Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 351-бабына түсініктеме. Көлік құралдарының қауіпсіз жұмысын қамтамасыз ететін қағидаларды бұзу
1. Жолаушының, жаяу жүргіншінің немесе жол қозғалысының өзге де қатысушысының (көлік құралын басқаратын адамды қоспағанда) қозғалыс қауіпсіздігі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуы, егер бұл әрекет абайсызда адамның денсаулығына ауыр зиян келтіруге әкеп соқса, —
мөлшері жүз алпыс айлық есептік көрсеткішке дейінгі айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не жүз алпыс сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не қырық тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.
2. Адамның өліміне әкеп соққан дәл сол әрекет, —
төрт жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
3. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан әрекет, —
үш жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1-бөлігі — қылмыстық теріс қылық, 2 және 3-бөліктері — қылмыстар) көлікте оның қауіпсіз жұмысын қамтамасыз ететін қолданыстағы қағидаларды сақтамау автомобиль, қалалық рельсті көлік қызметінің бұзылуына, апаттар мен қирауларға әкеп соғуына, адамдардың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіруіне, елеулі материалдық, ұйымдастырушылық және экологиялық залал келтіруіне байланысты.
Көлік қозғалысына қатысушылардың едәуір бөлігінде құқықтық сана деңгейінің төмен болуы, оның көліктің қауіпсіз жұмысын қамтамасыз ететін қағидаларды сақтамауынан немесе қасақана бұзуынан көрінуі Қазақстандағы көлік қызметінің қауіпсіздігіне төнетін негізгі қатерлердің біріне айналып отыр. Жол-көлік оқиғаларының себебі тек механикалық көлік құралдарын жүргізушілердің қылмыстық мінез-құлқы ғана емес екенін атап өткен жөн. Жаяу жүргіншілердің, жолаушылардың және қозғалыстың өзге де қатысушыларының құқыққа қайшы әрекеттері жүргізушілердің әрекеттерімен ауырлығы жағынан шамалас қоғамдық қауіпті салдарға әкеп соғуы мүмкін.
Түсіндіріліп отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі — механикалық автомобиль және қалалық рельсті, көлік-арбалы көлік құралдарының қозғалыс қауіпсіздігін немесе пайдаланылуын қамтамасыз ету саласында белгіленген қағидаларды сақтауға бағытталған қоғамдық қатынастар. Қосымша объектісі болып азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғауға кепілдік беретін қоғамдық қатынастар табылады.
ҚК-нің 351-бабында көзделген құқық бұзушылықтың объективтік жағы жолаушының, жаяу жүргіншінің немесе жол қозғалысының өзге де қатысушысының (көлік құралын басқаратын адамды қоспағанда) қозғалыс қауіпсіздігі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуынан, соның салдарынан абайсызда адамның денсаулығына ауыр зиян келтіруден (1-бөлік), адамның өліміне (2-бөлік) не екі немесе одан да көп адамның өліміне (3-бөлік) әкеп соғуынан көрінеді.
«Жол жүрісі туралы» ҚР Заңына сәйкес жолаушы — көлік құралында (ішінде) отырған және оны басқармайтын адам (1-баптың 12) тармағы).
Жаяу жүргінші — көлік құралынан тыс жерде, жолда болатын және онда жұмыс жүргізбейтін адам. Мүгедектігі бар адамдардың кресло-арбаларымен қозғалатын, велосипедті, мопедті, мотоциклді жетектеп келе жатқан, шана, арба, балалар арбасын сүйреп келе жатқан адамдар жаяу жүргіншілерге теңестіріледі (көрсетілген Заңның 1-бабының 10) тармағы).
Жол қозғалысына қатысушы — жол қозғалысы процесіне жаяу жүргінші, жолаушы немесе жүргізуші ретінде тікелей қатысатын адам (Заңның 1-бабының 26) тармағы).
Көлік құралын басқаратын адам жүргізуші болып табылады. Жүргізушілер санатына жол бойымен малды, табынды, жүк артылған, жегілген немесе мініс жануарларын айдап жүретін малшылар да жатады (Заңның 1-бабының 25) тармағы).
Осыған ұқсас ұғымдар Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 13 қарашадағы «Жол жүрісі қағидаларын, Көлік құралдарын пайдалануға жіберу жөніндегі негізгі ережелерді, көлік құралдары арнайы жарық және дыбыс сигналдарымен жабдықталуға және арнайы түсті-графикалық схемалар бойынша боялуға жататын жедел және арнайы қызметтер тізбесін бекіту туралы» қаулысымен бекітілген Жол жүрісі қағидаларында да бекітілген.
Осы қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағын құрайтын қағидаларды бұзушылықтардың тізбесі өте алуан түрлі. Жоғарыда аталған қағидалардың тармақтарын бұзудан басқа, әрекет жаяу жүргіншінің жолдың жүру бөлігін бұл үшін белгіленбеген жерден немесе жақындап қалған көлік құралының алдынан кесіп өтуінен; арбаның жаяу жүргіншіні, аттың адамды қағуынан; велосипедшілердің, мопед жүргізушілерінің қозғалыс қағидаларын сақтамауынан және т.б. көрінуі мүмкін.
Мысалы, А. «Raser» маркалы техникалық жарамды мопедті басқара отырып, Жол жүрісі қағидаларының 10.1-тармағын бұзған: назарын арттырмаған, сақтық шараларын қабылдамаған, жол жағдайларын ескере отырып, көлік құралының қозғалысын үнемі бақылау мүмкіндігін қамтамасыз ететін қауіпсіз жылдамдықты таңдамаған, абайсызда екі жаяу жүргіншіні қағып кеткен. Соның салдарынан жаяу жүргіншілердің бірі Л. алған жарақаттарынан Алматы қаласының қалалық клиникалық ауруханасында қайтыс болған.
Қылмыстық-құқықтық нормада көлік құралдарының қозғалыс қауіпсіздігін немесе пайдаланылуын қамтамасыз етуге тікелей байланысты бұзушылықтар туралы сөз болып отырғанын атап өткен жөн. Бұл қарастырылып отырған бапты тәжірибеде қолдану үшін маңызды ереже қандай да бір өзге әрекеттердің, мысалы, автобус қозғалысы кезінде жасалған бұзақылық әрекеттердің ҚК-нің 351-бабы бойынша емес, ҚК-нің 293-бабы бойынша сараланатынын білдіреді, өйткені олар көлік құралдарының қозғалыс қауіпсіздігіне немесе пайдаланылуына қол сұқпайды.
Қылмыстық құқық бұзушылық құрамы құрылымы бойынша материалдық болып табылады.
Жолаушының, жаяу жүргіншінің немесе жол қозғалысының өзге де қатысушысының қозғалыс қауіпсіздігі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуының қоғамдық қауіпті салдары ретінде заң шығарушы ҚК-нің 351-бабының 1-бөлігінде абайсызда денсаулыққа ауыр зиян келтіруді, қарастырылып отырған баптың 2-бөлігінде абайсызда адам өліміне әкеп соғуды, ал 3-бөлігінде абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соғуды көздеген.
Себепті байланысты анықтаудың практикалық маңызы зор. Осы санаттағы істер бойынша сот-тергеу тәжірибесін талдау объективтік жақтың осы элементін зерттеу кезінде көбінесе елеулі қателіктерге жол берілетінін, соның салдарынан заңсыз үкім шығарылатынын немесе кінәлі адамдардың қылмыстық жауаптылықтан негізсіз босатылатынын көрсетеді.
Т. жаңбыр жауып тұрған кезде автомобильді сағатына 40 км жылдамдықпен жүргізіп келе жатқан. Алдында, бес метр қашықтықта, сол бағытта велосипедші С. келе жатқан, ол бұрылған кезде кенеттен автомобильдің қозғалыс жолағына шығып кеткен. Соқтығысуды болдырмау үшін Т. шұғыл тежегішті басқан, соның салдарынан автомобиль қарсы қозғалыс жолағына шығып кеткен. Бұл жаяу жүргінші Б.-ны қағып кетуге әкеп соққан, ол алған жарақаттарынан қайтыс болған. Тергеу органдары жүргізушінің әрекеттерін ҚК-нің 345-бабының 3-бөлігі бойынша саралаған. Сот тағайындаған автотехникалық сараптама Т.-ның жаяу жүргіншіні қағып кетудің алдын алуға техникалық мүмкіндігі болмағанын және жол жүрісі қағидаларын бұзбағанын, рұқсат етілген жылдамдық шегінде жүргенін, ал қағып кету велосипедшінің жол жүрісі қағидаларын бұзуы нәтижесінде болғанын көрсетті.
ҚК-нің 351-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың субъективтік жағы салдарға қатысты кінәнің абайсыздық нысанымен сипатталады, өйткені заң шығарушы баптың диспозициясында бұған тікелей нұсқау жасаған. Абайсыздық менмендік немесе немқұрайлылық түрінде көрінуі мүмкін. Мәселен, кінәлі адам қозғалыс қауіпсіздігі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзудың қоғамдық қауіпті салдарының туындау мүмкіндігін алдын ала болжайды, бірақ бұған жеткілікті негіздерсіз салдар туындамайды деп өзіне сенімділікпен үміттенеді не қозғалыс қауіпсіздігі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзудың қоғамдық қауіпті салдарының туындау мүмкіндігін алдын ала болжамайды, алайда қажетті мұқияттылық пен сақтық танытқан жағдайда зиянның туындауын алдын ала болжауға тиіс және болжай алатын еді.
Қозғалыс қауіпсіздігі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзудың өзіне қатысты қасақаналық нысаны, атап айтқанда, жанама қасақаналық та болуы мүмкін. Мұндай жағдайда жолаушы, жаяу жүргінші немесе жол қозғалысының өзге де қатысушысы өзінің әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамдық қауіптілігін сезінеді, қолайсыз салдардың туындау мүмкіндігін алдын ала болжайды, олардың туындауын тілемейді, бірақ оған саналы түрде жол береді не оларға немқұрайлы қарайды. Дегенмен, жолаушының, жаяу жүргіншінің немесе жол қозғалысының өзге де қатысушысының қозғалыс қауіпсіздігі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзу фактісінің өзі қылмыстық жазаланатын әрекет болып табылмайтынын ескеру қажет.
Қозғалыс қауіпсіздігі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзуға байланысты қасақана әрекеттер өзге қылмыстардың құрамын құрауы мүмкін.
Егер жолаушы, жаяу жүргінші немесе жол қозғалысының өзге де қатысушысы қозғалыс қауіпсіздігі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзу нәтижесінде зиянды салдардың (денсаулыққа зиян келтіру, жәбірленушінің өлімі) туындайтынын алдын ала болжап, олардың туындауын тілесе (тікелей қасақаналық) немесе олардың туындау мүмкіндігіне саналы түрде жол берсе (жанама қасақаналық), жауаптылық «Жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар» атты 1-тараудың тиісті баптары бойынша туындауға тиіс.
Жалпы алғанда, қарастырылып отырған әрекеттің субъективтік жағы кінәнің абайсыздық нысанымен сипатталады.
Себеп пен мақсат саралауға әсер етпейді. Қозғалыс қауіпсіздігі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзудан көрінетін әрекет абайсыздық сипатында болғандықтан, қарастырылып отырған құқық бұзушылықтағы себептер мен мақсаттар жалпы әрекетке емес, тек қозғалыс қауіпсіздігі немесе көлік құралдарын пайдалану қағидаларын бұзу фактісіне қатысты қолданылады. Осыған қарамастан, олардың құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілік дәрежесін анықтау және жаза тағайындау кезінде маңызды практикалық маңызы бар.
ҚК-нің 351-бабында көзделген әрекеттің субъектілері болып жолаушылар, жаяу жүргіншілер немесе жол қозғалысының өзге де қатысушылары (велосипедшілер, жүк артылған, мініс жануарларын немесе табынды айдаушылар, көлік-арба, шана басқарушылар және т.б.) табылады. ҚК-нің 345-бабында көрсетілген көлік құралын басқаратын адамдар бұған жатпайды.
ҚК-нің 351-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.
ҚК-нің 351-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 351-бабының 3-бөлігінде көзделген әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.
**Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ішкі істер органдарының қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік [істер мен даулар] Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
