Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 444-бабына түсініктеме. Жауынгерлік кезекшілікті атқару қағидаларын бұзу
1. Қазақстан Республикасына кенеттен жасалған шабуылды уақтылы анықтау және оған тойтарыс беру не оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі жауынгерлік кезекшілікті (жауынгерлік қызметті) атқару қағидаларын бұзу, егер бұл іс-әрекет мемлекет мүдделеріне елеулі зиян келтіруге алып келсе немесе алып келуі мүмкін болса, -
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Ауыр зардаптарға әкеп соққан дәл сол іс-әрекет -
үш жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, жауынгерлік жағдайда немесе соғыс уақытында жасалған іс-әрекеттер -
он жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Ескерту. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген іс-әрекетті алғаш рет жасаған әскери қызметші жеңілдететін мән-жайлар болған кезде соттың шешімімен қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін.
Осы іс-әрекеттің қоғамға қауіптілігі жауынгерлік кезекшілікті атқару қағидаларын бұзу елдің қауіпсіздігіне орны толмас зиян келтіруі және мемлекеттің қорғаныс қабілетін төмендетуі мүмкін екендігімен сипатталады. Егер операторлардың немесе байланысшылардың, радиотехниктердің не кезекші ұшқыштардың біреуі ғана өзінің тікелей міндеттерін уақтылы орындамаса, ауыр зардаптардың туындауы да жоққа шығарылмайды.
Қарулы Күштердің әртүрлі әскерлерінде жауынгерлік кезекшілікті атқару қағидалары бір-бірінен ерекшеленетіндіктен, кезекшілікті атқарудың сипаты, міндеттері, тәртібі, кезекші бөлімше құрамының функционалдық міндеттері осы қызметті атқарудың ерекшелігі мен өзгешеліктері ескеріле отырып, әртүрлі нормативтік актілермен, нұсқаулықтармен және бұйрықтармен айқындалады. Сондықтан әскери қызметшіні жауынгерлік кезекшілікті атқару қағидаларын бұзды деп айыптаған кезде қызметті атқару қағидалары, оны жүзеге асыру ерекшеліктері қандай актілермен реттелетінін және бұзушылықтардың нақты неден көрініс тапқанын анықтау өте маңызды.
Қылмыстың объектісі жауынгерлік кезекшілікті атқару тәртібі болып табылады. Бұл – белгіленген дайындық дәрежесінде арнайы бөлінген күштер мен құралдардың жауынгерлік іс-қимылдарды жүргізуге, қамтамасыз етуге немесе кенеттен туындаған міндеттерді орындауға әзір болуын көздейтін кезекшіліктің ерекше түрі. Жауынгерлік кезекшілікті атқару тәртібі Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Ішкі қызмет жарғысымен және Қарулы Күштердің әрбір нақты әскер түрі үшін қолбасшылықтың басқа да нормативтік актілерімен айқындалады.
Объективтік жағы Қазақстан Республикасына кенеттен жасалған шабуылды уақтылы анықтау және оған тойтарыс беру не оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі жауынгерлік кезекшілікті (жауынгерлік қызметті) атқару қағидаларын бұзудан, егер бұл іс-әрекет мемлекет мүдделеріне елеулі зиян келтіруге алып келсе немесе алып келуі мүмкін болса, көрініс табады.
Жауынгерлік кезекшілік (жауынгерлік қызмет) жауынгерлік міндетті орындау болып табылады. Ол Қарулы Күштердің түрлері мен әскер тектерінің әскери бөлімдері мен бөлімшелерінен тағайындалған кезекші күштер мен құралдар арқылы жүзеге асырылады. Кезекші күштер мен құралдардың құрамына жауынгерлік есептоптар, кемелер мен әуе кемелерінің экипаждары, басқару пункттерінің кезекші ауысымдары, жауынгерлік қамтамасыз ету және қызмет көрсету күштері мен құралдары кіреді.
Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының Ішкі қызмет жарғысының 331-тармағына сәйкес, 2007 жылғы 5 шілдеде бекітілген жауынгерлік кезекшілік – арнайы бөлінген күштер мен құралдардың белгіленген дайындық дәрежесінде жауынгерлік іс-қимылдарды енгізуге (қамтамасыз етуге) немесе кенеттен туындаған міндеттерді орындауға әзір болуын көздейтін кезекшіліктің ерекше түрі. Ол бейбіт және соғыс уақытында жүзеге асырылады әрі жауынгерлік міндетті орындау болып табылады. Жауынгерлік міндет – белгілі бір мақсатқа белгіленген мерзімде ұрыста (операцияда) қол жеткізу үшін жоғары тұрған командирдің (бастықтың) қойған міндеті (Қазақстан Республикасының «Қорғаныс және Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері туралы» Заңы 1-бабының 19) тармақшасы). Жауынгерлік кезекшілікті әскери бөлімнің командирі ұйымдастырады. Ол кезекші күштер мен құралдардың міндеттерді орындауына жауап береді. Жауынгерлік кезекшілікке (жауынгерлік қызметке) Әскери ант қабылдамаған, тиісті даярлық бағдарламасын белгіленген көлемде меңгермеген және жауынгерлік кезекшілікті атқаруға жіберу үшін сынақ тапсырмаған, тергеп-тексеру жүргізіліп жатқан теріс қылықтар жасаған әскери қызметшілерді, сондай-ақ науқас әскери қызметшілерді, сонымен қатар негізгі қару-жарақ түрлерінен жауынгерлік атыс жүргізу арқылы жауынгерлік үйлесімділіктен өтпеген негізгі бөлімшелерді тағайындауға тыйым салынады.
Бұзушылықтар жауынгерлік бекеттен кету, бекетте ұйықтау, кезекшілік кезінде спирттік ішімдіктер ішу және сол сияқты әрекеттер арқылы көрініс табуы мүмкін. Әрбір нақты жағдайда қандай қағидалардың және қандай жолмен бұзылғанын анықтау қажет.
Жауынгерлік кезекшілікті (жауынгерлік қызметті) атқару қағидаларын бұзу жауынгерлік кезекшілікті атқару міндеттері белгіленген тәртіппен жүктелген адамдардың осы міндеттерді орындамауынан не тиісінше орындамауынан көрініс табады.
Бұл ретте жауынгерлік кезекшілікті (жауынгерлік қызметті) атқаратын әскери қызметшілер жауынгерлік кезекшілікті атқаруға қойылатын жалпы талаптарды да, өздерінің арнайы функционалдық міндеттерін де бұзғаны үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылуы мүмкін. Атап айтқанда, Қарулы Күштердің Ішкі қызмет жарғысының 339-тармағында жауынгерлік кезекшілікті атқару кезінде кезекші ауысымның (есептоптың) жеке құрамына мыналарға тыйым салынатыны көрсетілген:
жедел кезекшінің, басқару пункті бойынша кезекшінің, кезекші жауынгерлік есептоптардың (ауысымдардың, пункттердің, бекеттердің) бастықтарының (үлкендерінің), кезекші бөлімшелер командирлерінің рұқсатынсыз жауынгерлік кезекшілікті атқару жөніндегі міндеттерді кез келген адамға, тіпті уақытша болса да, орындауға беруге;
алаңдауға, жауынгерлік кезекшілікті атқару жөніндегі міндеттерді орындауға қатысы жоқ істермен айналысуға;
жауынгерлік бекетті немесе жауынгерлік кезекшілік атқарылатын басқа да орынды өз бетінше тастап кетуге;
қару-жарақ пен әскери техникада олардың белгіленген әзірлік деңгейін төмендететін жұмыстар жүргізуге.
