құрамы сегізінші бөлікке ұқсас. Құқық бұзушылықтың түсіндірмелі құрамының объектісі Ұңғымаларды пайдаланудың белгіленген тәртібі болып табылады.

     Құқық бұзушылықтың объективті жағы бұл әрекет заңнамада белгіленген талаптарды бұза отырып, ұңғымаларды пайдалану жөніндегі іс-әрекеттерде көрінетіндігімен сипатталады.  

     Құқық бұзушылықтың түсініктеме берілген құрамының субъективті жағы тікелей ниет түрінде де, абайсызда да көрінеді.  

     Арнайы құқық бұзушылық субъектісі - Шағын кәсіпкерлік субъектісі, орта кәсіпкерлік субъектісі, ірі кәсіпкерлік субъектісі.

     Осы құқық бұзушылықты әкімшілік жаза қолданылғаннан кейін бір жыл ішінде қайталап жасау саралау белгісі болып табылады.

     14 бөлім. ӘҚБтК-нің 356-бабының осы бөлігі бойынша саралау үшін адам ӘҚБтК-нің осы бабының төртінші, бесінші, алтыншы және тоғызыншы бөліктерінде көзделген әкімшілік құқық бұзушылықтардың бірін әкімшілік жаза қолданылғаннан кейін бір жыл ішінде қайталап жасауы қажет.

     Басқаша айтқанда, ӘҚБтК-нің 356-бабының төртінші, бесінші, алтыншы және тоғызыншы бөліктерінде көзделген әкімшілік құқық бұзушылық құрамының элементтері (объект, объективті тарап, субъективті тарап, субъект) он төртінші бөлігі үшін бірдей болып табылады. Тек біліктілік белгісі қажет – әкімшілік жаза қолданылғаннан кейін бір жыл ішінде қайталану.  

     ӘҚБтК-нің 684-бабына сәйкес мамандандырылған аудандық және оларға теңестірілген әкімшілік соттардың судьялары ӘҚБтК-нің 356-бабында (он төртінші бөлігінде) көзделген әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарайды.

     ӘҚБтК-нің 687-бабының 1-бөлігіне сәйкес жер қойнауын зерттеу жөніндегі уәкілетті орган ӘҚБтК-нің 356-бабында (бірінші бөлігінде) көзделген әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарайды. ӘҚБтК-нің 688-бабының 1-бөлігінде көмірсутектер саласындағы уәкілетті орган ӘҚБтК-нің 356-бабында (бірінші, үшінші, төртінші, бесінші, алтыншы, жетінші, сегізінші, тоғызыншы және он үшінші бөліктерінде) көзделген әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы істерді қарайтыны бекітілген.

     ӘҚБтК-нің 697-бабының 1-бөлігіне сәйкес қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті орган ӘҚБтК-нің 356-бабында (екінші бөлігінде) көзделген әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарайды. ӘҚБтК-нің 698-бабының 1-бөлігінде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган ӘҚБтК-нің 356-бабында (он бірінші және он екінші бөліктерінде) көзделген әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы істерді қарайтыны көрсетілген.

     Сондай-ақ, пп сәйкес екенін есте ұстаған жөн. 42) соттар қарайтын әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша ӘҚБтК-нің 804-бабының 1-бөлігі, әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттамаларды көмірсутектер саласындағы уәкілетті органның осыған уәкілеттік берілген лауазымды адамдары жасауға құқылы (ӘҚБтК-нің 356-бабы (ӘҚБтК-нің он төртінші бөлігі).  

Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне ғылыми-практикалық түсініктеме (мақала) авторлық ұжымнан:

     Бачурин Сергей Николаевич, з.ғ. к., доцент - 48-тарау (Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған);

     Ғабдуалиев Мереке Трекович, з.ғ. к. – 11, 21, 22, 23-тараулар;

     Жүсіпбекова Айнұр Маратқызы, з.ғ. м. – 13-тарау (а. в. Карпекинмен бірлесіп жазған); 33, 39-тараулар (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған);  

     Карпекин Александр Владимирович, з.ғ. к., доцент - 13 тарау (А. М. Жүсіпбековамен бірлесіп жазған);

     Корнейчук Сергей Васильевич-2 тарау; 6 тарау (О. Т. Сейтжановпен, Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған); 8 тарау; 25 тарау (е. м. Хакимовпен бірлесіп жазған); 457-470, 488, 488-1, 491-506 баптар; 28, 30, 52 тараулар;

     Корякин Илья Петрович, з.ғ. д., профессор-49 тарау;

     Кысықова Гүлнара Бауыржанқызы, з.ғ. к. - 20 тарау;

     Омарова Ботагөз Акимгереевна, з.ғ. к. – 17 тарау; 18 тарау (Б. А. Парманқұловамен бірлесіп жазған); 26, 31 тараулар; 32 тарау (Б. А. Парманқұловамен бірлесіп жазған);

     Парманқұлова Баян Асханбайқызы - 18-тарау (Б. А. Омаровамен бірлесіп жазған); 19, 32-тараулар (Б. А. Омаровамен бірлесіп жазған); 43-тарау (А. С. Тукиевпен бірлесіп жазған);  

     Подопригора Роман Анатольевич, з.ғ. д., профессор-24 тарау, 489, 489-1, 490 баптар;

     Порохов Евгений Викторович, з.ғ. д. - 14, 15, 16, 29-тараулар, 471-475-баптар;

     Сейтжанов Олжас Теміржанұлы, з.ғ. к., доцент, – 4-тарау; 5-тарау (Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған); 6-тарау (С. В. Корнейчукпен, Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған); 9-тарау; 10-тарау (В. В. Филин Б. Е. Шаймерденовпен бірлесіп жазған); 33-тарау (А. М. Жүсіпбековамен бірлесіп жазған); 36-тарау (б. е. Шаймерденовпен бірлесіп жазған); 39-тарау (А. М. Жүсіпбековамен бірлесіп жазған);

     Смышляев Александр Сергеевич, PhD докторы. – 38, 40, 42, 43-1-тараулар (А. С. Тукиевпен бірлесіп жазған); 44-тарау;

     Тукиев Аслан Сұлтанұлы – з.ғ. к., доцент-1, 3, 35 тараулар; 38, 40, 42 тараулар (А. С. Смышляевпен бірлесіп жазған); 43 тарау (Б. А. Парманқұловамен бірлесіп жазған); 43-1 тарау (А. С. Смышляевпен бірлесіп жазған); 44-1 тарау (бірге жазған Шипп Д. А.); 45-тарау; 46 (бірге жазған Шипп Д. А.); 47-тарау;  

     Филин Владимир Владимирович, з.ғ. к., доцент - 10 тарау (О. Т. Сейтжановпен, Б. Е. Шаймерденовпен бірлесіп жазған);  

     Хакимов Ержан Маратұлы, м. з. н. - 5-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған); 6-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған, С. В. Корнейчук); 7-тарау; 25-тарау (С. В. Корнейчукпен бірлесіп жазған); 34, 41-тараулар; 48-тарау (бірлесіп жазған С. Н. Бачуринмен); 53-тарау;

     Шаймерденов Болат Ерденұлы, з.ғ. м., – 10-тарау (О. Т. Сейтжановпен, В. В. Филинмен бірлесіп жазған); 12-тарау; 476-487, 507-509-баптар; 36-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған); 37, 50, 51-тараулар.  

     Шипп Денис Алексеевич-44-1, 46 тараулар (А. С. Тукиевпен бірлесіп жазған).

Актінің өзгертілген күні: 01.01.2020 актінің қабылданған күні: 01.01.2020 қабылданған орны: 1000500000000 актіні қабылдаған Орган: 103001000000 қолданылу аймағы: 10000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000: 029000000000 / 028000000000 / 029002000000 / 028004000000 / 029001000000 / 026000000000 / 001000000000 / 001008000000 / 030000000000 акт нысаны: COMM / code заңды күші: 1900 акт тілі: rus  

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы