Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 41-бабына түсініктеме. Моральдық зиянның салдарын жою
1. Қылмыстық процесті жүргізетін, адамды ақтау туралы шешім қабылдаған орган оған келтірілген зиян үшін ресми түрде кешірім сұрауға міндетті.
2. Келтірілген моральдық зиянды ақшалай нысанда өтеу туралы талап-арыздар азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен беріледі.
3. Егер адам заңсыз қылмыстық қудалауға ұшыраса, ал қылмыстық қудалау, ұстап алу, күзетпен ұстау, лауазымынан уақытша шеттету, медициналық ұйымға мәжбүрлеп орналастыру, соттау және оған қатысты кейіннен заңсыз деп танылған басқа да қабылданған шаралар туралы мәліметтер баспасөзде жарияланса, радио, теледидар арқылы немесе бұқаралық ақпарат құралдарының өзге де тәсілдерімен таратылса, онда осы адамның талабы бойынша, ал ол қайтыс болған жағдайда — оның туыстарының немесе оның құқықтарын қалпына келтіру туралы шешім қабылдаған қылмыстық процесті жүргізетін органның талабы бойынша тиісті бұқаралық ақпарат құралдары бір ай ішінде бұл туралы қажетті хабарлама жасауға міндетті.
4. Осы Кодекстің 38-бабының екінші және үшінші бөліктерінде көрсетілген адамдардың талабы бойынша қылмыстық процесті жүргізетін орган он төрт күн мерзімде заңсыз шешімдердің күшін жою туралы жазбаша хабарламаны олардың жұмыс, оқу орнына, тұрғылықты жеріне жіберуге міндетті.
Мүліктік зиянды қалпына келтіруге және ақталған адамның өзге де құқықтарын қорғауға қарамастан, қылмыстық процесті жүргізетін орган осы рәсімнің барлық формальдылықтарын сақтай отырып, одан ресми түрде кешірім сұрауға міндетті. Кешірім сұрау нысаны — жазбаша. Оның ресми сипатына байланысты, — деп түсіндірді Жоғарғы Сот, — келтірілген зиян үшін ресми кешірім жазбаша нысанда, арнайы немесе қызметтік бланкіде білдірілуге және ақтау туралы шешім қабылдаған орган басшысының қолымен расталуға тиіс. Онда адам ақталған нақты шешімге сілтеме жасала отырып, жүргізілген қылмыстық қудалаудың заңсыздығы көрсетіліп, келтірілген зиян үшін ресми кешірім сұрау туралы сөздер келтірілуі керек (1999 жылғы 9 шілдедегі № 7 ҚР ЖС НҚ-ның 7-тармағы).
Өзі туралы ар-намысына, қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтер таратылған азамат мұндай мәліметтерді теріске шығарумен қатар, олардың таратылуынан келтірілген залалдар мен моральдық зиянды өтеуді талап етуге құқылы (АК-нің 143-бабының 6-тармағы). Осыған байланысты моральдық зиян салдарын жою туралы талап қанағаттандырылған кезде, ҚПК-нің 41-бабының 3-бөлігіне сәйкес қаулының қарар бөлігінде заңсыз қылмыстық қудалауға байланысты осы адам туралы бұрын таратылған мәліметтерді теріске шығару мақсатында қандай нақты әрекеттер және оларды кімнің жасауы керектігі көрсетілуге тиіс. Қажет болған жағдайларда қаулыда баспасөзде жариялануға немесе радио, теледидар арқылы және бұқаралық ақпарат құралдарының өзге де тәсілдерімен таратуға жататын хабарлама мәтіні баяндалуы мүмкін (1999 жылғы 9 шілдедегі № 7 ҚР ЖС НҚ-ның 16-тармағы). Моральдық зиян салдарын жою туралы қаулыны оған қатысты адам, ал ол қайтыс болған жағдайда — оның туыстары немесе аталған құқықтарды қалпына келтіру туралы шешім қабылдаған қылмыстық процесті жүргізетін орган ұсына алады. Бұрын жарияланған шындыққа сәйкес келмейтін және теріс сипаттағы жарияланымдарды теріске шығару туралы қажетті хабарлама бұқаралық ақпарат құралдарымен бұл туралы талап алынған кезден бастап бір ай ішінде жасалуға тиіс (ҚПК-нің 41-бабының 3-бөлігі, 1999 жылғы 23 шілдедегі «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Заңның 19-бабы).
3. Ақталған адамға келтірілген моральдық зиян салдарын жою нысаны ҚПК-де, АК-де, АПК-де белгіленген тәртіппен оны ақшалай нысанда да өтеу болып табылады, яғни моральдық зиян да өтелуге жатады. Моральдық зиян деп азаматтың өзіне тиесілі жеке мүліктік емес игіліктері мен құқықтарын құқыққа қайшы бұзу, кемсіту немесе олардан айыру нәтижесінде бастан кешіретін жан немесе тән азабын түсіну керек. Жан азабы (адамның эмоциялық-еріктік күйзелістері) деп оның өзін қорланған, тітіркенген, күйзелген, ашуланған, ұялған, үмітсіздікке түскен, кемсінтілген сезінуін, жайсыздық жағдайын және т.б. түсіну керек. Бұл сезімдер, мысалы, жәбірленушінің өзінің және оның жақын туыстарының, жұбайының өмірі мен денсаулығына құқыққа қайшы қол сұғудан; заңсыз түрде бас бостандығынан немесе еркін жүріп-тұру құқығынан айырудан не оларды шектеуден; денсаулыққа зиян келтіруден, оның ішінде адамның денесінің ашық бөліктерін өзгертетін тыртықтар мен тыртық іздерінің пайда болуынан; отбасылық, жеке немесе дәрігерлік құпияны жария етуден; хат-хабар, телефон немесе телеграф хабарламалары құпиясын бұзудан; азаматтың ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтерді таратудан; есімге, бейнеге құқықты бұзудан; оның авторлық және сабақтас құқықтарын бұзудан және т.б. туындауы мүмкін. Тән азабы деп азаматтың зорлық-зомбылық жасауға немесе денсаулығына зиян келтіруге байланысты сезінетін тән ауруын түсіну керек (2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 «Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы» ҚР ЖС НҚ-ның 3-тармағы).
4. Моральдық зиян зиян келтірушінің кінәсіне қарамастан мынадай жағдайларда өтеледі: зиян азаматтың өмірі мен денсаулығына жоғары қауіптілік көзі арқылы келтірілсе; зиян азаматқа заңсыз соттау, қылмыстық жауаптылыққа заңсыз тарту, бұлтартпау шарасы ретінде күзетпен ұстауды, үйқамақты немесе ешқайда кетпеу туралы қолхат алуды заңсыз қолдану, әкімшілік қамаққа алу түріндегі әкімшілік жазаны заңсыз қолдану, психиатриялық емдеу мекемесіне немесе басқа емдеу мекемесіне заңсыз орналастыру нәтижесінде келтірілсе; зиян ар-намысқа, қадір-қасиетке және іскерлік беделге нұқсан келтіретін мәліметтерді тарату арқылы келтірілсе; заңнамалық актілерде көзделген өзге де жағдайларда (АК-нің 951-бабының 3-тармағы). Қалған жағдайларда, — деп түсіндіреді Жоғарғы Сот 2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 «Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысында, — моральдық зиянды өтеу зиян келтірушінің кінәсі анықталған кезде жүзеге асырылады. Талап қою арызында талап қоюшы өзінің нақты жеке мүліктік емес құқықтары мен игіліктерінің бұзылғанын растайтын дәлелдемелерді, сондай-ақ оларды қорғау тәсілін көрсетуге міндетті. Моральдық зиянды ақшалай нысанда өтеу туралы талап мәлімдеген кезде талап қоюшы өзіне келтірілген моральдық зиянның өтелуін қамтамасыз етеді деп есептейтін өтемақы сомасын көрсетуге міндетті. Қылмыстық процесті жүргізетін органға қойылатын азаматтардың моральдық зиянды өтеу туралы талабы азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қаралуға жатады (5-тармақ).
Тек ақшалай нысанда өтелетін моральдық зиян мөлшерін айқындау кезінде жәбірленушінің өзіне келтірілген жан азабының ауырлығын субъективті бағалауы да, жәбірленушінің жан және тән азабының дәрежесін куәландыратын объективті деректер де ескеріледі: қол сұғушылық объектісі болған игіліктің өмірлік маңыздылығы (өмір, денсаулық, ар-намыс, қадір-қасиет, бостандық, тұрғын үйге қол сұғылмаушылық және т.б.); құқық бұзушылық салдарының ауырлығы (жақын туыстарының өлтірілуі, мүгедектікке әкеп соққан дене жарақаттарын келтіру, бас бостандығынан айыру, жұмысынан немесе тұрғын үйінен айыру және т.б.); жалған әрі беделге нұқсан келтіретін мәліметтердің сипаты мен таралу аясы; жәбірленушінің өмір сүру жағдайлары (қызметтік, отбасылық, тұрмыстық, материалдық жағдайы, денсаулық жағдайы, жасы және т.б.), назар аударуға тұрарлық өзге де мән-жайлар. Моральдық зиян өтелуге жататын мүліктік зиянға қарамастан өтеледі (АК-нің 952-бабы).
Осы бөлікте ақшалай нысандағы моральдық зиян мөлшерін айқындауға қатысты Жоғарғы Соттың мынадай ұсынымдарға келіп тірелетін түсіндірмелері пайдалы. Өтемақы сомасын сот ақылға қонымдылық пен әділеттілік өлшемшарттарына сүйене отырып айқындайды. Егер оны белгілеу кезінде азаматтың жеке мүліктік емес құқықтарының бұзылуына байланысты мән-жайлар ескерілсе, моральдық зиян өтемақысының мөлшері ақылға қонымды және әділетті деп есептеледі. Келтірілген құқыққа қайшы әрекет және оның зиян келтіруші үшін салдары үшін жауаптылық өлшемі ақшалай өтемақының мөлшері болып табылады. Бірінші сатыдағы сот өндіріп алған моральдық зиян өтемақысының мөлшері, егер ол жоғарыда көрсетілген талаптарға сәйкес келмесе, жоғары тұрған сот сатыларымен қайта қаралуы мүмкін. Моральдық зиян өтемақысының мөлшерін айқындау кезінде сот іс материалдарымен расталған өзге де мән-жайларды (АК-нің 952-бабында көрсетілгендерден басқа), атап айтқанда, жәбірленушіге моральдық зиян келтіргені үшін жауаптылық көтеретін адамның отбасылық және мүліктік жағдайын ескеруге құқылы (2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 «Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы» ҚР ЖС НҚ-ның 7—8-тармақтары).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы — Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
