Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 82-бабына түсініктеме. Кәмелетке толмаған адамға жаза тағайындау

1. Кәмелетке толмаған адамға жаза тағайындау кезінде осы Кодекстің 52-бабында көзделген мән-жайлардан басқа, оның өмір сүру және тәрбиелену жағдайлары, психикалық даму деңгейі, жеке басының өзге де ерекшеліктері, сондай-ақ оған жасы үлкен адамдардың ықпалы ескеріледі.

2. Кәмелетке толмаған жас қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдететін мән-жай ретінде басқа да жеңілдететін және ауырлататын мән-жайлардың жиынтығында ескеріледі.

Кәмелетке толмағандарға қатысты қылмыстық істерді қарау кезінде соттар Қазақстан Республикасының қылмыстық және қылмыстық-процестік заңнамасының талаптарын сақтаумен қатар, Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарын қорғау туралы конвенцияның (1950 жыл), Бала құқықтары туралы конвенцияның (1989 жыл), БҰҰ-ның кәмелетке толмағандарға қатысты сот төрелігін жүзеге асыруға арналған ең төменгі стандартты қағидаларының (Бейжің қағидалары, 1985 жыл), БҰҰ-ның кәмелетке толмағандар арасындағы қылмыстылықтың алдын алуға арналған басшылық қағидаттарының (Эр-Рияд басшылық қағидаттары, 1990 жыл) ережелерін ескеруі қажет.

Қылмыстық заңнаманың аса маңызды қағидаттарының бірі – жазаны даралау қағидаты. Ол жаза тағайындау кезінде заңның жасалған қылмыстың және кінәлі адамның жеке басының ерекшеліктерін ескеру талабынан көрініс табады.

Қылмыстық кодекстің 52-бабында көрсетілген жаза тағайындаудың жалпы негіздері кәмелетке толмағандарға да қолданылады. Алайда кәмелетке толмаған адамның жеке басына, сондай-ақ қылмыс жасау кезіндегі оның мінез-құлқына және нақты адамды қылмыс жасауға итермелеген мән-жайларға құқықтық баға беруге қатысты бірқатар ерекшеліктер бар.

Мәселен, ҚПК-нің 531-бабына сәйкес, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді және сот талқылауын жүргізу кезінде ҚПК-нің 113-бабында көзделген дәлелдеуге жататын мән-жайлардан басқа (ҚПК-нің 113-бабында мұндай мән-жайлардың 9 түрі көрсетілген), кәмелетке толмағандарға қатысты істер бойынша мынадай мән-жайлар анықталуға тиіс:

• кәмелетке толмаған адамның жасы (туған күні, айы, жылы);
• кәмелетке толмаған адамның өмір сүру және тәрбиелену жағдайлары;
• зияткерлік, ерік-жігерлік және психикалық даму дәрежесі, мінезі мен темпераментінің ерекшеліктері, қажеттіліктері мен мүдделері;
• ересек адамдар мен басқа да кәмелетке толмағандардың кәмелетке толмаған адамға ықпалы.

Аталған мән-жайлар осы санаттағы адамдардың жас ерекшеліктерімен тікелей байланысты. Кәмелетке толмағандардың психологиясына тән жас ерекшеліктеріне ересектерге еліктеуге ұмтылу, жастық максимализм, жақсылық пен жамандықтың арасындағы шекара туралы түсініктің айқын болмауы, жалған жолдастық сезім, қозу процестерінің тежелу процестерінен басым болуы және тағы басқалары жатады. Олар жасөспірім ағзасының өсіп-жетілу кезеңіндегі психофизиологиялық жағдайына байланысты қалыптасады.

Он сегіз жасқа толмаған адамдар өздерінің құқыққа қайшы мінез-құлқының әлеуметтік маңызын толық түсінетіндей дәрежеде әлі әлеуметтенбеген. Кәмелетке толмаған адам сыртқы әсерлерге ересектерге қарағанда анағұрлым сезімтал жауап береді, оның психикасы оңай жарақаттанады. Өмір сүру және тәрбиелену жағдайларын анықтау кезінде жасөспірімнің ата-анасының бар-жоғын, ата-анасының немесе олардың орнындағы адамдардың жасөспірімді тәрбиелеу жөніндегі міндеттерін орындауын, оның тұрмыстық ортасын және басқа да жағдайларды анықтау қажет.

Сот тәжірибесі, сондай-ақ кәмелетке толмағандар арасындағы қылмыстылық саласындағы зерттеулер криминогендік факторлардың бірі қолайсыз отбасыларда тұру екенін көрсетеді (толық емес отбасыларда, кәмелетке толмағандардың мінез-құлқын тек әжесі немесе атасы ғана қадағалайтын отбасыларда). Мұндай отбасыларда кәмелетке толмағандардың көпшілігі өз бетімен қалады, оқуды тастайды, қаңғыбастыққа салынады, қылмыстық құқық бұзушылықтар жасайды. Олар көбінесе ересек қылмыскерлердің ықпалына түседі.

Мемлекеттің кәмелетке толмағандар арасындағы панасыздық пен қылмыстылыққа қарсы күрес саясаты толық көлемде іске асырылмай отыр деп айтуға болады. Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 9 шілдедегі «Кәмелетке толмағандар арасындағы құқық бұзушылықтардың профилактикасы және балалардың қадағалаусыз және панасыз қалуының алдын алу туралы» Заңының, сондай-ақ 2010 жылғы 29 сәуірдегі «Құқық бұзушылық профилактикасы туралы» Заңының мүдделі мемлекеттік органдар тарапынан тиімді іске асырылып жатқаны туралы айту қиын. Ал бұл, өз кезегінде, қадағалаусыз қалған балалар санының көбеюіне алып келеді. Сондықтан кәмелетке толмаған адамның өмір сүру және тәрбиелену жағдайларын жан-жақты талдау жасөспірімді тәрбиелеумен айналысатын адамдардың жауаптылығы туралы мәселені шешу үшін де қажет.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту жөніндегі істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысының 17-тармағына сәйкес, кәмелетке толмағандарға жаза тағайындау кезінде соттар ҚК-нің 52-бабының 3-бөлігінде көрсетілген мән-жайлардан басқа, олардың өмір сүру және тәрбиелену жағдайларын (отбасындағы қолайсыз жағдай, ата-аналарының, жақын туыстарының кәмелетке толмағандарға дөрекі, кейде қатыгездікпен қарауы және т.б.), психикалық даму деңгейін, жеке басының ерекшеліктерін (психикалық ауытқудың болуы, ұстамсыздық, қызбалық және т.б.), қылмыстық құқық бұзушылық жасау себептерін (балалық тентектік, «компания үшін», қызғаныш, кекшілдік және т.б.), сондай-ақ жасы үлкен адамдардың кәмелетке толмағандарға ықпалын ескеруге міндетті.

Кәмелетке толмаған адам қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кезде оның қол сұғылған объектінің құндылығын қаншалықты түсінгенін анықтау қажет. Кәмелетке толмағандар заңмен қорғалатын қоғамдық қатынастардың сан қырлы әрі күрделі жақтары мен элементтерін әрдайым толық және дұрыс түсіне бермейді; көбінесе олардың түсінігі бойынша, олар іс жүзіндегі маңыздылығымен салыстырғанда құндылығы төмен объектіге қол сұғады.

Кінәнің әртүрлі нысандарына қатысты айтатын болсақ, қасақана жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтардың өзінде де кінәлі адамның өз әрекеттерін түсіну дәрежесіне, зардаптарды болжау деңгейіне, қасақаналықтың пайда болу уақытына қарай қасақаналықтың әртүрлі болатынын ескеру қажет (тікелей және жанама, алдын ала ойластырылған және кенеттен пайда болған және т.б.). Кәмелетке толмағандар жасаған қылмыстарда қасақаналық көп жағдайда ересектердің қасақаналығымен салыстырғанда мазмұны жағынан әлдеқайда жұтаң болады.

Кәмелетке толмаған адамның жасаған қылмыстық құқық бұзушылығының сипаты мен қоғамдық қауіптілік дәрежесін анықтау кезінде себеп пен мақсаттың маңызы зор. Сонымен бірге кәмелетке толмағандарға жаза тағайындау кезінде, тіпті әрекеттің міндетті белгісі төмен ниет болған жағдайлардың өзінде де, жасөспірімнің мінез-құлқындағы басым себептер көбінесе төмен ниет емес, өзге де себептер болатынын ескеру қажет.

Мәселен, жасөспірімдер жасаған ұрлық, тонау, қарақшылық шабуылдар кейде пайдакүнемдік ниеттермен қатар тентектік, топ ішінде өзін танытуға ұмтылу, бос уақытын өткізуге деген ұмтылу сияқты себептермен де түсіндіріледі. Бұзақылық әрекеттер мен зорлау кейде құрдастарынан қалмауға, өзін ересек, батыл, дербес етіп көрсетуге деген ұмтылыспен және т.б. байланысты болады.

ҚК-нің 53-бабы 1-бөлігінің 2) тармағына сәйкес, кінәлі адамның кәмелетке толмаған жаста болуы қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдететін мән-жай болып табылады. Алайда бұл мән-жайға қандай да бір айрықша, шешуші маңыз берілмеуге тиіс. Соттар қылмыс жасаған адамның кәмелетке толмаған жасын біржақты түрде жеңілдететін мән-жай ретінде түсіндірмеуі керек. Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігіне сәйкес, ол тек басқа да жеңілдететін және ауырлататын мән-жайлардың жиынтығында ғана осындай мән-жай деп танылады.

Жазаны жеңілдететін мән-жай ретіндегі кәмелетке толмағандықтың заңдық табиғаты мынада: біріншіден, кәмелетке толмаған адам өзінің әрекеттерінің қоғамдық маңызын және олардың ықтимал нәтижелерін, сондай-ақ қылмыс жасауы салдарынан өзі үшін туындауы мүмкін зардаптарды көбінесе толық түсіне бермейді; екіншіден, жас ерекшеліктеріне байланысты, бір жағынан, кәмелетке толмағандар жазаға байланысты айырулар мен шектеулерге ересектерге қарағанда анағұрлым сезімтал болады, ал екінші жағынан, жасөспірімдер түзеу ықпалына едәуір оңай көнеді, сондықтан көп жағдайда оларға қатаң жаза шараларын қолдану орынсыз болып табылады.

Жазаны жеңілдететін және ауырлататын мән-жайларды есепке алуға қатысты, ең алдымен, кәмелетке толмаған адамның қылмыстық құқық бұзушылығына қылмыстық-құқықтық баға беру кезінде әрбір жеңілдететін мән-жай кінәліге тағайындалатын жазаны ересектерге қатысты ұқсас жағдайлармен салыстырғанда көбірек төмендететінін, ал әрбір ауырлататын мән-жай жазаны азырақ арттыратынын ескеру қажет. Мұның себебі – кәмелетке толмағандарға қатысты әрбір істе кез келген жеңілдететін мән-жай кемінде екі жеңілдететін фактордың жиынтығын құрайды, олардың екіншісі – кәмелетке толмаған жас болып табылады.

Кәмелетке толмағандар жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша жазаны жеңілдететін мынадай мән-жайлар басқаларға қарағанда жиі кездеседі: шын жүректен өкіну және қылмыстық құқық бұзушылықты ашуға және тергеп-тексеруге белсенді түрде жәрдемдесу; жеке, отбасылық немесе өзге де мән-жайлардың тоғысуы салдарынан қылмыстық құқық бұзушылық жасау; физикалық немесе психикалық мәжбүрлеу нәтижесінде не материалдық, қызметтік немесе өзге де тәуелділік салдарынан қылмыс жасау. Соңғы жағдай кәмелетке толмағанды қылмыстық әрекетке ата-аналары немесе олардың орнындағы адамдар, не жұмыс орнындағы тікелей басшылары тартқан кезде орын алады. Ересектерге қатысты қолданылатындай, сот заңда көрсетілмеген мән-жайларды да жеңілдететін мән-жайлар деп тануға құқылы (ҚК-нің 53-бабының 2-бөлігі). Кәмелетке толмағандардың істері бойынша шығарылған үкімдерде ересек адамдардың арандатушыларының болуы, қылмыстық құқық бұзушылықты басқа адамдардың ықпалымен жасау, жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтағы қосалқы рөл және т.б. сияқты жеңілдететін мән-жайларға жиі сілтеме жасалады.

Кәмелетке толмағандарға жаза тағайындауды даралау кезінде жазаны ауырлататын мән-жайларды бағалауға аса сақтықпен қарау қажет. Мәселен, жасөспірімдердің қылмыстық құқық бұзушылықты топ болып жасауы жазаны ауырлататын мән-жай болып табылады. Бірлесіп жасалатын қылмыстық құқық бұзушылықтар жасөспірімдерге тән қарым-қатынас жасауға және топтық мінез-құлық нормаларына бағынуға ұмтылысты іске асыру нысандарының бірі екені белгілі. Алайда кәмелетке толмаған қылмыскерлер топтарының басым бөлігі ішкі ұйымдасудың айқын белгілеріне ие болмайды немесе бір ғана қылмыстық құқық бұзушылық жасау үшін ұйымдастырылады. Егер жасөспірімді қылмысқа ересектер тартса және ол қылмысқа болмашы дәрежеде қатысса, кәмелетке толмаған адамның адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша немесе қылмыстық топ құрамында жасаған қылмысқа қатысуын жазаны ауырлататын мән-жай ретінде қарастыруға болмайды.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Қылмыстық жаза тағайындаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 4-тармағында ҚК-нің 54-бабы бірінші бөлігінің 12) тармағына сәйкес, сот қылмыстық құқық бұзушылықтың сипатына қарай қылмысты масаң күйде жасауды жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жай деп танымауға құқылы екені айтылған. Бұл мәселені шешу кезінде соттар қылмыстық әрекеттің сипаты бойынша кінәлінің масаң күйде болуымен байланысты болған-болмағанын, сондай-ақ адамның мұндай күйге қандай жағдайларда түскенін ескеруі қажет. Атап айтқанда, егер кәмелетке толмаған адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасаған сәттегі алкогольдік масаң күйі оған қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысушы ересек адамның спирттік ішімдіктерді, есірткі немесе басқа да есеңгірететін заттарды тұтынуға тартуымен байланысты болса, бұл жағдай жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жай ретінде ескерілмейді.

Жасөспірімнің өмір сүру және тәрбиелену жағдайларының нашар болуы, қадағалаусыз қалуы, сондай-ақ оны қылмыс жасауға тартқан ересектердің ықпалы оның жауаптылығын тек жеңілдетуі мүмкін. Мәселен, басқа адамдармен алдын ала сөз байласу арқылы ұрлық жасағаны үшін кінәлі деп танылған К. ісі бойынша сот бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны негіздеу үшін үкімде К.-ның отбасында оны тәрбиелеуге жағдай жоқ екенін көрсеткен: анасы ауырады, II топтағы мүгедек, К.-дан басқа тағы екі кәмелетке толмаған баласы бар, К.-ны тәрбиелеуге көңіл бөлмейді, ал әкесі бас бостандығынан айыру түріндегі жазасын өтеп жатыр. К. бұрын жазасын өтеген ересек адамдардың ықпалына түскен, олармен бірге қылмыс жасаған, бостандықта қалса, қайтадан сол ортаға түсіп, жаңа қылмыс жасауы мүмкін. Кассациялық саты сотқа жеке қаулы шығару арқылы жазаны жеңілдететін мән-жайға дұрыс баға бермегенін көрсетіп, К.-ға жаза тағайындаудың орнына тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шарасын қолданған.

Кәмелетке толмағандарға негізсіз қатаң жаза шараларын тағайындаумен қатар, соттар жасалған қылмыстардың ауырлығына және кінәлі адамдардың жеке басына сәйкес келмейтін, ақталмайтын дәрежеде жеңіл жаза шараларын да тағайындайды. Соның салдарынан кәмелетке толмағандарда жасаған қылмысы үшін жазасыз қалу сезімі пайда болады.

Кәмелетке толмаған адамның өмір сүру, тәрбиелену және қылмыс жасау жағдайларын сипаттайтын мән-жайлар жан-жақты, олардың жиынтығында зерттелуге тиіс, әйтпесе бұл мәселе бойынша қате қорытындылар жасалуы мүмкін. Кәмелетке толмаған адамның өмір сүру және тұрмыс жағдайлары туралы мәліметтер негізінде, ата-аналарының, қорғаншыларының немесе сенімге лайық басқа адамдардың жазбаша өтінішхаты болған жағдайда, оны аталған адамдардың қарауына беру бұлтартпау шарасы ретінде қолданылуы мүмкін.

Кәмелетке толмаған адамға қатысты әділ жаза деп оның түзелуін барынша қамтамасыз ететін жаза танылады. Бұл ретте жаза шамадан тыс қатаң болмауға тиіс.

Бала құқықтары туралы конвенция балаларды сотқа тартпай-ақ шешуге мүмкіндік беретін шараларды қабылдауды ұсынады. Ол қылмыс жасады деп айыпталған немесе кінәлі деп танылған кәмелетке толмағандарға «баланың жасын және оның қоғамға қайта кірігуіне әрі қоғамда пайдалы рөл атқаруына жәрдемдесудің орындылығын» ескере отырып қарауды талап етеді.

БҰҰ-ның кәмелетке толмағандарға қатысты сот төрелігін жүзеге асыруға арналған ең төменгі стандартты қағидаларының (Бейжің қағидалары) 4-қағидасы баланың қылмыстық жауаптылыққа байланысты моральдық және психологиялық қиындықтарды көтеру қабілетін, яғни оның жеке ерекшеліктеріне қарай жасаған құқық бұзушылығы үшін жауаптылыққа тартылу мүмкіндігін анықтаудың заманауи тәсілін қолданудан тұрады.

Кәмелетке толмаған адамға қатысты сот шешімін шығару кезінде жаза тағайындау барысында қайта тәрбиелеу мен сіңірген жазасын беру; көмек көрсету мен жолын кесу және жазалау; жалпы алдын алу мен жеке жазалау арасында белгілі бір қайшылықтар туындауы мүмкін екенін ескеру қажет.

Бейжің қағидаларын кәмелетке толмаған құқық бұзушылардың құқықтарын қорғауды қамтамасыз етуге ықпал етуге тиіс қағидаттар ретінде қарастыру қажет. Мәселен, 17.1-қағиданың «b» тармақшасына сәйкес, кәмелетке толмағандарға қатысты нақты қажеттіліктерін қанағаттандыру қажеттілігін ескере отырып, бас бостандығынан айыруға балама шараларды барынша кеңінен қолдану керек. Шартты үкімдер шығару, жазаны орындауды кейінге қалдыру және шешімдердің басқа да түрлері арқылы пробация жүйесін барынша кеңінен қолдану қажет. Қоғамның қауіпсіздігін қамтамасыз ете алатын басқа да тиісті шара болмаған жағдайларды қоспағанда, кәмелетке толмаған адамды түрмеге қамаудан аулақ болу қажет.

18.1-қағидада әртүрлі құқықтық жүйелерде табысты қолданылып жүрген ықпал ету шаралары мен санкциялардың кейбір маңызды түрлері көрсетілген. Мұндай шаралар бір-бірімен үйлестіріле отырып жүзеге асырылуы мүмкін және мыналарды қамтиды:

• қамқоршылық, басшылық ету және қадағалау туралы қаулы;
• пробация;
• қоғамдық пайдалы жұмыстарға тарту;
• айыппұл сияқты ақшалай сипаттағы жазалау түрлері.

Тағы бір қағидалар жиынтығы БҰҰ-ның бас бостандығынан айырылған кәмелетке толмағандарды қорғау жөніндегі қағидаларында (БҰҰ Бас Ассамблеясының 1990 жылғы 14 желтоқсандағы 45/113 қарары) қамтылған. Бұл қағидалардың мақсаты – бас бостандығынан қандай да бір нысанда айырылған кәмелетке толмағандарды адам құқықтары мен негізгі бостандықтарына сәйкес қорғау үшін БҰҰ қабылдаған ең төменгі стандарттарды белгілеу, сондай-ақ бас бостандығынан айырудың барлық түрлерінің қолайсыз салдарларына қарсы тұру және кәмелетке толмағандардың дене және ақыл-ой тұрғысынан дамуына жәрдемдесу. Бас бостандығынан айырылған кәмелетке толмағандарды қорғау жөніндегі қағидаларда құқықтарды қорғау тұрғысынан да, жастарды қоғамның көз алдында таңбаланудан арылту тұрғысынан да ықпал ету шараларына, режимге, білім беруге және оңалтуға үлкен көңіл бөлінеді.

Бейжің қағидалары мен бас бостандығынан айырылған кәмелетке толмағандарды қорғау жөніндегі қағидалар кәмелетке толмағандарға бас бостандығынан айыру жазасы қолданылған жағдайда жазалаушы элемент мүмкіндігінше барынша азайтылуға тиіс екенін анық көрсетеді.

ҚПК-нің 67-бабы 1-бөлігінің 2) тармағына және 542-бабы 2-бөлігінің 3) тармағына сәйкес, кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы істер бойынша қорғаушының қатысуы кәмелетке толмаған адамға өтініш білдірілген немесе ол күзетпен ұсталған кезден бастап не күдікті немесе айыпталушы ретінде алғаш рет жауап алынған кезден бастап сот ісін жүргізудің барлық сатыларында міндетті екенін атап өткен маңызды. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту жөніндегі істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысында талап етілгендей, қылмыстық процесті жүргізетін орган кәмелетке толмаған адамның қорғаушыдан бас тартуын, мұндай бас тартудың себептеріне қарамастан, қабылдамауға тиіс (Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысының 5-тармағы).

ҚПК-нің 436-бабы 3-бөлігінің 4) тармағына сәйкес, кәмелетке толмағандардың істері бойынша сот отырысында қорғаушының міндетті түрде қатысуы туралы заң талаптарының сақталмауы үкімнің күшін жоюға әкеп соғатын қылмыстық-процестік заңды елеулі бұзу ретінде қарастырылуға тиіс.

Егер іс материалдарында кәмелетке толмаған адамның жалпы даму деңгейі, психикалық денсаулық жағдайы туралы тергеу әрекеттері (жауап алу, сараптамалар, мамандардың қорытындылары және т.б.) және қажетті медициналық құжаттарды талап ету арқылы анықталатын мәліметтер көрсетілмесе, кәмелетке толмаған адамның ісі бойынша іс жүргізу толық болмайды.

Мәселен, егер кәмелетке толмаған адам қылмыстық жауаптылық басталатын жасқа толған болса да, психикалық бұзылумен байланысты емес психикалық дамуының артта қалуы салдарынан қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кезде өзінің әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) нақты сипаты мен қоғамдық қауіптілігін толық түсіне алмаса немесе оларды басқара алмаса, ол қылмыстық жауаптылыққа жатпайды (ҚК-нің 15-бабының 3-бөлігі).

Кәмелетке толмаған адамның зияткерлік (ойлау, ақыл-ой деңгейі) даму дәрежесі, әдетте, оның қызығушылықтар шеңберіне, білім көлеміне және тіпті генетикалық бейімділігіне қарай анықталады.

Зияткерлік даму деңгейін және оның бұзылуын клиникалық психологияда практикалық тұрғыдан зерделеуге ыңғайлы болу үшін мынадай ұғымдарды бөліп көрсету қабылданған:

1. интеллект қоры – жинақталған білім, меңгерілген дағдылар, біліктер және т.б.;

интеллект алғышарттары – есте сақтау, зейін, ойлау, сөйлеу, ерік процестері, уәждеме және т.б.;

нақты интеллект – ұғымдар, пайымдаулар, ой қорытындылары, пайымдау, пікірлер, жалпылау, абстракциялау қабілеті, қорытынды жасау қабілеті және т.б.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауға тартқаны үшін (ҚК-нің 132-бабы), кәмелетке толмаған адамды қоғамға жат әрекеттер жасауға тартқаны үшін (ҚК-нің 133-бабы) және кәмелетке толмаған адамды жезөкшелікпен айналысуға тартқаны үшін (ҚК-нің 134-бабы) жауаптылық белгіленген. Бұдан басқа, қылмыстық жауаптылық басталатын жасқа толмаған адамдарды қылмыстық құқық бұзушылық жасауға тарту қылмыстық жауаптылықты ауырлататын мән-жай болып табылады (ҚК-нің 54-бабы 1-бөлігінің 5) тармағы). Осыны ескере отырып, кәмелетке толмағандардың істері бойынша дәлелдеу нысанасына кәмелетке толмаған адамның қылмыстық құқық бұзушылығының артында кім тұрғанын, оны кім ұйымдастыруы мүмкін болғанын, кәмелетке толмаған адамды қылмыстық құқық бұзушылық жасауға кім көндіргенін, ата-аналарының рөлі қандай болғанын, басқа кәмелетке толмағандардың қайсысы қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысқанын, олардың қылмыс жасаған адамға ықпалын, сондай-ақ қылмыстық құқық бұзушылық жасау кезіндегі рөлін және т.б. анықтау мәселелері де кіреді.

Кәмелетке толмаған құқық бұзушыны табысты түрде түзеу оның қоғамға қалыпты түрде кірігуіне қажетті әлеуметтік және экономикалық жағдайлар кешенінің болуын көздейді. Осы жағдайлардың ішіндегі ең маңыздылары ретінде кәмелетке толмаған адамның әлеуметтік тұрғыдан салауатты ортада қарым-қатынас жасау мүмкіндігін, зиянды ықпалдардың болмауын, кәсіп алу және өзінің материалдық әрі рухани қажеттіліктерін қанағаттандыратын заңды қызметпен айналысу мүмкіндігін атап өткен жөн.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар