Қылмыстардың қайталануы және қауіпті қайталануы кезінде жаза тағайындау
🔷 1. ҚР ҚК-нің 59-бабының жалпы сипаттамасы
59-бап қылмыстардың қайталануы немесе қауіпті қайталануы болған жағдайда жазаны даралау қағидаттарын белгілейді. Қылмыстардың қайталануы кезінде жаза тағайындаудың тетігін реттейтін ҚР ҚК-нің 60-бабынан айырмашылығы, 59-бап соттың жаза түрін таңдауы мен оны негіздеу барысында ескеруі тиіс мән-жайларға баса назар аударады.
🔹 Норманың негізгі мақсаты — мына екі бастаманың арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ету:
· құқық бұзушылықтардың қайталануы кезінде жазаның қатаңдығы;· нақты істің мән-жайларын ескере отырып, әділеттілік пен мөлшерлестік.
🔷 2. Қылмыстардың қайталануы ұғымы және түрлері
🔹 Қылмыстардың қайталануы
ҚР ҚК-нің 13-бабына сәйкес, қылмыстардың қайталануы — бұрын жасалған қасақана қылмыс үшін алынбаған немесе өтелмеген соттылығы бар адамның жаңа қасақана қылмыс жасауы.
🔹 Қауіпті қайталану
ҚР ҚК-нің 3-бабының 11-тармағында айқындалады және бұрын орташа ауыр, ауыр немесе аса ауыр қылмыстар үшін екі немесе одан да көп рет сотталған адамның жаңа қасақана қылмыс жасауы арқылы көрініс табады.
🔸 Соттылық — қайталануды танудың міндетті заңды шарты болып табылады (мысалы, қайталылықтан — ҚР ҚК-нің 11-бабынан айырмашылығы).
🔷 3. Бапқа құрылымдалған түсіндірме
🔹 3.1. Жаза тағайындау кезінде ескерілетін факторлар
📌 1. Бұрын жасалған қылмыстардың саны
– Тұлғаның бұрын сотталған қылмыстарының саны;– Қайталану (1 рет) немесе қауіпті қайталану (2 және одан да көп рет) ретінде саралауға әсері.
📌 2. Қылмыстардың сипаты
– Құқық бұзушылықтардың біртектілігі (мысалы, ұрлық пен тонау);– Қандай объектілерге қарсы бағытталғаны (жеке тұлға, меншік, қоғамдық қауіпсіздік және т.б.).
📌 3. Қоғамдық қауіптілік дәрежесі
– Қылмыстың онша ауыр емес, орташа ауыр, ауыр немесе аса ауыр санатқа жатуы;– Зорлық-зомбылықтың, қарудың қолданылуы, денсаулыққа зиян келтірілуі және т.б.
📌 4. Бұрын тағайындалған жазаның тиімсіз болу себептері
– Қайта қылмыс жасау тұлғаның түзелмегенін көрсетеді;– Сот бұрын қолданылған жазалау шараларын (шартты жаза, айыппұл, бас бостандығынан айыру) және олардың не себепті нәтиже бермегенін ескереді.
📌 5. Жаңа қылмыстың сипаты мен қауіптілік деңгейі
– Егер жаңа қылмыс неғұрлым ауыр болса, сот жазаны күшейтуге құқылы;– Егер жеңілірек болса — неғұрлым икемді тәсіл қолданылуы мүмкін.
🔹 3.2. Сот практикасы
1-мысал (жай қайталану):Тұлға ұрлық жасағаны үшін (ҚР ҚК-нің 188-бабы) сотталған, жазасын өтегеннен кейін сол тектес қылмысты қайта жасаған. Сот қайталануды ескеріп, жаза мөлшерін санкцияның орташа шегінен төмен емес деңгейде тағайындады.
2-мысал (қауіпті қайталану):Азамат бұрын ауыр қылмыстар — қарақшылық және денсаулыққа ауыр зиян келтіру үшін екі рет сотталған. Кейін қайтадан қарақшылық жасаған.Сот қауіпті қайталануды танып, санкция бойынша ең жоғарысы 15 жыл бола тұра, 12 жыл бас бостандығынан айыру жазасын, барынша қауіпсіздігі жоғары мекемеде өтеу арқылы тағайындады.
🔷 4. Байланысты құқықтық нормалар
🔹 ҚР Қылмыстық кодексі:
· 13-бап — Қылмыстардың қайталануы ұғымы;· 60-бап — Қайталану кезінде жаза тағайындау;· 55-бап — Жазаны жеңілдететін мән-жайлар;· 56-бап — Жазаны ауырлататын мән-жайлар;· 46-бап — Жаза түрлері мен мерзімдері;· 48-бап — Бас бостандығынан айыру жаза түрі ретінде.
🔹 ҚР Қылмыстық-процестік кодексі:
· 24, 25-баптар — Әділеттілік пен жауаптылықты даралау қағидаттары;· 631-бап — Соттың жаза тағайындауы.
🔷 5. Халықаралық стандарттар
🔹 Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (АСКХП):
· 14-баптың 5-тармағы — Үкімді қайта қарау құқығы;· 7-бап — Қатыгез, адамгершілікке жатпайтын жазалауға тыйым салу;· Жазаның мөлшерлестік (proportionality) қағидатын көздейді.
🔹 ЕСПЧ практикасы:
· M. Германияға қарсы (2010 ж.) ісі — ЕСПЧ қайталанған соттаулар кезінде тұлғаның жеке ерекшеліктерін ескерудің маңыздылығын атап өтті;· «Ақылға қонымды қатаңдық» және түзеу ықпалы стандарттары қолданылады.
🔷 6. Қорытынды
ҚР ҚК-нің 59-бабы — жүйелі түрде заң бұзатын тұлғаларға қатысты жауаптылықты күшейтумен қатар, оны ізгілендіруге бағытталған бағалау сипатындағы норма болып табылады.
Сот қайталануды тек жазаны ауырлататын мән-жай ретінде формалды түрде қолданбай, шешімін мына факторларды ескере отырып дәлелдеуге міндетті:
✅ бұрынғы соттылықтар;✅ құқық бұзушылықтардың сипаты;✅ алдыңғы жазаның тиімсіздігі;✅ жаңа қылмыстың қоғамдық қауіптілік деңгейі.
Бұл қылмыстық репрессияның даралануын және мөлшерлестігін қамтамасыз етеді.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