Осы тыйымдардың кез келгенін бұзу, егер ҚК-нің 444-бабында көрсетілген басқа да саралаушы белгілер болса, осы бап бойынша жауаптылыққа әкеп соғуы мүмкін.
Жауынгерлік кезекшілікті атқару қағидаларын бұзу әрекет арқылы да, әрекетсіздік арқылы да көрініс табуы мүмкін. Мысалы, әскери қызметшінің жауынгерлік кезекшілік атқарылатын орынды өз бетінше тастап кетуі, жауынгерлік техника мен қару-жарақты бүлдіруі, спирттік ішімдіктер ішуі, аппаратураны өшіруі және т.б. осы қылмыстың әрекет арқылы жасалуына жатады.
Қарастырылып отырған іс-әрекетті жасау кезіндегі құқыққа қайшы әрекетсіздік, мысалы, әскери қызметшінің жауынгерлік кезекшілік атқарылатын орынға бөгде адамдардың кіруіне кедергі жасамауы, олардың аппаратураны бүлдіруі немесе жауынгерлік кезекшіліктің барысына өзге де жолмен теріс әсер етуі мүмкін болған жағдайларда, аспаптардың көрсеткіштерін бақыламауы, берілген командаларды орындамауы, анықталған нысаналарды жою жөнінде шаралар қабылдамауы және т.б. жағдайларда орын алады.
Көрсетілген бұзушылықтар қызметтің басқа түрлерін атқару қағидаларын бұзумен немесе өзге де қылмыстық құқық бұзушылықтар жасаумен қатар жүруі мүмкін. Мұндай жағдайларда жасалған әрекеттерді қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша саралау мүмкін болады. Мысалы, әскери қызметшінің жауынгерлік кезекшілік атқарылатын орынды өз бетінше тастап кеткен жағдайында оның әрекеттері ҚК-нің 441 және 444-баптары бойынша саралануы мүмкін.
Әскери қызметші жауынгерлік кезекшілікті атқару кезінде аппаратурадан бөлшектерді алып, соның салдарынан оны жарамсыз күйге келтірген жағдайда, оның әрекеттері әскери мүлікті қасақана жою немесе бүлдіру (ҚК-нің 459-бабы) және жауынгерлік кезекшілікті атқару қағидаларын бұзу ретінде саралануы мүмкін.
Қарастырылып отырған қылмыс құрамының міндетті белгісі мемлекет қауіпсіздігінің мүдделеріне елеулі зиян келтіру немесе осындай зиян келтіру қаупін туғызу (ҚК-нің 444-бабының 1-бөлігі) не ауыр зардаптардың туындауы (ҚК-нің 444-бабының 2-бөлігі) болып табылады.
Елеулі зиян келтіру ұғымы ҚК-нің 437-бабына берілген түсініктемеде көрсетілген. Атап айтқанда, бұған маңызды әскери іс-шаралардың бұзылуы не әскери бөлімдер мен бөлімшелердің жауынгерлік әзірлігі мен жауынгерлік қабілеттілігі деңгейінің қысқа мерзімге төмендеуі; қарулы топтардың немесе жекелеген қаруланған адамдардың, құрлықтағы, әуедегі немесе теңіздегі жауынгерлік техниканың шабуылын уақтылы анықтамау немесе тойтармау; адамдар мен көлік құралдарының Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасынан кедергісіз заңсыз өтуіне, контрабандалық жүктердің орын ауыстыруына жол беру; шекаралық құрылыстарға зиян келтіретін әрекеттерге жол беру; келтірілген зиянның елеулілігін куәландыратын өзге де зардаптар жатады.
Мемлекет қауіпсіздігінің мүдделеріне елеулі зиян келтіруі мүмкін жауынгерлік кезекшілікті атқару қағидаларын бұзу деп елеулі зиян келтірудің нақты қаупін туғызған осындай әрекетті немесе әрекетсіздікті түсіну қажет. Мұндай зиянның туындау мүмкіндігі әрбір нақты жағдайда анықталады. Бұл ретте жол берілген бұзушылықтар мемлекет қауіпсіздігіне елеулі зиян келтіру үшін нақты алғышарттар жасағанымен, зиянның алдын алынуы салдарынан ол туындамаған болуы мүмкін.
Әскери қызметшінің әрекеттерін ҚК-нің 444-бабы бойынша саралау үшін ол жол берген жауынгерлік кезекшілікті атқару қағидаларын бұзу мен туындаған зиянның немесе мемлекет қауіпсіздігінің мүдделеріне зиян келтіру қаупінің арасында себепті байланыстың бар екені анықталуы қажет.
Жауынгерлік кезекшілікті атқару қағидаларын бұзу нәтижесінде келтірілген елеулі зиян немесе ауыр зардаптар мемлекеттік қауіпсіздік мүдделерімен байланысты болмаған жағдайларда, жасалған әрекетті ҚК-нің 444-бабы бойынша саралауға негіздер болмайды. Мұндай жағдайда кінәлі адам зиян келтірілген объектіге қарсы қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін жауаптылықта болуға тиіс.
Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық-формальдық болып табылады. Қылмыс жауынгерлік кезекшілікті атқару қағидаларын бұзу мемлекет мүдделеріне елеулі зиян келтіруге алып келген сәттен бастап, яғни қоғамға қауіпті зардаптар нақты туындаған кезден бастап (материалдық құрам) не осындай зиян келтіруі мүмкін болған, яғни мемлекет қауіпсіздігінің мүдделеріне нақты қауіп төндірген кезден бастап (формальдық құрам) аяқталған болып есептеледі.
Әскери қызметші жауынгерлік кезекшілікті атқару қағидаларын бұзумен қатар басқа да әскери қылмыстық құқық бұзушылық жасаған жағдайларда (мысалы, әскери бөлімді немесе қызмет орнын өз бетінше тастап кету, дезертирлік, жарғылық қағидаларды бұзу және т.б.), оның әрекеттері қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы ретінде саралануға жатады, өйткені бұл жағдайда заңмен қорғалатын бірнеше объектіге қол сұғылады.
ҚК-нің 444-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстың субъективтік жағы тікелей пиғыл түріндегі қасақаналықпен, ал осы баптың 2-бөлігінде көзделген қылмыстың субъективтік жағы жанама пиғылмен сипатталады.
Қасақана кінә нысаны болған кезде кінәлі адам өзінің жауынгерлік кезекшілікті (жауынгерлік қызметті) атқару қағидаларын бұзып отырғанын сезінеді, мемлекет қауіпсіздігінің мүдделеріне елеулі зиян түріндегі қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және олардың туындауын қалайды.
Жанама пиғыл кезінде адам өзінің әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамға қауіпті екенін сезінеді, қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала біледі, алайда олардың туындауын қаламаса да, оған саналы түрде жол береді не оларға немқұрайлы қарайды.
Мемлекет мүдделеріне елеулі зиян келтіруге бағытталған тікелей пиғыл мен арнайы мақсат анықталған жағдайда, мемлекеттік опасыздық (ҚК-нің 175-бабы) үшін қылмыстық жауаптылық мәселесі қойылуы мүмкін.
Қылмыстың субъектісі жауынгерлік қызмет атқаратын кезекші ауысымның, жауынгерлік есептоптың, кеме немесе әуе кемесі экипажының, басқару пунктінің, бекеттің немесе өзге де бөлімшенің құрамына кіретін әскери қызметші болып табылады.
Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының Ішкі қызмет жарғысының 333-тармағына сәйкес, кезекші күштер мен құралдардың құрамы, олардың міндеттері мен жауынгерлік әзірлік дәрежелері, жауынгерлік кезекшіліктің ұзақтығы мен оны атқару тәртібі, жеке құрамды, қару-жарақ пен әскери техниканы жауынгерлік кезекшілікке түсуге дайындау және оларды ауыстыру тәртібі осы Жарғының, Қорғаныс министрінің бұйрықтарының, басқа да әскерлер мен әскери құралымдардың тиісті басшыларының, Қарулы Күштер Бас штабы бастығының, Қарулы Күштер түрлерінің бас қолбасшыларының, әскер тектерінің қолбасшыларының, өңірлік қолбасшылық әскерлері қолбасшыларының және арнайы әскерлер бастықтарының талаптарына сәйкес әскери бөлім командирінің бұйрығымен айқындалады.
Бұған дейін жауынгерлік кезекшілікке (жауынгерлік қызметке) Әскери ант қабылдамаған, тиісті даярлық бағдарламасын белгіленген көлемде меңгермеген, теріс қылықтары бойынша тергеп-тексеру жүргізіліп жатқан және науқас әскери қызметшілерді тағайындауға тыйым салынатыны айтылды. Көрсетілген әскери қызметшілер осы қылмыстың субъектісі бола алмайды.
Осындай әскери қызметшінің жауынгерлік кезекшілікті атқару тәртібін бұзғаны үшін осы адамды жауынгерлік кезекшілікке заңсыз тарту туралы шешім қабылдаған тиісті командир (бастық) жауаптылықта болуға тиіс.
Әскери қызмет міндеттерін орындау жүктелген басқа да адамдар, егер бұл міндеттер оларға заңсыз жүктелген болса, қарастырылып отырған іс-әрекеттің субъектісі деп таныла алмайды.
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде ауыр зардаптарға әкеп соққан дәл сол іс-әрекет үшін қылмыстық жауаптылық белгіленген. ҚК-нің 3-бабының 4) тармақшасына сәйкес, осы бапқа қатысты ауыр зардаптарға мемлекет қауіпсіздігіне қауіп төндіру, әскери бөлімдер мен бөлімшелердің жауынгерлік әзірлігі мен жауынгерлік қабілеттілігі деңгейінің ұзақ уақытқа төмендеуі, жауынгерлік міндеттің орындалмауы, жауынгерлік техниканың істен шығуы, келтірілген зиянның ауырлығын куәландыратын өзге де зардаптар жатады. Жоғарыда аталған зардаптардың анықтамалары ҚК-нің 437-бабына берілген түсініктемеде келтірілген.
Келтірілген елеулі зиянды ауыр зардаптарға жатқызу мәселесін сот әрбір нақты жағдайда істің мән-жайларын негізге ала отырып шешеді.
ҚК-нің 444-бабының 3-бөлігі осы баптың 1 немесе 2-бөліктерінде көзделген, жауынгерлік жағдайда немесе соғыс уақытында жасалған іс-әрекеттер үшін жауаптылық белгілейді. Олардың анықтамалары тиісінше ҚК-нің 437-бабының 3 және 4-бөліктеріне берілген түсініктемеде көрсетілген.
ҚК-нің 444-бабына берілген ескертуде жауынгерлік кезекшілікті (жауынгерлік қызметті) атқару қағидаларын бұзған әскери қызметшіні қылмыстық жауаптылықтан босату шарттары көзделген. Мұндай шарттарға түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігінде көзделген қылмысты алғаш рет жасау және жеңілдететін мән-жайлардың болуы жатады.
Жауынгерлік кезекшілікті атқару қағидаларын бұзған әскери қызметшіні жеңілдететін мән-жайлар болған кезде қылмыстық жауаптылықтан босату соттың міндеті емес, құқығы болып табылады.
ҚК-нің 444-бабының 1-бөлігінде көзделген іс-әрекет онша ауыр емес қылмыстар санатына жатады.
ҚК-нің 444-бабының 2-бөлігінде көзделген іс-әрекет ауыр қылмыстар санатына жатады.
ҚК-нің 444-бабының 3-бөлігінде көзделген іс-әрекет аса ауыр қылмыстар санатына жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы – Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
