Қылмыс пен қылмыстық теріс қылықтың түсінігі

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің (бұдан әрі – ҚР ҚК) 10-бабында қылмыстық құқықбұзушылық, қылмыс және қылмыстық теріс қылық ұғымдары, сондай-ақ іс-әрекеттің мәнді еместігіне байланысты критерийлер айқындалады. Бұл бап құқықбұзушылықтарды саралау және олардың салдарын анықтау үшін маңызды мәнге ие.

1. Қылмыстық құқықбұзушылықтарды қылмыс пен қылмыстық теріс қылыққа бөлу

ҚР ҚК 10-бабының 1-бөлігіне сәйкес, қылмыстық құқықбұзушылықтар:

• Қылмыстар – қоғамға қауіптілігі жоғары, неғұрлым қатал жаза көзделген әрекеттер;
• Қылмыстық теріс қылықтар – қоғамға қауіптілігі төмен, жеңілірек жаза көзделген әрекеттер деп бөлінеді.

Бұл жіктеу құқықтық салдарлар тұрғысынан маңызды. Мәселен, соттылық тек қылмыс үшін белгіленеді, ал қылмыстық теріс қылық үшін соттылық белгіленбейді (ҚР ҚК 79-бабы).

2. Қылмыс ұғымы

ҚР ҚК 10-бабының 2-бөлігіне сәйкес, қылмыс болып табылады:

• Кінәлі түрде жасалған (қасақана не абайсызда);
• Қоғамға қауіпті (елеулі зиян келтіреді немесе келтіру қаупі бар);
• ҚР ҚК-де жазалау қаупімен тыйым салынған, оның ішінде бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген әрекет.

Осылайша, қылмыс – тұлға, қоғам немесе мемлекет құқықтары мен мүдделеріне елеулі зиян келтіретін неғұрлым ауыр қылмыстық құқықбұзушылықтың түрі болып табылады.

Сот тәжірибесі

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының тәжірибесінде, қылмыс ретінде тану үшін қоғамға қауіптілік дәрежесін анықтау қажеттігі көрсетіледі. Мәселен, бір іс бойынша бюджетке ірі мөлшерде зиян келтірген салықтан жалтару әрекеті қылмыс ретінде танылған, себебі ол мемлекеттік мүдделерге елеулі зиян келтірген.

3. Қылмыстық теріс қылық ұғымы

ҚР ҚК 10-бабының 3-бөлігіне сәйкес, қылмыстық теріс қылық болып табылады:

• Кінәлі түрде жасалған (қасақана немесе абайсызда);
• Қоғамға онша қауіпті емес;
• Шағын зиян келтірген немесе зиян келтіру қаупін тудырған әрекет;
• Жеңілдетілген жаза түрлері тағайындалатын (айыппұл, түзеу жұмыстары, қоғамдық жұмыстар, қамақ және т.б.).

ҚР ҚК-нің 8-бөлімінде көзделген қылмыстық теріс қылық мысалдары:

• Қасақана жеңіл зиян келтіру (ҚР ҚК 108-бабы);
• Қорлау (ҚР ҚК 131-бабы);
• Ұсақ ұрлық (50 АЕК-ке дейін) (ҚР ҚК 188-1-бабы).

Сот тәжірибесі

Бір іс бойынша азамат алкогольдік масаң күйде бөтеннің мүлкіне аз мөлшерде зиян келтірген. Сот бұл әрекетті бөтеннің мүлкін қасақана бүлдіру деп танып, алайда зиян шамалы болғандықтан оны қылмыстық теріс қылық ретінде саралап, түзеу жұмыстарын тағайындаған.

4. Іс-әрекеттің мәнді еместігі

ҚР ҚК 10-бабының 4-бөлігіне сәйкес, қылмыстық құқықбұзушылық болып саналмайтын іс-әрекет:

• Қылмыстың формалды белгілеріне ие, бірақ қоғамға қауіпті емес.

Бұл норма нақты зиян келтірмейтін не қоғамға қауіптілігі болмашы әрекеттер үшін қылмыстық жауаптылықты болдырмауға бағытталған.

Мәнді еместік мысалдары:

• Азамат бөтен қаламсапты байқамай алып кетіп, келесі күні қайтарып берген;
• Бала бөгде аумаққа кіріп кеткенімен, мүлікке зиян келтірмеген.

Сот тәжірибесі

Жоғарғы Сот коллегиясы супермаркеттен 300 теңгелік нан ұрлығы ісін қарау кезінде, зиянның болмашы екендігін ескеріп, істі қозғаудан бас тартып, әрекетті мәнді емес деп таныған.

Басқа нормативтік актілермен байланысы

• Қазақстан Республикасы Конституциясы: 39-бап – адам құқықтарының қорғалуына кепілдік береді, соның ішінде кінәсіздік презумпциясы.
• Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодексі (ӘҚБтК): қылмыстық құқықбұзушылыққа жатпайтын әрекеттер үшін жауаптылықты көздейді (мысалы, ұсақ бұзақылық – ӘҚБтК 434-бабы).
• Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары: қылмыстарды, қылмыстық теріс қылықтарды және мәнді емес әрекеттерді ажырату критерийлерін түсіндіреді.

Қорытынды

ҚР ҚК 10-бабы қылмыстық құқық жүйесінде маңызды рөл атқарады, қылмыс пен қылмыстық теріс қылықты ажыратуды айқындай отырып, қылмыстық жауаптылықты дараландыруға және болмашы әрекеттерді қажетсіз қылмыстылықтан арылтуға мүмкіндік береді.

Назар аударыңыз! 

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын. 

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.   

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы