Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 345-бабына түсініктеме. Көлiк құралдарын басқаратын адамдардың жол жүрісі немесе көлiк құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуы

1. Автомобильді, троллейбусты, трамвайды не басқа да механикалық көлiк құралын басқаратын адамның жол жүрісі немесе көлiк құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуы, абайсызда адамның денсаулығына ауырлығы орташа зиян келтіруге әкеп соқса, —

жүз алпыс айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не жүз алпыс сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не қырық тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан екі жылға дейінгі мерзімге айыра отырып жазаланады.

2. Абайсызда адамның денсаулығына ауыр зиян келтіруге әкеп соққан дәл сол іс-әрекет —

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып жазаланады.

3. Абайсызда адам өліміне әкеп соққан, осы баптың бірінші бөлігінде көзделген іс-әрекет —

бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бес жылға дейінгі мерзімге айыра отырып жазаланады.

4. Абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан, осы баптың бірінші бөлігінде көзделген іс-әрекет —

бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан жеті жылға дейінгі мерзімге айыра отырып жазаланады.

Автомобиль көлігі қазіргі заманғы адамның күнделікті өміріне берік орнықты. Қазіргі уақытта автомобильдер тек сән-салтанат пен жайлылықты қамтамасыз ету құралы ғана емес, сонымен қатар ел экономикасының жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Жүк тасымалының көлемі жыл сайын артып келеді. Алайда автомобиль көлігі жоғары қауіптілік көзі болып табылады және көліктің ең қауіпті түрі саналады. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, автомобиль көлігі теңіз және өзен көлігіне қарағанда 12 есе, теміржол көлігіне қарағанда 3 есе және әуе көлігіне қарағанда 1,5 есе қауіпті.

ҚК-нің 345-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1-бөлігі — қылмыстық теріс қылық, 2, 3 және 4-бөліктері — қылмыстар) механикалық көлік құралдарының жол жүрісі қағидалары сақталмаған немесе оларды пайдалану дұрыс жүзеге асырылмаған жағдайда ауыр зардаптардың туындау көзіне айналуында. Қарастырылып отырған қылмыстық-құқықтық норма сот тәжірибесінде көлік құқық бұзушылықтары туралы барлық өзге нормаларға қарағанда әлдеқайда жиі қолданылады.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі болып автомобиль және қалалық рельсті механикалық көлік құралдарының жол жүрісі қауіпсіздігін немесе оларды пайдалану саласында белгіленген қағидаларды сақтауға бағытталған қоғамдық қатынастар табылады. Қосымша объект ретінде азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғауды қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар танылады.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың заты болып автомобиль, троллейбус, трамвай немесе қозғалтқышпен қозғалысқа келтірілетін басқа да механикалық көлік құралдары табылады.

Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 17 сәуірдегі «Жол жүрісі туралы» Заңының 1-бабының 3) тармақшасына сәйкес, автомобиль — жолдармен жүруге және олар арқылы адамдарды, жүктерді немесе оның үстіне орнатылған жабдықтарды тасымалдауға не адамдарды, жүктерді немесе оның үстіне орнатылған жабдықтарды тасымалдауға арналған көлік құралдарын жолдармен сүйретуге арналған механикалық көлік құралы, оның ішінде троллейбустар да кіреді. Бұл ұғым тракторлар мен өздігінен жүретін машиналарға қолданылмайды. Автомобильдің осындай анықтамасы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 13 қарашадағы «Жол жүрісі қағидаларын, Көлік құралдарын пайдалануға жіберу жөніндегі негізгі ережелерді, көлік құралдары арнайы жарық және дыбыс сигналдарымен жабдықталуға және арнайы түсті графикалық схемалармен боялуға жататын жедел және арнайы қызметтер тізбесін бекіту туралы» қаулысымен бекітілген Жол жүрісі қағидаларының 1-бөлімінің 2-тармағының 3) тармақшасында да қамтылған.

Троллейбус — сыртқы электр қуат көзінен (орталық электр станцияларынан) екі сымды байланыс желісі арқылы штангалы ток қабылдағыштың көмегімен электр тогын алатын және трамвай мен автобустың артықшылықтарын біріктіретін электр жетегі бар, контактілі типтегі рельссіз механикалық көлік құралы (негізінен жолаушылар тасымалдауға арналған, дегенмен жүк тасымалдайтын және арнайы мақсаттағы троллейбустар да кездеседі).

Трамвай — жолаушыларды белгіленген маршруттар бойынша тасымалдауға арналған, негізінен қалаларда пайдаланылатын, жерүсті электр теміржолы, көше және ішінара көше қоғамдық көлігінің түрі.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2011 жылғы 29 маусымдағы «Жол жүрісі қағидаларын және көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуға байланысты қылмыстар туралы істер бойынша қылмыстық заңнаманы қолдану тәжірибесі туралы» нормативтік қаулысының 3-тармағына сәйкес, көлік құралын механикалық көлік құралына жатқызу кезінде ҚК-нің 345-бабының диспозициясын, «Жол жүрісі туралы» ҚР Заңының 1-бабының 38) тармақшасын, сондай-ақ Жол жүрісі қағидаларының 1-бөлімінің 2-тармағының 45) тармақшасын басшылыққа алу қажет. Оларға сәйкес, механикалық көлік құралы деп қозғалтқышпен қозғалысқа келтірілетін өздігінен жүретін жол көлік құралы танылады, оның ішінде автомобильдер, троллейбустар, трамвайлар (мопедтер мен рельсті көлік құралдарын қоспағанда), тракторлар және жол жүрісіне қатысқан кезде өздігінен жүретін машиналар жатады.

Сонымен қатар басқа да механикалық көлік құралдарының ұғымы ҚК-нің 3-бабының 8) тармағында бекітілген. Оларға тракторлар, мотоциклдер және өздігінен жүретін машиналар (экскаваторлар, автокрандар, грейдерлер, жол тегістегіш катоктар) жатады.

Жоғарыда аталған Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысының 3-тармағына сәйкес, механикалық көлік құралдарына мопед жатпайды. Мопед — цилиндрінің көлемі елу текше сантиметрден аспайтын іштен жану қозғалтқышымен немесе электр қозғалтқышымен жабдықталған және ең жоғары конструкциялық жылдамдығы сағатына елу километрден аспайтын екі немесе үш дөңгелекті көлік құралы. Мопедтерге аспалы қозғалтқышы бар велосипедтер, мокиктер, скутерлер және осындай сипаттамалары бар басқа да көлік құралдары теңестіріледі.

ҚК-нің 345-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағы автомобильді, троллейбусты, трамвайды немесе басқа да механикалық көлік құралын басқаратын адамның жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуынан, соның салдарынан абайсызда адамның денсаулығына ауырлығы орташа зиян келтіруден көрінеді.

«Жол жүрісі туралы» ҚР Заңының 1-бабының 13) тармақшасына және Жол жүрісі қағидаларының 2-тармағының 24) тармақшасына сәйкес, жол жүрісі деп жолдар шегінде көлік құралдары арқылы немесе оларсыз адамдар мен жүктердің орын ауыстыруы процесінде туындайтын қоғамдық қатынастардың жиынтығы түсініледі.

«Жол жүрісі туралы» ҚР Заңының 1-бабының 14) тармақшасына сәйкес, жол жүрісі қағидалары деп Қазақстан Республикасының аумағында жол жүрісінің бірыңғай тәртібін, жол жүрісін ұйымдастырудың техникалық және өзге де құралдарының мақсаты мен қолданылуын белгілейтін нормативтік құқықтық акт түсініледі.

Механикалық көлік құралын пайдалану оны жүргізуді және пайдалануды қамтиды, олар ҚР заңдарымен және ҚР Жол жүрісі қағидаларымен реттеледі. Жүргізу деп көлік құралын қозғалыс процесінде басқару түсініледі. «Жол жүрісі туралы» ҚР Заңына сәйкес, механикалық көлік құралын пайдалану — механикалық көлік құралының мемлекеттік тіркелген сәтінен бастап кәдеге жаратылған сәтіне дейін оны мақсатына сай пайдалануды қамтитын өмірлік циклінің кезеңі.

«Жол жүрісі туралы» ҚР Заңының 1-бабының 16) тармақшасына және Жол жүрісі қағидаларының 2-тармағының 24) тармақшасына сәйкес, жол жүрісі қауіпсіздігі деп жол жүрісінің жол-көлік оқиғаларынан және олардың салдарларынан, сондай-ақ жол жүрісінің қоршаған ортаға, халықтың денсаулығына теріс әсерінен оның қатысушыларының қорғалу дәрежесін көрсететін жай-күйі түсініледі.

ҚК-нің 345-бабының диспозициясы бланкеттік сипатқа ие және басқа нормативтік құқықтық актілерге сілтеме жасайды. Осылайша, жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларының бұзылғанын анықтау үшін ҚР-ның «Жол жүрісі туралы» Заңына және Қазақстан Республикасында жол жүрісінің жұмыс істеуінің және оның қауіпсіздігін қамтамасыз етудің құқықтық негіздері мен жалпы шарттарын, жол жүрісіне қатысушылардың құқықтары мен міндеттерін белгілейтін Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Жол жүрісі қағидаларын, көлік құралдарын пайдалануға жіберу жөніндегі негізгі ережелерді, көлік құралдары арнайы жарық және дыбыс сигналдарымен жабдықталуға және арнайы түсті графикалық схемалармен боялуға жататын жедел және арнайы қызметтер тізбесін бекіту туралы» қаулысына жүгіну қажет. Іс-әрекетке қылмыстық-құқықтық баға беру барысында жүргізушінің қандай да бір бұзушылыққа жол бергені, қауіпсіздік қозғалысы немесе көлікті пайдалану қағидаларының нақты қандай тармақтарын бұзғаны анықталуы тиіс.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Жол жүрісі қағидаларын және көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуға байланысты қылмыстар туралы істер бойынша қылмыстық заңнаманы қолдану тәжірибесі туралы» нормативтік қаулысының 6-тармағында ҚК-нің 345-бабы диспозициясының бланкеттік сипатын ескере отырып, күдіктінің іс-әрекетін саралау туралы қаулыда, айыптау актісінде (қылмыстық теріс қылық туралы хаттамада, бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулыда), сот үкімінде (қаулысында) кінәлі адамның жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларының нақты қандай тармақтарын бұзғаны көрсетілуі, сондай-ақ осы бұзушылықтардың мазмұны ашылуы тиіс екендігі бекітілген.

К. сот үкімімен ВАЗ автокөлігін басқара отырып, қозғалыс жылдамдығын асырып, басқаруды игере алмай, жаяу жүргіншіні қағып кеткені үшін сотталған. Соңғысы алған жарақаттарынан оқиға орнында қайтыс болған. Қарағанды облыстық сотының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасы істі зерделей келе, оны қосымша тергеуге қайтарған. Сот алқасы өз қаулысында бірінші сатыдағы сот үкімде жол-көлік оқиғасының мән-жайларын ғана сипаттап, кінәлі адамның Жол жүрісі қағидаларының қандай тармақтарын бұзғанын және бұл бұзушылықтың неден көрінгенін көрсетпегенін атап өткен.

Жол жүрісі қағидаларын бұзу жылдамдықты асырудан, қиылыстардан өту кезектілігін сақтамаудан, бағдаршам сигналдарына бағынбаудан, қарсы қозғалыс жолағына шығудан, басып озу қағидаларын дұрыс сақтамаудан, автомобильді ауру немесе шаршаған күйде, алкогольдік, есірткілік немесе өзге де масаң күйде басқарудан және т.б. көрінуі мүмкін.

Пайдалану қағидаларын бұзу техникалық ақауы бар көлік құралын басқару, адамдарды немесе жүктерді ол үшін жабдықталмаған автомобильде тасымалдау, габариттен тыс жүктерді тасымалдау, көлікті тиісті емес жерде тоқтату және т.б. болуы мүмкін. Тиісінше, қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылық әрекет арқылы да, әрекетсіздік арқылы да жасалуы мүмкін.

Көлікті жөндеу, тиеу-түсіру, тазалау және басқа да жұмыстарды орындау кезінде көлікті техникалық пайдалану қағидаларын бұзу, тіпті олар автомобиль қозғалысы кезінде орын алса да, ҚК-нің 345-бабы бойынша сараланбайды, өйткені олар басқа объектілерге — адамның өміріне, денсаулығына, еңбек қауіпсіздігі жағдайларына қол сұғады. Мұндай жағдайларда кінәлі адам белгілі бір жұмыстарды жүргізу кезіндегі қауіпсіздік қағидаларын, еңбекті қорғау қағидаларын бұзғаны үшін, ал тиісті жағдайларда азаматтардың өмірі мен денсаулығына қарсы құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық көздейтін ҚК баптары бойынша жауапқа тартылуы тиіс.

Г. ЗИЛ автомобилімен жол жөндеу жұмыстарын жүргізіп жатқан жұмысшылардың жанына қиыршық тас түсіру үшін келген. Артқа қарай қозғалған кезде ол маневрдің қауіпсіз екеніне көз жеткізбестен, жұмысшыны өлімге әкеп соққан жарақаттаған. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдары оның әрекетін абайсызда өлім келтіру ретінде саралаған. Сот істің мән-жайларын және жүргізуші жол берген бұзушылықтардың сипатын мұқият зерттеп, олардан ҚК-нің 345-бабының 3-бөлігінде көзделген қылмыстың белгілерін анықтаған. Істі қосымша тергеуге қайтару туралы қаулысында сот Г. жәбірленушіні қағып кеткен кезде қиыршық тасты түсіруге әлі кіріспегенін, сондықтан оның әрекеттерін жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қауіпсіздігі қағидаларын бұзу ретінде қарастыру қажеттігін көрсеткен.

Адамның кінәлілігі туралы қорытынды тек жол-көлік оқиғасы болған жерді, ауа райы жағдайларын, уақытты, көріну мүмкіндігін, жол жабынының жай-күйін, көлік құралының техникалық жағдайын, жол-көлік оқиғасына қатысушылардың әрқайсысының рөлін және басқа да мән-жайларды мұқият зерттеу негізінде ғана жасалуы мүмкін.

ҚК-нің 345-бабының 1-бөлігінде заң шығарушы жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын көлік құралын басқаратын адамның бұзуының қоғамдық қауіпті салдары ретінде абайсызда денсаулыққа ауырлығы орташа зиян келтіруді, қарастырылып отырған баптың 2-бөлігінде — абайсызда денсаулыққа ауыр зиян келтіруді, 3-бөлігінде — абайсызда өлімге әкеп соғуды, 4-бөлігінде — абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соғуды көздеген. Ауыр зиян және денсаулыққа ауырлығы орташа зиян ұғымдары ҚР ҚК-нің 3-бабының 11) және 12) тармақтарында берілген.

Өлім — организмнің тіршілік әрекетінің тоқтауы. Өлім ұғымының анықтамасы ҚР «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексінің 153-бабында берілген (ҚК-нің 344-бабына түсініктемені қараңыз).

Тәжірибеде жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзу кезінде абайсызда бір мезгілде бірнеше адамның денсаулығына зиян немесе өлім келтірілетін жағдайлар болуы мүмкін.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 9-тармағына сәйкес, мұндай іс-әрекет тұтастай алғанда ҚК-нің ең ауыр зардап үшін жауаптылықты көздейтін бөлігі бойынша саралануға жатады. Бұл ретте дәл сол әрекетпен келтірілген неғұрлым жеңіл зардаптар айыптау актісінде және сот үкімінде көрсетілуі тиіс.

Менің ойымша, Жоғарғы Соттың мұндай ұстанымы қате болып табылады. Менің пайымдауымша, егер жол-көлік оқиғасының нәтижесінде бір адамға, мысалы, ауыр дене жарақаты келтірілсе, ал екінші адам қайтыс болса, жасалған әрекет ҚК-нің 345-бабының 3-бөлігі бойынша ғана емес, 2 және 3-бөліктері бойынша жиынтықтап саралануы тиіс, өйткені ҚК-нің 345-бабының 2 және 3-бөліктерінде дербес қылмыс құрамдары көзделген. ҚК-нің 345-бабының 2 және 3-бөліктерінде дәл жеке қылмыстар қарастырылған.

ҚК-нің 345-бабының 2-бөлігінде денсаулыққа ауыр зиян келтіру салдары, ал 3-бөлігінде өлім салдары көзделген. Қарастырылып отырған жағдайда тек ҚК-нің 345-бабының 3-бөлігі бойынша саралау жәбірленушілердің біріне ауыр зиян келтіру фактісіне құқықтық баға берілмей қалуына әкеп соғады.

Әртүрлі зиянды салдарларға әкеп соққан, бір адам әртүрлі уақытта жасаған және өзара байланысты емес әрекеттер құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша саралануы тиіс.

Қарастырылып отырған құқық бұзушылық құрамының объективтік жағының белгілерін анықтау кезінде құқық қолданушылар көлік құралын басқаратын адамның жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзу фактісін, туындаған зардаптарды анықтаумен қатар, адамның құқыққа қайшы әрекеттері мен туындаған зардаптар арасындағы себепті байланысты да анықтауы қажет.

Жүргізушілердің құқыққа қайшы әрекеттері мен туындаған зардаптар арасындағы себепті байланыс күрделі әрі ерекше сипатқа ие. Оның ерекшелігі — зиянды зардаптар көбінесе бірқатар себептер мен жағдайлардың өзара әрекеттесуінің нәтижесі болып табылады (олардың басым бөлігі объективті қолайсыз жағдайлар), олар субъектінің еркіне тәуелді емес және оның ықпал ету аясына кірмейді, алайда олардың арасында міндетті түрде арнайы қағидаларды бұзу факторы болады. Мұндай факторлар тек автокөлік құралдары жүргізушілерінің құқыққа қайшы әрекеттері ғана емес, сонымен қатар жол жүрісіне қатысушылардың өзге де адамдардың дұрыс емес мінез-құлқы, көліктің техникалық ақауы, күрделі ауа райы жағдайлары және т.б. болуы мүмкін. Сондықтан осы санаттағы істер бойынша себепті байланысты анықтау тәжірибеде белгілі бір қиындықтар туғызады.

Мәселен, Батыс Қазақстан облыстық сотының сот алқасының үкімімен ҚК-нің 345-бабының 3-бөлігі бойынша айыпталған азамат А. ақталған. Қылмыстық қудалау органы А.-ны көлік құралын басқара отырып, жолда келе жатқан кезде Жол жүрісі қағидаларының 9.1 және 10.1-тармақтарын өрескел бұзып, қарсы қозғалыс жолағына шығып, сол жерде басқа көлік құралымен соқтығысқаны үшін айыптаған. Осы жол-көлік оқиғасының нәтижесінде жолаушы Б. алған жарақаттарынан жол-көлік оқиғасы болған жерде қайтыс болған.

Сот отырысында сотталушы жолда келе жатқан кезде арт жағынан тарс еткен дыбыс естігенін, сол сәтте оның автомобилін қарсы қозғалыс жолағына лақтырып жібергенін, ал қарсы бағытта басқа автомобиль келе жатқанын және онымен соқтығысудың сөзсіз болғанын көрсеткен. Автомобиль тайғанап кеткендіктен, соқтығысудың алдын ала алмаған.

Оқиға болған жерді қарау хаттамасына сәйкес, А. басқарған автомобильдің сол жақ артқы дөңгелегі герметикалығын жоғалтқаны анықталған.

«Тәуелсіз сараптама» мекемесінің мамандары жүргізген көліктік-трасологиялық сараптаманың қорытындысына сәйкес, дөңгелектің герметикалығы соқтығысудың алдында шинаның пневматикалық жарылуы салдарынан бұзылған. Бұл жағдай автомобильді басқаруды жоғалтуға әсер етіп, автомобильдің солға қарай ауытқуына және қарсы қозғалыс жолағына шығуына себеп болған. Көліктік-трасологиялық сараптама қорытындылары сот тергеуі барысында зерттелген дәлелдемелер жиынтығымен объективті түрде расталған.

Сот алқасы А. басқарған автомобильдің жылдамдығы рұқсат етілген шекте болғанын, қарсы қозғалыс жолағына шығу шинаның пневматикалық жарылуы салдарынан дөңгелектің герметикалығының бұзылуы нәтижесінде орын алғанын атап өткен. Оқиғаның себебі жазатайым жағдай болған.

Алқа А.-ның әрекеттерінен Жол жүрісі қағидаларын бұзуды анықтамаған, өйткені ол жол-көлік оқиғасының және одан кейінгі қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала біле алмаған әрі істің мән-жайларына сәйкес білуге міндетті де болмаған, яғни бұл жағдай сотталушының әрекеттеріне байланысты болмаған.

Келтірілген мысалдан көрініп тұрғандай, егер қағидаларды бұзу мүлде орын алмаса және жүргізушінің соқтығысуды болдырмау үшін маневр жасауға техникалық мүмкіндігі болмаса, себепті байланыс жоққа шығарылады. Егер А. басқа автомобильмен соқтығысуды өзі бұзған қағидалардың (қарсы қозғалыс жолағына шығу, жылдамдықты асыру) нәтижесінде жасаған болса, зиянды зардаптардың алдын алуға техникалық мүмкіндіктің болмауының заңдық маңызы болмас еді.

Ю. автомобильді басқара отырып, жүріс бөлігінің ортасында тұрған әйелді көрген. Ол әйел өзін өткізіп жіберіп жатыр деп ойлап, қозғалысын жалғастырған. Ара қашықтық он метрге дейін қысқарған кезде әйел кенеттен жүгіре бастаған. Жүргізуші жаяу жүргіншіні қағып кетпеу үшін күрт тежегенімен, оны қағып кетудің алдын ала алмаған. Алған жарақаттарынан әйел оқиға орнында қайтыс болған. Ю. бірінші сатыдағы сотпен жол жүрісі қағидаларын бұзғаны үшін сотталған. Алайда ҚР Жоғарғы Сотының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасы өз қаулысында жүргізушінің қозғалыс қарқындылығына, жол және метеорологиялық жағдайларға сәйкес келетін рұқсат етілген жылдамдықпен жүргенін, ал қауіп туындаған кезде жаяу жүргіншіні қағып кетудің алдын алу үшін өзіне байланысты барлық шараларды қабылдағанын атап өткен. Оқиғаның себебі белгіленбеген жерден жолды кесіп өткен жәбірленушінің дұрыс емес әрекеттері болған.

Келтірілген мысалдан көрініп тұрғандай, егер қағидаларды бұзу мүлде орын алмаса және жүргізушінің жаяу жүргіншіні қағып кетудің немесе соқтығысудың алдын алу үшін маневр жасауға техникалық мүмкіндігі болмаса немесе апаттық жағдай басқа жүргізушілердің не жәбірленушілердің кінәсінен туындағаны анықталса, себепті байланыс жоққа шығарылады. Егер Ю. әйелді өзі бұзған қағидалардың (жылдамдықты асыру, тыйым салатын сигналға өту) нәтижесінде қағып кеткен болса, зиянды зардаптардың алдын алуға техникалық мүмкіндіктің болмауының заңдық маңызы болмас еді.

Себепті байланыстың дамуына көбінесе жәбірленушінің денсаулық жағдайы да әсер етеді.

Мәселен, У. автомобильді басқара отырып, жылдамдықты асырып, қарсы келе жатқан автомобильмен соқтығысқан. Нәтижесінде жолаушы К. алған жарақатынан ауруханада қайтыс болған. Сот-медициналық сараптаманың қорытындысына сәйкес, өлім қанның ұюының бұзылуы және анемиямен қатар жүретін ауыр созылмалы ауру — лейкоз аясында болған жедел қан жоғалтудан туындаған. К.-ның денсаулығына келтірілген жеңіл зиян өздігінен оның өліміне әкеп соғуы мүмкін болмаған. Сараптама қорытындысын дұрыс бағаламаған тергеу органдары У.-дың әрекеттерін ҚК-нің 345-бабының 3-бөлігі бойынша саралаған. Ал сот, керісінше, жол-көлік оқиғасының мән-жайларын және сот-медициналық сарапшының қорытындысын мұқият зерттей келе, У.-дың әрекеттері мен жәбірленушінің өлімі арасында себепті байланыстың жоқ екенін көрсетіп, жүргізушіні ақтаған.

Осылайша, жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзу фактісі мен зиянның болуы олардың арасында себепті байланыстың бар екенін өздігінен білдірмейді. Жүргізушінің әрекеттері зиянды зардаптардың тікелей себебі ретінде тек қажетті байланыстар болған жағдайда ғана қарастырылуы мүмкін, яғни зиянды нәтиже адамның құқыққа қайшы мінез-құлқының заңды салдары болып табылуы және ондай мінез-құлық болмаған жағдайда бұл нәтиже мүлде туындамауы тиіс.

Егер жүргізуші өзінің құқыққа қайшы әрекеттерімен қозғалысқа кедергілер туғызып, соның нәтижесінде басқа жол қозғалысына қатысушылар үшінші тұлғаларға зиян келтіруге мәжбүр болса (мысалы, тротуарға шығып, жаяу жүргіншіні қағып кетсе), екінші жүргізушінің әрекеттері бұл жағдайда аса қажеттілік (ҚК-нің 34-бабы) немесе кінәсіз зиян келтіру (ҚК-нің 19-бабы) қағидалары бойынша бағаланады. Сондай-ақ жүргізуші қарсы келе жатқан көліктің жарығынан көзі шағылысып, соған қарамастан автомобилін тоқтатпай, жаяу жүргіншіні қағып кеткен жағдайда да себепті байланыс болады.

Тәжірибеде зиянның әртүрлі жол қозғалысына қатысушылардың бірлескен (бірақ өзара келісілмеген) әрекеттері нәтижесінде келтірілетін жағдайлар жиі кездесіп келеді. Мұндай әрекеттердегі себепті байланыс жанама сипатқа ие, соның салдарынан оған әрдайым дұрыс құқықтық баға берілмейді.

Ш. алкогольдік масаң күйде жолаушылар отырған автомобильді сағатына 80 км жылдамдықпен тасжолда жүргізіп келе жатқан. Қиылысқа жақындаған кезде ол басты жолға шығып келе жатқан автомобильді көрген, бірақ бұл автомобильдің жүргізушісі С. басымдықпен өту құқығы өзінде болғандықтан оған жол береді деп есептеп, қозғалысын жалғастырған. Алайда бұлай болмаған және нәтижесінде автомобильдер соқтығысып, С.-ның жолаушысына ауыр дене жарақаты келтірілген, ал Ш.-ның өзіне денсаулығына ауырлығы орташа зиян келген. Автотехникалық сараптама жүргізушілердің екеуінде де соқтығысудың алдын алуға техникалық мүмкіндік болғанын анықтаған. Екі жүргізуші де сотқа берілген. С. сотталған, ал Ш. ақталған. Сот үкімінде соңғысының қозғалыс жылдамдығын асыруы туындаған зардаптармен себепті байланыста болмағаны көрсетілген.

Соттың мұндай шешімі қате, өйткені жол жүрісі қағидаларын бұзу Ш.-ны апаттың алдын алу үшін барлық мүмкін шараларды қабылдау міндетінен босатпайды және сарапшының қорытындысына сәйкес, оның мұндай мүмкіндігі болған. Қалыптасқан жол жағдайында алкогольдік масаң күй оның соқтығысудың алдын алуына сөзсіз кедергі келтірген.

Тағы бір жағдай. Жүргізуші К. алкогольдік масаң күйде автомобильмен қиылысқа бағдаршамның рұқсат ететін сигналы кезінде кірген, ал С. есімді сау жүргізуші қосалқы жолдан қиылысқа бағдаршамның тыйым салатын сигналы кезінде шыққан. Нәтижесінде автомобильдер соқтығысып, Т. есімді жолаушыға ауыр дене жарақаты келтірілген. Автотехникалық сараптама жүргізушілердің екеуінде де соқтығысудың алдын алуға техникалық мүмкіндік болғанын анықтаған. Екі жүргізуші де сотқа берілген. С. Т. есімді жолаушыға ауыр дене жарақатын келтіргені үшін кінәлі деп танылып, ҚК-нің 345-бабы бойынша сотталған, өйткені оның әрекеттері туындаған зардаптармен тікелей себепті байланыста болған. Себебі, егер ол қиылысқа шықпаған болса, жүргізуші К.-ның қандай жағдайда болғанына қарамастан, соқтығыс болмас еді. Жүргізуші К. көлік құралын алкогольдік масаң күйде басқарғаны үшін жауапқа тартылған.

ҚР Жоғарғы Соты «Жол жүрісі қағидаларын және көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуға байланысты қылмыстар туралы істер бойынша қылмыстық заңнаманы қолдану тәжірибесі туралы» нормативтік қаулысында төменгі сатыдағы соттарға осындай жағдайларды тергеу кезінде «олардың қайсысының әрекеттері басқа жүргізушілер үшін қозғалысқа кедергілер немесе қауіп туғызғанын, соңғыларының жолындағы басқа көлік құралымен немесе өзге де кедергілермен соқтығысуды немесе қағып кетуді болдырмауға техникалық мүмкіндіктері болғанын және олар барлық шараларды қабылдағанын, сондай-ақ жүргізушінің Жол жүрісі қағидаларының 10.1-тармағын сақтаған-сақтамағанын анықтау қажет екенін түсіндірген. Аталған тармаққа сәйкес, жүргізуші көлік құралының қозғалысын тұрақты бақылау мүмкіндігін қамтамасыз ететін жылдамдықты таңдауы тиіс».

ҚР Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 6-тармағына сәйкес, туындаған қоғамдық қауіпті зардаптармен себепті байланыста тұрмайтын жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзу (мысалы, жол-көлік оқиғасы болған сәтте жүргізушіде жүргізуші куәлігінің болмауы) аталған қылмыстық құқық бұзушылықтардың объективтік жағын құрамайды және айыптаудан алып тасталуға жатады.

Егер туындаған зиянды зардаптар бірнеше адамның бірлескен әрекеттерінің нәтижесі екені анықталса, онда көлік құралын басқарған адамдарға ҚК-нің 345-бабы қолданылады. Жол жүрісіне қатысқан басқа адамдарға (жаяу жүргіншілерге, велосипедшілерге және т.б.) бұл жағдайларда «Көліктің қауіпсіз жұмысын қамтамасыз ететін қағидаларды бұзу» туралы ҚК-нің 351-бабы қолданылады.

Осылайша, ҚК-нің 345-бабында көзделген құқық бұзушылықтағы себепті байланыс жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзу зиянды зардаптардың туындауына дейін орын алған, олардың туындауының қажетті шарты болған немесе осындай мүмкіндікті шындыққа айналдырған жағдайларда анықталған деп есептеледі.

Жол жүрісі қағидалары Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында қолданылатындықтан және жүргізушілер оларды барлық жерде сақтауға міндетті болғандықтан, ҚК-нің 345-бабы бойынша жауаптылық қылмыс жасалған жерге қарамастан туындайды: тасжолда, ауылдық жолда, аулада, кәсіпорын аумағында, теміржол өткелінде.

Қылмыс құрамының құрылымы бойынша қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылық материалдық құрамға жатады. Осыған байланысты оның объективтік жағы үш міндетті белгіні қамтиды. Біріншіден, бұл көлік құралын басқаратын адамның жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуынан көрінетін қоғамдық қауіпті әрекет. Екіншіден, адамның өмірі мен денсаулығына зиян келтіруден көрінетін қоғамдық қауіпті зардаптар. Үшіншіден, қағидаларды бұзу мен заңда көрсетілген зардаптар арасындағы себепті байланыс. Тиісінше, іс-әрекет қоғамдық қауіпті зардаптар туындаған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

ҚК-нің 345-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың субъективтік жағы зардаптарға қатысты кінәнің абайсыздық нысанымен сипатталады, өйткені заң шығарушы баптың диспозициясында бұл туралы тікелей нұсқау жасаған. Абайсыздық менмендік немесе немқұрайлылық түрінде көрінуі мүмкін. Мәселен, кінәлі адам жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзудың қоғамдық қауіпті зардаптарының туындау мүмкіндігін алдын ала біледі, бірақ жеткілікті негіздерсіз олардың туындамайтынына менмендікпен сенеді не жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзудың қоғамдық қауіпті зардаптарының туындау мүмкіндігін алдын ала болжамайды, алайда қажетті ұқыптылық пен сақтық танытқан жағдайда зиянның туындауын алдын ала болжауға тиіс әрі болжай алатын болады.

Менмендік көбінесе жүргізушінің үлкен жұмыс өтіліне, автомобильдің техникалық жағдайына, жол учаскесін және ондағы қозғалыс қарқындылығы деңгейін білуіне және т.б. сүйенуімен байланысты болады.

Немқұрайлылық жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын зейінсіздік, ұмытшақтық немесе абыржу салдарынан бұзудан көрінуі мүмкін.

Абайсыздықтың түрін анықтау жасалған әрекетті дұрыс саралау, кінә дәрежесін анықтау және, сайып келгенде, жазаны жеке даралау, сотталған адамға қатысты тиісті профилактикалық ықпал ету шараларын таңдау үшін маңызды. Менмендік жағдайында зиянды зардаптардың туындамайтынына адамның қандай нақты мән-жайлар негіз болғанын анықтау қажет, ал немқұрайлылық жағдайында субъект қандай себептермен қоғамдық қауіпті зардаптарды алдын ала болжауға міндетті болғанын және оларды болжауға қандай негіздері болғанын анықтау қажет.

Жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзудың өзіне қатысты қасақаналық кінә нысаны да байқалуы мүмкін, атап айтқанда, жанама қасақаналық. Мұндай жағдайда автомобильді, троллейбусты, трамвайды немесе басқа да механикалық көлік құралын басқаратын не көлік құралын пайдаланатын адам өзінің әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) қоғамдық қауіптілігін сезінеді, қолайсыз зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала болжайды, олардың туындауын қаламайды, бірақ саналы түрде жол береді немесе оларға немқұрайлы қарайды. Дегенмен, адамның жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзу фактісінің өзі қылмыстық жазаланатын әрекет болып табылмайтынын ескеру қажет.

Механикалық көлік құралын басқаратын немесе көлік құралын пайдаланатын адамдардың қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала болжау міндеті олардың жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзбау жөніндегі кәсіби міндеттемелерінен туындайды. Алайда қолайсыз зардаптарды алдын ала болжау міндетінің болуы ғана адамды қылмыстық жауаптылыққа тартуға негіз бола алмайды, өйткені жағымсыз зардаптарды болжау міндетінен бөлек, кінәлі адамның олардың туындауының алдын алуға нақты мүмкіндігі болғанын, бірақ оны пайдаланбағанын, соның салдарынан қоғамдық қауіпті зардаптар туындағанын анықтау қажет.

Адамның қоғамдық қауіпті зардаптарды алдын ала болжау қабілеті кінәлінің жеке қасиеттерінен, мысалы, кәсіби тәжірибесінен, жұмыс өтілінен, денсаулық жағдайынан және т.б. туындайды. Алайда немқұрайлылық түріндегі абайсыздық нысанын анықтау әрдайым механикалық көлік құралын басқаратын немесе көлік құралын пайдаланатын адамның кәсіби тәжірибесіне байланысты бола бермейді. Мәселен, жүргізушілік тәжірибесі аз жаңадан бастаған жүргізуші де өзінің құқыққа қайшы әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) қолайсыз зардаптарын алдын ала болжауға тәжірибелі, жүргізушілік өтілі үлкен жүргізуші сияқты міндетті.

Көлік құралын басқаратын немесе пайдаланатын адамның өз міндеттеріне жосықсыз қарауы оның өз міндеттеріне адал емес, ар-ұятсыз, немқұрайлы қарауын, яғни заңсыз әрекеттерге қатысты менсінбеушілік қатынасын білдіреді. Бұл ретте ол қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала болжайды. Демек, міндеттерге жосықсыз қарау жанама қасақаналық түріндегі қасақаналық кінә нысанының белгілеріне ие, яғни көлік құралын басқаратын немесе пайдаланатын адам өзінің әрекеттерінің қоғамдық қауіптілігін сезінеді, қолайсыз зардаптардың туындауын алдын ала болжайды, олардың туындауын қаламайды, бірақ саналы түрде жол береді немесе оларға немқұрайлы қарайды.

Қарастырылып отырған әрекетті саралау кезінде менмендік пен жанама қасақаналықты ажырату белгілі бір қиындықтар туғызады. Мұндай жағдайларда нақты құқық бұзушылықтың объективтік жағын талдауға жүгіну қажет. Тек әрекеттің (әрекетсіздіктің) сипаты ғана кінәлінің ой-ниетін, оның әрекетке және зиянды зардаптарға қатынасын объективті түрде көрсетуі мүмкін.

Көлік құралын басқару немесе пайдалану жөніндегі қасақана әрекеттер өзге қылмыс құрамдарын құрауы мүмкін.

Егер адам жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзу нәтижесінде зиянды зардаптардың (жәбірленушінің денсаулығына зиян келтіру, оның өлімі) туындауын алдын ала болжап, олардың туындауын қаласа (тікелей қасақаналық) немесе олардың туындау мүмкіндігіне саналы түрде жол берсе (жанама қасақаналық), жауаптылық ҚК-нің Жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы 1-тарауының тиісті баптары бойынша туындауы тиіс.

ҚР Жоғарғы Сотының жоғарыда аталған нормативтік қаулысының 10-тармағына сәйкес: «Егер адам көлік құралын кісі өлтіру, денсаулыққа зиян келтіру не бөтеннің мүлкін жою немесе бүлдіру мақсатында қасақана пайдаланса, жасалған әрекет ҚК-нің жеке адамға қарсы немесе меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы Ерекше бөлімінің баптары бойынша саралануға тиіс және ҚК-нің 345-бабы бойынша қосымша саралауды қажет етпейді».

Ф. масаң күйде трактормен көшеде қозғалып келе жатқан. Екі жаяу жүргіншіні қуып жеткен соң, бұзақылық ниетпен тракторды күрт бұрып, оларды қоршауға қысып тастаған. Нәтижесінде жаяу жүргіншілердің бірі трактордың шынжыр табанының астына түсіп, жаншылып қалған. Кінәлі адам қасақана кісі өлтіргені үшін сотталған. Бұл жағдайда жанама қасақаналықпен жасалған әрекет орын алған, өйткені істің мән-жайлары Ф.-ның өзінің әрекетінің қоғамдық қауіптілігін сезінгенін, жәбірленушінің өлімге ұшырау мүмкіндігін алдын ала болжағанын және оған саналы түрде жол бергенін растайды.

Жалпы алғанда, қарастырылып отырған әрекеттің субъективтік жағы кінәнің абайсыздық нысанымен сипатталады.

Автомобильді, троллейбусты, трамвайды немесе басқа да механикалық көлік құралын басқаратын не көлік құралын пайдаланатын және осы қағидаларды сақтауға міндетті адамның жол жүрісі қағидаларын бұзуына байланысты қылмыстық құқық бұзушылықтың субъективтік жағының факультативтік белгілері болып табылатын себеп пен мақсат міндетті болып табылмайды, өйткені заң шығарушы оларды ҚК-нің 345-бабында көздемеген. Құқық бұзушылықты құрайтын әрекет жалпы алғанда абайсыздық сипатында болғандықтан, себеп пен мақсат осы құқық бұзушылыққа тұтастай емес, тек жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзу фактісіне қатысты ғана қолданылады. Осыған қарамастан, олар құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілік дәрежесін анықтау және жаза тағайындау кезінде маңызды практикалық мәнге ие. Жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзумен байланысты әрекеттің себебі мен мақсатын анықтау құқық қолданушыларға көлік құралын басқаратын (немесе пайдаланатын) адамның өз міндеттерін орындауға, тиісінше, қоғамдық мүдделерге қатынасын анықтауға және кінәлінің өмірлік құндылықтарын түсінуге мүмкіндік береді.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі болып он алты жасқа толған, есі дұрыс, механикалық автомобиль немесе қалалық рельсті көлік құралын басқаратын жеке тұлға танылады.

Бұл ретте оның өзіне тиесілі көлік құралын немесе мемлекеттік, қоғамдық не өзге ұйымға тиесілі көлік құралын басқарғаны, сондай-ақ оның автомобильді басқару құқығының бар-жоғы маңызды емес.

Әскери қызметшілер немесе оқу-жаттығу жиындарынан өту кезінде әскери міндеттілер аталған әрекеттің субъектісі бола алмайды. Мұндай адамдар ҚК-нің «Машиналарды жүргізу немесе пайдалану қағидаларын бұзу» туралы 463-бабы бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартылады, өйткені олар әскери қызметті атқарудың белгіленген тәртібіне қол сұғады. Сонымен қатар әскери қызметшілердің немесе әскери міндеттілердің елді мекен арқылы жауынгерлік машинамен қозғалу кезінде жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуы зиянды зардаптарға әкеп соққан жағдайлар ҚК-нің 345-бабы бойынша саралануы тиіс.

Қосарланған басқару жүйесі бар автомобильде оқу-жаттығу жүргізу кезінде оқушының зиянды зардаптарға әкеп соққан қате әрекеттері үшін нұсқаушы жауап береді. Алайда егер құқық бұзушылық оқушының нұсқаушының нұсқауларын саналы түрде елемеуі және оның жол жүрісі қағидаларын өрескел бұзуы арқылы жасалса, ҚК-нің 345-бабы бойынша жауаптылықты оқушы көтереді.

Жүргізуші-тәлімгерлер мен тағылымдамадан өтушілердің жауаптылығын ажырату мәселесі біршама өзгеше шешіледі. Тағылымдамадан өтуші практикалық жүргізудің белгілі бір дағдыларына ие болады, ал жүргізуші-тәлімгерлер оларды дербес жүргізуге дайындау үшін арнайы тағайындалады. Тәлімгерліктің мұндай нысанында тағылымдамадан өтуші мен тәлімгер қозғалыс қауіпсіздігі үшін бірдей жауаптылықта болады.

Е. Г. есімді тәлімгердің басшылығымен тағылымдамадан өте отырып, троллейбусты басқарған. Аялдамаға жақындаған кезде ол сол бағытта келе жатқан автобуспен қауіпсіз бүйірлік аралықты қамтамасыз етпеген және соқтығысудан қашу үшін тротуарға шығып кеткен. Нәтижесінде жаяу жүргінші П.-ны қағып кеткен, ол алған жарақаттарынан оқиға орнында қайтыс болған. Тергеу органдары тәлімгерге қатысты қылмыстық қудалауды оның әрекеттерінде қылмыстық құқық бұзушылық құрамының болмауына байланысты тоқтатқан. Олар тағылымдамадан өтуші басқарған троллейбус қосарланған басқару жүйесімен жабдықталмағандықтан, Г.-ның жаяу жүргіншіні қағып кетудің алдын алу үшін ештеңе істей алмағанын көрсеткен. Сот бұл қорытындымен келісіп, тағылымдамадан өтуші Е.-ні соттаған. Алайда құқық қорғау органдары жүргізуші-тәлімгердің тағылымдамадан өтушіге Жол жүрісі қағидаларының қандай тармақтарын меңгертуге міндетті болғанын анықтауы қажет еді. Егер тағылымдамадан өтуші Е. осы қағидалардың тармақтарын бұзған болса, жауаптылықты тәлімгер де көтеруге тиіс.

ҚК-нің 345-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты ҚК-нің 344-бабында көзделген «Теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігі қозғалысы немесе оларды пайдалану қауіпсіздігі қағидаларын бұзу», 345-1-бабында көзделген «Көлік құралдарын алкогольдік, есірткілік және (немесе) уытқұмарлық масаң күйде басқаратын адамдардың жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуы», 346-бабында көзделген «Көлік құралын басқару құқығынан айырылған адамның алкогольдік, есірткілік және (немесе) уытқұмарлық масаң күйде көлік құралын басқаруы, сол сияқты көлік құралын осындай адамға басқаруға беру немесе оны көлік құралын басқаруға жіберу», сондай-ақ 351-бапта көзделген «Көліктің қауіпсіз жұмысын қамтамасыз ететін қағидаларды бұзу» сияқты өзге де көлік құқық бұзушылықтарынан ажырату қажет.

Айырмашылықтар қылмыстық құқық бұзушылықтардың заты мен субъектісіне байланысты. Егер ҚК-нің 344-бабында көрсетілген әрекеттің заты теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігі, ал оның субъектісі атқаратын жұмысына немесе лауазымына байланысты көрсетілген көлік түрлерінің қауіпсіздік немесе пайдалану қағидаларын сақтауға міндетті адам болса, ҚК-нің 345-бабында көрсетілген әрекеттің заты автомобиль және қалалық рельсті көлік, ал оның субъектісі осы көлік түрін басқаратын адамдар болып табылады.

Бұрын масаң күйде жасаған жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзғаны үшін көлік құралдарын басқару құқығынан айырылған жүргізуші денсаулыққа ауыр немесе ауырлығы орташа зиян келтіру, бір адамның өлімі немесе екі не одан да көп адамның өлімі түріндегі зиянды зардаптар туындаған жағдайда ҚК-нің 346-бабы бойынша жауаптылыққа тартылады.

Егер жүргізуші куәлігінен айырылмаған адам масаң күйде көлік құралын басқару кезінде жол жүрісі қағидаларын бұзып, соның салдарынан тиісті зардаптар туындаса, әрекет зардаптардың ауырлығына қарай ҚК-нің 345-1-бабы бойынша саралануы тиіс.

ҚК-нің 351-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі болып тек жолаушылар, жаяу жүргіншілер, көлік құралын басқарушылар және т.б. ғана танылады.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылық автомобильді немесе өзге де көлік құралын ұрлау мақсатынсыз заңсыз иеленумен (айдап әкетумен) (ҚК-нің 200-бабы) ұштасуы мүмкін. Мұндай жағдайда көлік құралын айдап әкеткен және одан кейін жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзып, зиянды зардаптарға әкеп соққан адамның әрекеттері ҚК-нің 200 және 345-баптарының жиынтығы бойынша сараланады.

Жоғарыда келтірілген Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысының 1-тармағында Жоғарғы Сот судьялардың назарын ҚР ҚК-нің 345, 345-1, 346 (3, 4, 5 және 6-бөліктері), 348, 349-баптарында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін қылмыстық жауаптылық жол жүрісі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзу адамның денсаулығына абайсызда ауырлығы орташа немесе ауыр зиян келтіру не бір немесе одан да көп адамның өлімі түріндегі зардаптарға әкеп соққан жағдайда ғана туындайтынына аударады.

ҚК-нің 345-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

ҚК-нің 345-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер онша ауыр емес қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 345-бабының 4-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.

**Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген құқық қорғау қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Адвокаттық көмек Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Статья Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Бағдарлама Қағидалар.