Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 74-бабына түсініктеме. Азаматтық жауапкер

1. Азаматтық жауапкер деп қылмыстық іс бойынша талап қойылған жеке немесе заңды тұлға танылады.

2. Азаматтық жауапкер өзіне қойылған талапқа байланысты өз мүдделерін қорғау мақсатында:

1) күдіктің, айыптаудың және азаматтық талап қоюдың мәнін білуге;

2) талап қоюға қарсылық білдіруге, қарсы талап қоюға;

3) өзіне қойылған талаптың мәні бойынша түсініктемелер мен айғақтар беруге;

4) өкіл ұстауға;

5) қылмыстық іске қосу үшін материалдар ұсынуға;

6) өтінішхаттар мен қарсылық білдірулер мәлімдеуге;

6-1) қылмыстық теріс қылық немесе онша ауыр емес қылмыс туралы іс бойынша бұйрықтық іс жүргізуді қолдануға келісім білдіруге;

7) тергеу аяқталғаннан кейін азаматтық талап қоюға қатысты материалдармен танысуға және мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерді қоспағанда, кез келген мәліметтерді кез келген көлемде көшіріп алуға;

8) өз мүдделерін қозғайтын қабылданған шешімдер туралы білуге және мәлімделген азаматтық талап қоюға қатысты процестік шешімдердің көшірмелерін алуға;

9) азаматтық талап қоюды кез келген сот сатысында қарауға қатысуға;

10) сот жарыссөздерінде сөз сөйлеуге, қылмыстық процесті жүргізетін органның әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) және шешімдеріне шағымдар келтіруге;

11) сот отырысының хаттамасымен танысуға және оған ескертулер беруге;

12) үкімге және сот қаулыларына азаматтық талап қоюға қатысты бөлігінде шағым жасауға;

13) іс бойынша азаматтық талап қою бөлігінде келтірілген наразылықтар, прокурордың өтінішхаттары мен шағымдар туралы білуге және оларға қарсылықтар беруге;

14) мәлімделген шағымдарды, прокурордың өтінішхаттары мен наразылықтарын сотта қарауға қатысуға;

қауіпсіздік шараларын қабылдау туралы өтініш білдіруге құқылы.

3. Азаматтық жауапкер осы Кодекстің 71-бабының сегізінші бөлігінде көзделген міндеттерді атқарады.

4. Азаматтық жауапкердің заңда көзделген өзге де құқықтары болады және ол өзге де міндеттерді атқарады.

Ескертпе. 74-бапқа Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 11 шілдедегі № 91-VI (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2017 жылғы 21 желтоқсандағы № 118-VI (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі) заңдарымен өзгерістер енгізілген.

Жеке немесе заңды тұлғаның талап қою арызын беруі және оның азаматтық талап қоюшы деп танылуы істің қозғалысының белгілі бір кезеңінде іске талап қойылған тұлғаның пайда болуын сөзсіз білдіреді және, тиісінше, ол іс бойынша азаматтық жауапкер ретінде белгіленуге тиіс.

Ал егер аталған тұлға қылмыстық процесте пайда болса, онда оған жеке, жеке-жариялы және жариялы айыптау мен қудалау істері бойынша жәбірленушіге келтірілген зиян үшін барлық жауаптылық жүктеледі. ҚПК-нің 7-бабының 18), 25) тармақшаларының мағынасы бойынша азаматтық жауапкер қорғау тарапының өкілі болып табылады және қылмыстық процестің қатысушыларына жатады. Оның міндетті түрде қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адам болуы шарт емес. Азаматтық жауапкерлер қылмыстық құқық бұзушылықпен немесе есі дұрыс емес адамның қоғамға қауіпті әрекетімен келтірілген зиян үшін жауаптылықта болатын жеке (заңды өкілдер, өкілдер) және заңды тұлғалар болуы мүмкін. Зиянды өтеу мәселелері бойынша пайдалы ақпарат Азаматтық кодекстің (Ерекше бөлім) нормаларында қамтылған.

Мысалы, он төрт жасқа толмаған кәмелетке толмағандар (жас балалар) зиян келтірген жағдайда, егер олардың кінәсінен зиян туындамағанын дәлелдемесе, оны олардың заңды өкілдері өтейді. Егер қорғаншылыққа мұқтаж жас бала тиісті тәрбиелеу, емдеу мекемесінде, халықты әлеуметтік қорғау мекемесінде немесе заңға сәйкес оның қорғаншысы болып табылатын басқа да осындай мекемеде болса, бұл мекеме жас бала келтірген зиянды, егер зиян өзінің кінәсінен туындамағанын дәлелдемесе, өтеуге міндетті. Егер жас бала зиянды оқу орнының, тәрбиелеу, емдеу немесе оның қадағалауын жүзеге асыруға міндетті өзге де мекеменің, сондай-ақ шарт негізінде қадағалауды жүзеге асыруға міндетті адамның қадағалауында болған уақытта келтірсе, аталған мекемелер мен адамдар, егер қадағалауды жүзеге асыру кезінде өздерінің кінәсі болмағанын дәлелдемесе, келтірілген зиян үшін жауап береді. Заңды өкілдердің, оқу орындарының, тәрбиелеу, емдеу және өзге де мекемелердің зиянды өтеу міндеті жас баланың кәмелетке толуына немесе оның зиянды өтеуге жеткілікті мүлік алуына байланысты тоқтатылмайды. Егер заңды өкілдер қайтыс болса немесе оларда, сондай-ақ жоғарыда көрсетілген басқа да азаматтарда жәбірленушінің өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу үшін жеткілікті қаражат болмаса, ал кәмелетке толғаннан кейін толық әрекет қабілеттілігіне ие болған зиян келтірушінің мұндай қаражаты болса, сот жәбірленуші мен зиян келтірушінің мүліктік жағдайын, сондай-ақ басқа да мән-жайларды ескере отырып, зиянды толық немесе ішінара зиян келтірушінің өзінің мүлкі есебінен өтеу туралы шешім қабылдауға құқылы (АК-нің 925-бабы).

Әдетте, он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар өздері келтірген зиян үшін жалпы негіздерде дербес жауаптылықта болады. Он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адамның зиянды өтеуге жеткілікті мүлкі немесе өзге де кіріс көздері болмаған жағдайда, егер олар зиянның өз кінәларынан туындамағанын дәлелдемесе, зиянды оның заңды өкілдері толық көлемде немесе жетіспейтін бөлігінде өтеуге тиіс. Егер он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі, қамқоршылыққа мұқтаж кәмелетке толмаған адам тиісті тәрбиелеу, емдеу мекемесінде, халықты әлеуметтік қорғау мекемесінде немесе заңға сәйкес оның қамқоршысы болып табылатын басқа да осындай мекемеде болса, бұл мекемелер, егер зиянның өз кінәларынан туындамағанын дәлелдемесе, зиянды толық көлемде немесе жетіспейтін бөлігінде өтеуге міндетті. Заңды өкілдер мен тиісті мекеменің зиянды өтеу міндеті зиян келтірген адамның кәмелетке толуына не ол кәмелетке толғанға дейін зиянды өтеуге жеткілікті мүлік немесе өзге де кіріс көздері пайда болғанына, не ол кәмелетке толғанға дейін әрекет қабілеттілігіне ие болғанына байланысты тоқтатылады (АК-нің 926-бабы).

Егер мүліктік залал бірнеше адамның бірлескен қылмыстық әрекеттерінің нәтижесінде келтірілсе, онда сотталғандар, ересектер де, кәмелетке толмағандар да, жеткілікті табысы мен мүлкі болған жағдайда, АК-нің 932-бабына сәйкес ортақ материалдық жауаптылықта болады. Аталған баптың екінші бөлігінің негізінде сот жәбірленушінің өтініші бойынша және оның мүддесі үшін зиянды бірлесіп келтірген адамдарға үлестік жауаптылық жүктей алады және т.б. Заңда көзделген жағдайларда кәмелетке толмаған сотталғандар келтірген залал үшін жауапкер ретінде іске тартылған азаматтар мен ұйымдар оны үлестеріне қарай өтейді (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы сәуірдегі № 6 «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы істер және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту жөніндегі сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 28-тармағы).

Мүліктік зиянды әрекетке қабілетсіз деп танылған азамат келтірген жағдайларда, егер олардың кінәсінен зиян туындамағанын дәлелдемесе, оны оның қорғаншысы немесе оған қадағалауды жүзеге асыруға міндетті ұйым өтейді. Әрекетке қабілетсіз деп танылған азамат келтірген зиянды өтеу жөніндегі қорғаншының немесе ұйымның міндеті оның әрекетке қабілеттілігі қалпына келтірілген жағдайда да тоқтатылмайды. Егер қорғаншы қайтыс болса не зиянды өтеу үшін жеткілікті қаражаты болмаса, ал зиян келтірушінің өзінің мұндай қаражаты болса, сот жәбірленуші мен зиян келтірушінің мүліктік жағдайын, сондай-ақ басқа да мән-жайларды, атап айтқанда, зиян келтірушінің әрекетке қабілеттілігінің қалпына келтірілуін ескере отырып, жәбірленушінің өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды толық немесе ішінара зиян келтірушінің өзінің мүлкі есебінен өтеу туралы шешім қабылдауға құқылы (АК-нің 26, 928-баптары) және т.б.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 «Қылмыстық процесте азаматтық талап қоюды қарау туралы» нормативтік қаулысында сотталушының (азаматтық жауапкердің, оның өкілдерінің) азаматтық талап қоюды мойындауының өзі азаматтық талап қоюды қанағаттандыру үшін жеткіліксіз екендігі ерекше атап көрсетілген (22-тармақ). Азаматтық талап қою бойынша шешім қабылданғанға дейін сотталушының қылмыстық құқық бұзушылық жасаудағы кінәлілігі немесе есі дұрыс емес адамның қылмыстық заңмен тыйым салынған әрекетті жасағаны, сондай-ақ олардың әрекеттері мен туындаған зиян арасындағы себептік байланыс анықталуға тиіс. Осы мақсатта соттар сотталушының немесе есі дұрыс емес адамның қандай әрекетімен не әрекетсіздігімен залал келтірілгенін, мұның қандай дәлелдемелермен расталатынын, залал сомасының қандай екенін, оның неден құралатынын, заңға сәйкес материалдық жауаптылықты кім көтеруге тиіс екенін және үкіммен немесе қаулымен өндіріп алу кімнің пайдасына жүргізілуге тиіс екенін мұқият анықтауы қажет.

Сотталушы өзінің кінәсін толық көлемде, оның ішінде қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген зиянның мөлшерін және өзіне қойылған талап қою талаптарын толық мойындаған жағдайда, істі сотта қысқартылған тәртіппен талқылау кезінде азаматтық талап қою бойынша зерттеу жүргізілмейді. Істі сотта талқылаудың қысқартылған тәртібі, басқа мәселелермен қатар, азаматтық талап қою және процестік шығындар бөлігінде тек азаматтық талап қою бойынша төлемдердің мерзімі мен тәртібі туралы мәселелерді анықтаудан тұрады. Сотталушының (азаматтық жауапкердің және оның өкілдерінің) азаматтық талап қоюды мойындамауы қылмыстық іс бойынша сот тергеуінің толық көлемде жүргізілуіне, оның ішінде азаматтық талап қоюға қатысты мән-жайлардың зерттелуіне әкеп соғады (ҚПК-нің 382-бабы).

Қылмыстық іс бойынша азаматтық талап қою берілген кезде мемлекеттік баж төлеуден тек талап қоюшы босатылады, сондықтан талап қою толық немесе ішінара қанағаттандырылған жағдайларда сот үкімде мемлекеттік бажды жауапкерден (жауапкерлерден) мемлекет кірісіне толық көлемде немесе талап қоюдың қанағаттандырылған бөлігіне мөлшерлес өндіріп алу мәселелерін шешеді (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2005 жылғы 20 маусымдағы № 1 «Қылмыстық процесте азаматтық талап қоюды қарау туралы» нормативтік қаулысының 28-тармағы).

Жоғарыда біз қылмыстық процестегі азаматтық жауапкердің рөлі мен орны туралы жалпы құқықтық ережелерді қарастырдық. Соңғысының процестік тұлғасын толық түсіну үшін оның қылмыстық іс бойынша құқықтарына жекелеген талдау жасау қажет. Азаматтық жауапкердің құқықтары ҚПК-нің 74-бабының 2-бөлігінде белгіленген, онда заң негізгі құқықтар ретінде осы 15 құқықты бөліп көрсетеді.

ҚПК-нің 74-бабы 2-бөлігінің 1) тармағының ережелері қылмыстық процестің барлық негізгі қатысушыларының (күдіктінің, айыпталушының, сотталушының, жәбірленушінің, азаматтық талап қоюшының) құқықтарында көзделген және бұл толық түсінікті, өйткені қылмыстық құқық бұзушылық олардың қылмыстық процестегі құқықтарына, оның ішінде іс бойынша азаматтық жауапкердің құқықтарына да елеулі түрде әсер етеді. Күдіктің, айыптаудың, азаматтық талап қоюдың көлемі (мәні) туралы нақты түсінікке ие бола отырып, азаматтық жауапкер өз қорғанысын дұрыс жүзеге асыра алады, сөйтіп өзі келтірмеген болуы мүмкін зиянды толық немесе ішінара өтеуден бас тартуға; іс материалдарынан туындайтын зиянның дәл сол түрін өтеуге және т.б. мүмкіндік алады. Сондықтан оған барлық жағдайларда адамды күдікті деп тану туралы қаулының, күдіктінің іс-әрекетін саралау туралы қаулының, айыптау актісінің, қылмыстық теріс қылық туралы хаттаманың, бұйрықтық іс жүргізуді қолдану туралы қаулының, процестік келісімнің, қылмыстық істі тоқтату туралы қаулының, сондай-ақ талап қою арызының көшірмелері табыс етіледі.

ҚПК-нің 74-бабы 2-бөлігінің 2) тармағының ережелері бір жағынан азаматтық талап қоюға қарсылық білдіруге (талап қоюмен тұтастай келіспеу, зиянның сипаты мен мөлшеріне келіспеу) қатысты және іс бойынша іс жүргізудің қандай тәртіпте жүзеге асырылатынына (жеке, жеке-жариялы, жариялы) қарамастан қолданылады, екінші жағынан бұл құқық, әдетте, жеке айыптау және қудалау істері бойынша орын алады әрі сотталушының қарсы шағым беруімен және қарсы айыптауды қараумен байланысты, осыған орай қарсы азаматтық талап қою мәселесі де туындауы мүмкін (ҚПК-нің 408-бабының 8-бөлігі, 411-бабы).

ҚПК-нің 74-бабы 2-бөлігінің 3) тармағының ережелері ҚПК-нің 73-бабы 2-бөлігінің 3), 5) тармақтарындағы азаматтық талап қоюшыға арналған ережелерге ұқсас, тек азаматтық жауапкер іс бойынша мәлімделген талап қою арызы бойынша түсініктемелер, ал келтірілген зиянның сипаты мен мөлшері бойынша айғақтар береді. Бұл мән-жай әрбір қылмыстық іс бойынша анықталуға жатады.

ҚПК-нің 74-бабы 2-бөлігінің 4) тармағының ережелері азаматтық жауапкерге іс бойынша өкіл ұстауға мүмкіндік беретін ҚПК-нің 77-бабының нормаларына сәйкес келеді. Бұл ретте қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің қорғаушысы бір мезгілде осы іс бойынша азаматтық жауапкердің өкілі бола алатынын атап өткен жөн. Бұл қылмыстық құқық бұзушылық субъектісі мен азаматтық жауапкер бір тұлға болып табылатын істерге тән. Немесе бұлар азаматтық жауапкердің өз бастамасы бойынша не оның заңды өкілдері мен қорғаушысының ұсынысымен іске тартылған әртүрлі тұлғалар болуы мүмкін.

ҚПК-нің 74-бабы 2-бөлігінің 5) тармағының ережелері қылмыстық процестің кез келген қатысушысының ҚПК-де көзделген іс бойынша дәлелдемелерді (мәліметтер, заттар, құжаттар) жинауға және оларды қылмыстық процесті жүргізетін органға ұсынуға орынды белсенділік таныту құқығын қамтиды. Бұл жағдайда, сөзсіз, зиянның сипаты мен мөлшерінің әртүрлі қырларына қатысты материалдар, оның толықтай немесе ішінара болуын жоққа шығаруға дейінгі мәліметтер туралы сөз болып отыр.

ҚПК-нің 74-бабы 2-бөлігінің 6) тармағының ережелері қылмыстық процестің негізгі қатысушыларының құқықтарына ұқсас және іс бойынша зиянның негізін, сипаты мен мөлшерін дәлелдеу бөлігінде қылмыстық іс материалдарын аудармашы мен өкілдің қатысуымен толық, объективті және бейтарап зерттеуді қамтамасыз ету қажеттілігінен туындайды.

ҚПК-нің 74-бабы 2-бөлігінің 6-1) тармағының ережелері азаматтық жауапкердің қылмыстық теріс қылық немесе онша ауыр емес қылмыс туралы іс бойынша бұйрықтық іс жүргізуді қолдануға келісімінің болуын білдіреді, яғни мұндай келісім болмаса, қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексерудің осы нысанын жүргізуге де негіз болмайды (ҚПК-нің 629-1-бабы 2-бөлігінің 4) тармағы).

ҚПК-нің 74-бабы 2-бөлігінің 7) тармағының ережелері азаматтық жауапкердің тергеп-тексеруі аяқталған қылмыстық істің материалдарымен танысуы кезіндегі оңтайлы көлем мен шектеулерді айқындайды, бұл оған және оның өкіліне сотта өзіне қойылған азаматтық талап қоюдан қорғану үшін қажет.

ҚПК-нің 74-бабы 2-бөлігінің 8) тармағының ережелері азаматтық жауапкердің көптеген құқықтарымен өзара байланысты, алайда заң азаматтық талап қою бөлігінде іс бойынша қабылданған шешімдерге азаматтық жауапкердің уақтылы ден қоюын қамтамасыз ету үшін осы құқыққа ерекше назар аударады.

ҚПК-нің 74-бабы 2-бөлігінің 9) тармағының ережелері азаматтық жауапкердің өзіне қойылған азаматтық талап қою бойынша мүдделерін қорғау мақсатында ҚПК-де көзделген тәртіппен кез келген сот сатысында өз пікірін білдіру құқығын сипаттайды. Бұл оның үкімге, сот қаулысына жалпы тәртіппен шағым жасау шеңберінде де, іс бойынша мәлімделген азаматтық талап қою бөлігіндегі сот шешімдеріне ғана шағым жасау шеңберінде де жүзеге асырылады.

ҚПК-нің 74-бабы 2-бөлігінің 10) тармағының ережелері азаматтық жауапкердің іс бойынша бір мезгілде тар және кең мағынадағы құқығын сипаттайды. Бірінші жағдайда ол сот жарыссөздерінің қатысушысы болған және болып қала береді, іс бойынша өзіне қатысты азаматтық талап қою болған кезде сөз сөйлеуге міндетті; екінші жағдайда сөз қылмыстық процесті жүргізетін органдардың сотқа дейінгі және соттағы әрекеттері мен шешімдеріне іс бойынша мәлімделген азаматтық талап қою бөлігінде ҚПК-де белгіленген тәртіппен шағым жасау туралы болып отыр.

ҚПК-нің 74-бабы 2-бөлігінің 11) тармағының ережелері азаматтық жауапкерді іс бойынша азаматтық талап қоюдан қорғау нысаны болып табылады және оған соттағы дәлелдемелерді зерттеу барысын, мазмұны мен нәтижелерін, сондай-ақ тиісті соттың сот отырысы хаттамасында тіркелген азаматтық талап қоюдан қорғану жөніндегі дәлелдерін толық әрі дұрыс қабылдауын қамтамасыз етеді.

ҚПК-нің 74-бабы 2-бөлігінің 12) тармағының ережелері азаматтық жауапкер үшін қағидатты мәнге ие, өйткені олар оған соттылық сатыларының қағидаларын сақтай отырып, тиісті сотқа апелляциялық, кассациялық тәртіппен азаматтық талап қою бөлігінде үкімге, сот қаулысына шағым жасау құқығын береді.

ҚПК-нің 74-бабы 2-бөлігінің 13) тармағының ережелері алдыңғы ереженің ажырамас бөлігі болып табылады, өйткені олар азаматтық талап қою бөлігінде сот шешімін азаматтық талап қоюшының және қылмыстық процестің өзге де қатысушыларының бастамасы бойынша жоғары тұрған соттардың қайта қарау мәселелерін қозғайды. Қылмыстық процесті жүргізетін органдар азаматтық жауапкерді осы шағымдар, өтінішхаттар мен наразылықтар туралы барлық жағдайда хабардар етуге тиіс, сонда оның жазбаша қарсылық білдіруге және тиісті сатыдағы сотта қосымша түрде өз пікірін білдіруге мүмкіндігі болады.

ҚПК-нің 74-бабы 2-бөлігінің 14) тармағының ережелері алдыңғы ережелерді дамытады, алайда енді оның айыптау тарапының іс бойынша мәлімделген азаматтық талап қоюға байланысты шағымдарын, өтінішхаттары мен наразылықтарын қарау мәселелері бойынша сотқа қатысу жағдайларына қатысты.

ҚПК-нің 74-бабы 2-бөлігінің 15) тармағының ережелері әмбебап сипатқа ие және қылмыстық іс бойынша азаматтық жауапкердің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған әрі қылмыстылықпен күресу практикасының қажеттіліктеріне жауап береді.

Жәбірленуші мен азаматтық талап қоюшыға ұқсас, азаматтық жауапкерге де белгілі бір міндеттер жүктеледі, олардың көлемі ҚПК-нің 71-бабының 8-бөлігінде белгіленген (ҚПК-нің 71-бабы 8-бөлігінің нормаларына түсініктемені қараңыз).

ҚПК-нің 74-бабының 4-бөлігінен көрініп тұрғандай, заң азаматтық жауапкерге басқа да құқықтар мен міндеттер жүктейді, олар негізінен оның жекелеген қылмыстық істерге қатысу ерекшеліктерімен, оның ішінде тұлғаның жасына, психикалық және өзге де қасиеттеріне байланысты іс жүргізу ерекшеліктерімен байланысты.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар