Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 57-бабына түсініктеме. Қылмыстық құқық бұзушылыққа сыбайлас қатысушылықпен жасалғаны үшін жаза тағайындау
1. Сыбайлас қатысушылықпен жасалған қылмыстық құқық бұзушылық үшін жаза тағайындау кезінде адамның оны жасауға нақты қатысуының сипаты мен дәрежесі, осы қатысудың қылмыстық құқық бұзушылық мақсатына қол жеткізу үшін маңызы, оның келтірілген немесе келтірілуі мүмкін зиянның сипаты мен мөлшеріне ықпалы ескеріледі.
2. Сыбайлас қатысушылардың біреуінің жеке басына қатысты жауаптылық пен жазаны жеңілдететін немесе ауырлататын мән-жайлар жаза тағайындау кезінде тек сол сыбайлас қатысушыға ғана ескеріледі.
Қылмыстық құқық бұзушылықты сыбайлас қатысушылықпен жасаған адамдарға жаза тағайындау жауаптылықты даралау қағидатына негізделеді және бір қылмыстық құқық бұзушылық үшін олардың әрқайсысына бірдей де, әртүрлі де жаза таңдауға мүмкіндік береді, алайда ол әрдайым жеке көзқарасқа негізделуге тиіс.
Заң шығарушының қылмыстық құқық бұзушылыққа сыбайлас қатысушыларға жазаны даралау мәселесін шешудегі ұстанымы бірлескен қылмыстық қызметтегі адамның функциясын (сипатын) және осы функцияны орындаудағы белсенділік дәрежесін ғана емес, сонымен қатар сыбайлас қатысушылардың бірыңғай қылмыстық ниетін жүзеге асыруға қосқан нақты үлесін, олардың әрқайсысының әрекеттерінің басқа қатысушыларға және түпкілікті қылмыстық нәтижеге ықпалын анықтауға бағытталған. Заң шығарушы сондай-ақ сотқа адамның қатысуының келтірілген немесе келтірілуі мүмкін зиянның сипаты мен мөлшеріне ықпалын ескеруге мүмкіндік береді, бұл қылмыстық құқық бұзушылық жасалған кезде де, одан кейін де ескерілуге тиіс.
ҚК-нің 57-бабының 1-бөлігінде сыбайлас қатысушылықпен жасалған қылмыстық құқық бұзушылық үшін жаза тағайындау кезінде мыналар ескерілетіні көрсетілген: 1) адамның құқық бұзушылықты жасауға нақты қатысуының сипаты мен дәрежесі; 2) осы қатысудың қылмыс мақсатына қол жеткізу үшін маңызы; 3) қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысудың келтірілген немесе келтірілуі мүмкін зиянның сипаты мен мөлшеріне ықпалы.
Теория мен практикада адамның қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысу сипаты деп сыбайлас қатысушылардың белгілі әрбір түріне (орындаушы, айдап салушы, ұйымдастырушы, көмектесуші) тән қылмыстық мінез-құлық типі (моделі), яғни осы адамдар орындайтын нақты функция түсініледі.
Адамның қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға қатысу дәрежесі деп қылмыстық құқық бұзушылық жасау кезінде өзіне жүктелген функционалдық рөлді орындаудағы белсенділік өлшемі, адамның қатысу қарқындылығының өлшемі түсініледі. Дәреже адамның өз функциясын орындаудағы белсенділігінің сандық сипаттамасы болып табылады.
Қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысудың заңда сыбайлас қатысушылардың әрбір түрі үшін белгіленген сипаты осындай қатысудың әртүрлі мөлшерін (дәрежесін) де қамтиды. Адамның қылмыс жасауға нақты қатысуының сипаты мен дәрежесін анықтау оған жаза тағайындау кезінде жазаның түрі мен мөлшерін белгілеуге ықпал етеді. Сот заңға сәйкес әрбір сыбайлас қатысушының қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға қосқан рөлін ескеруге, оның қылмыстық құқық бұзушылықты ұйымдастырушы немесе айдап салушы, қылмыстық құқық бұзушылыққа көмектесуші болып табылатынын анықтауға және әрбір сыбайлас қатысушының рөліне баға беруге міндетті. Бұдан басқа, сот адамның қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға нақты қатысуының белсенділік дәрежесін, оның осы құқық бұзушылықты жүзеге асыруға және аяқтауға қосқан үлесін ескереді.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Қылмыстық жаза тағайындаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 13-тармағында қылмысты адамдар тобының, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобының және қылмыстық топтың құрамында жасау неғұрлым қатаң жазаға әкеп соғатыны көрсетілген, сондықтан соттар сыбайлас қатысушылықтың түрін, қылмысқа сыбайлас қатысушыларды және олардың әрқайсысының рөлін дұрыс анықтауға тиіс.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысының 16-тармағында былай делінген: «... Егер қылмыстық құқық бұзушылықты адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы немесе ұйымдасқан топ жасаса, сотталушылардың әрқайсысы жасаған нақты қылмыстық әрекеттер сипатталуға тиіс».
Аталған нормативтік қаулының 22-тармағында мыналар атап көрсетілген: «Істі сотта қарау тек сотталушыларға қатысты жүргізілетінін негізге ала отырып, сот үкімде қылмыстық құқық бұзушылық жасауға сотқа берілмеген басқа адамдардың кінәлі екенін білдіретін тұжырымдарға жол бермеуге тиіс.
Егер қылмыстық құқық бұзушылықтың жекелеген қатысушылары заңда көзделген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылса, сот сотталушының қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысу дәрежесін, оның әрекеттерін саралауды және істің басқа да елеулі мән-жайларын анықтау үшін үкімде мұндай адамдардың қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға қатысқаны туралы мәліметтерді келтіре алады, бұл ретте іс бойынша іс жүргізуді тоқтатудың негіздері міндетті түрде көрсетілуге тиіс.
Егер кейбір айыпталушыларға қатысты іс жеке өндіріске бөлінсе, үкімде қылмыстық құқық бұзушылықты сотталушының басқа адамдармен бірлесіп жасағаны көрсетіледі, олардың тегі аталмайды».
Қатысу дәрежесін анықтау субъектінің жасаған қылмысындағы нақты рөлін белгілеу тұрғысынан оның қызметіне жан-жақты баға беруді білдіреді. Ал қатысу сипаты қатысушыны сыбайлас қатысушылардың белгілі бір түріне жатқызу кезінде басшылыққа алынуға тиіс объективті өлшемді көрсетеді. Менің ойымша, қатысу сипаты мен дәрежесінің арасында нақты әрі айқын шекара бар деп айтуға болмайды, өйткені қылмысқа қатысу дәрежесі белгілі бір шамада қатысу сипатымен де айқындалады, себебі объективті түрде басым көпшілік жағдайларда орындаушы көмектесушімен салыстырғанда негізгі кінәлі болып табылады.
Түсіндіріліп отырған бапта бекітілген қылмыс жасауға қатысудың сипаты мен дәрежесі ҚК-нің 54-бабы 1-бөлігінің 4) тармағында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты жасау кезінде ерекше белсенді рөл атқару сияқты ауырлататын мән-жаймен бәсекелеседі. Бұл мән-жайды есепке алу қылмыс сыбайлас қатысушылықпен жасалған жағдайларда ғана мүмкін болады. Егер жаза тағайындау барысында сот қылмыстық құқық бұзушылықты жасау кезінде белсенді рөл атқару сияқты мән-жайды анықтаса, онда мұндай бәсекелестік арнайы норманың (ҚК-нің 54-бабы) пайдасына шешілуге тиіс, ал осы тұрғыдан неғұрлым жалпы норма (ҚК-нің 57-бабы) қолданылуға жатпайды.
Бұл ретте заң шығарушы ҚК-нің 54-бабы 1-бөлігінің 4) тармағына сәйкес қылмыстық құқық бұзушылықты жасау кезінде тек ерекше белсенді рөл атқаруды ғана ауырлататын мән-жай ретінде танитынын ескеру қажет. Ол қылмыстық бастамашылдық таныту, басқа сыбайлас қатысушыларға басшылық ету, қоғамға қауіпті ең күрделі әрекеттерді орындау және т.б. түрінде көрініс табуы мүмкін.
Демек, қылмыс жасаудағы «жай» белсенді рөл (қылмыстық агрессияның жоғары деңгейде көрініс табуы, қылмыстық топ қызметінің жекелеген эпизодтарын жасауға қатысу және т.б.) жаза тағайындау кезінде ҚК-нің 57-бабы тәртібімен ескерілуге тиіс.
Қылмыстық құқық бұзушылық мақсатына қол жеткізу үшін нақты қатысудың маңызы елеулі дәрежеде қатысушының қылмыстық құқық бұзушылықтағы атқаратын рөлімен айқындалады. Барлық жағдайларда қылмыстық топ басшыларына қатардағы және қосалқы қатысушыларға қарағанда неғұрлым қатаң жаза тағайындалуға тиіс.
Адамның нақты қатысуының келтірілген немесе келтірілуі мүмкін зиянның сипаты мен мөлшеріне ықпалын дәл анықтау жазаның түрі мен мөлшерін дұрыс белгілеу үшін маңызды мәнге ие. Мәселен, сыбайлас қатысушылықтың міндетті белгісі барлық қатысушылар үшін ортақ нәтиже болып табылады, алайда олардың әрқайсысының түпкілікті нәтижедегі маңызы әртүрлі. Бұдан басқа, қылмыстық топтағы әрбір сыбайлас қатысушының нақты маңызын айқындайтын жаза тағайындау кезіндегі елеулі көрсеткіш жеке адамның қылмыстық табыс алудағы үлесі болуы мүмкін.
Сондай-ақ сыбайлас қатысушылықты сипаттау үшін заңдық маңызы бар мән-жайлардың бірі әрбір сыбайлас қатысушының әрекеттері мен ортақ қылмыстық нәтиже арасындағы себеп-салдарлық байланыс болып табылады, бұл байланыс олардың әрқайсысының санасымен қамтылуға тиіс. Себеп-салдарлық байланысты ұғынудың нақтылығы, әдетте, әртүрлі болады: ұйымдастырушы себеп-салдарлық байланыстың әрбір элементін ұғынады және нақты нәтижені алдын ала болжайды, ал көмектесуші мұның бәрін тек жалпы сипатта ғана елестетеді. Мұндай жағдайда олардың әрқайсысына бірдей жаза тағайындау туралы айтуға болмайды.
Бұдан басқа, ҚК-нің 57-бабының 2-бөлігіне сәйкес, сот жаза тағайындау кезінде жеңілдететін және ауырлататын мән-жайларды тек тікелей қатысы бар сыбайлас қатысушыға ғана ескеруге міндетті. Мысалы, асырауында кәмелетке толмаған балалары бар; тұрғылықты жері, оқуы, жұмысы бойынша оң сипатталатын; шын жүректен өкінген; қылмыстық құқық бұзушылық жасау кезінде ерекше қатыгездік танытқан немесе бұрын бірнеше рет сотталған адам. Бұл мән-жайлар адамның жеке басының қоғамдық қауіптілік дәрежесінің жоғары немесе төмен екенін көрсетеді, бірақ қылмыстық құқық бұзушылықтың, оның ішінде бірнеше адам бірлесіп жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілік деңгейіне әсер етпейді. Жеке сыбайлас қатысушының жеке басына байланысты мұндай мән-жайлар (жеңілдететін де, ауырлататын да) соттың назарынан тыс қалдырылмауға тиіс және жаза тағайындау кезінде тек осы адамға қатысты ескерілуі керек, бірақ басқа сыбайлас қатысушыларға қолданылмауға тиіс.
Осылайша, қылмыстық құқық бұзушылықты сыбайлас қатысушылықпен жасаған адамдарға жаза тағайындау жауаптылықты даралау қағидатына негізделеді және бір қылмыстық құқық бұзушылық үшін олардың әрқайсысына бірдей де, әртүрлі де жаза таңдауға мүмкіндік береді, алайда ол әрдайым жеке көзқарасқа негізделуге тиіс.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
