Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 56-бабына түсініктеме. Аяқталмаған қылмыс үшін жаза тағайындау
1. Аяқталмаған қылмыс үшін жаза тағайындау кезінде қылмыстың соңына дейін жеткізілмеуіне себеп болған мән-жайлар ескеріледі.
2. Қылмысқа дайындалғаны үшін тағайындалатын жазаның мерзімі немесе мөлшері осы Кодекстің Ерекше бөлімінің тиісті бабында аяқталған қылмыс үшін көзделген жазаның негізгі түрінің ең жоғары мерзімінің немесе мөлшерінің жартысынан аспауға тиіс.
3. Қылмысқа оқталғаны үшін тағайындалатын жазаның мерзімі немесе мөлшері осы Кодекстің Ерекше бөлімінің тиісті бабында аяқталған қылмыс үшін көзделген жазаның негізгі түрінің ең жоғары мерзімінің немесе мөлшерінің төрттен үш бөлігінен аспауға тиіс.
4. Қылмысқа дайындалғаны және қылмысқа оқталғаны үшін өлім жазасы мен өмір бойына бас бостандығынан айыру тағайындалмайды.
Жаза тағайындаудың жалпы негіздерінен басқа, сот ҚК-нің 56-бабында бекітілген арнайы қағидаларды басшылыққа алады. Аяқталмаған қылмыс аяқталған қылмысқа қарағанда қауіптілігі төмен болып табылады. Осыны ескере отырып, заң шығарушы аяқталмаған қылмыс үшін жаза тағайындау кезінде дайындалу сатысы мен оқталу сатысын ажырата отырып, оларға жаза тағайындаудың сараланған тәсілін қолданады және жаза тағайындаудың формальды шектерін белгілейді.
Ең алдымен, ҚК-нің 56-бабының 1-бөлігіне сәйкес, аяқталмаған қылмыс үшін жаза тағайындау кезінде қылмыстың соңына дейін жеткізілмеуіне себеп болған мән-жайлар ескеріледі. Мұндай мән-жайлар әртүрлі болуы мүмкін: тәжірибенің болмауы, есептеудегі қателік, жәбірленушіні аяу, қылмыстың объектісіне, нысанасына, құралдарына қатысты қателік.
Қылмысқа дайындалу қауіптілігі төмен әрекет болып есептеледі. Сондықтан заңда оқталғаны және аяқталған қылмысы үшін тағайындалатын жазамен салыстырғанда неғұрлым жеңіл жаза көзделген. Қылмысқа дайындалғаны үшін тағайындалатын жазаның мерзімі немесе мөлшері ҚК-нің тиісті бабында аяқталған қылмыс үшін көзделген жазаның негізгі түрінің ең жоғары мерзімінің немесе мөлшерінің жартысынан аспауға тиіс (ҚК-нің 56-бабының 2-бөлігі). Бұл, егер адам ҚК-нің 127-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмысқа дайындалғаны үшін жазаға тартылса, оған ең қатаң жаза ретінде бір жыл алты ай мерзімге бас бостандығынан айыру тағайындалуы мүмкін екенін, ал егер адам ҚК-нің 127-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмысқа дайындалғаны үшін сотталса, үш жыл алты ай мерзімге бас бостандығынан айыру тағайындалуы мүмкін екенін білдіреді.
Қылмысқа оқталу — дайындалумен салыстырғанда қауіптілеу, бірақ аяқталған қылмыспен салыстырғанда қауіптілігі төмен аяқталмаған қылмыстың түрі. Сондықтан қылмысқа оқталғаны үшін тағайындалатын жазаның мерзімі мен мөлшері дайындалғаны үшін тағайындалатын жазадан біршама жоғары, бірақ аяқталған қылмыс үшін көзделген жазадан төмен болып белгіленген. Мәселен, ҚК-нің 56-бабының 3-бөлігіне сәйкес, қылмысқа оқталғаны үшін тағайындалатын жазаның мерзімі немесе мөлшері ҚК-нің Ерекше бөлімінің тиісті бабында аяқталған қылмыс үшін көзделген жазаның негізгі түрінің ең жоғары мерзімінің немесе мөлшерінің төрттен үш бөлігінен аспауға тиіс.
Бұрын қарастырылған мысалдарға қатысты бұл көрсетілген қылмыс түрлеріне оқталған кезде ең қатаң жаза тиісінше екі жыл үш ай және бес жыл үш ай мерзімге бас бостандығынан айырудан аспауға тиіс екенін білдіреді.
Бұл ретте қылмысқа дайындалудан айырмашылығы (қылмысқа дайындалғаны үшін қылмыстық жауаптылық тек ауыр немесе аса ауыр қылмысқа, сондай-ақ террористік қылмысқа дайындалғаны үшін туындайды — ҚК-нің 24-бабының 2-бөлігі), қылмысқа оқталғаны үшін қылмыстық жауаптылық орташа ауырлықтағы, ауыр немесе аса ауыр қылмысқа, сондай-ақ террористік қылмысқа оқталған жағдайда туындайды (ҚК-нің 24-бабының 4-бөлігі).
Қалай болғанда да, аяқталмаған қылмыс үшін қылмыстық жауаптылық қылмыс адамның еркіне байланысты емес мән-жайлар бойынша соңына дейін жеткізілмеген жағдайда туындайды. Бұл қылмыстық ниеттің кінәлі адамның еркіне қарамастан жүзеге аспағанын білдіреді. Мәселен, қылмысқа дайындалу кезеңінде кінәлі адамның ойы әшкереленіп, соның салдарынан оның әрекеттері құқық қорғау органдарымен тоқтатылған болуы мүмкін. Қылмысқа оқталу кезіндегі әрекеттің аяқталмауы, мысалы, ұрлық жасаушының өзі қандай да бір заттарды ұрлауды жоспарлаған пәтердің есігін аша алмау әрекетінен көрініс табуы мүмкін. Ал егер адам өз еркімен қылмысқа одан әрі дайындалудан бас тартса немесе қылмыс жасауға тікелей бағытталған әрекеттерді (әрекетсіздікті) тоқтатса, бұл қылмыстық құқық бұзушылық жасаудан өз еркімен бас тарту ретінде бағалануға тиіс, мұның салдарынан қылмыстық қудалау тоқтатылады (ҚК-нің 26-бабы).
ҚК-нің 55-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген негіздер болған кезде аяқталмаған қылмыс үшін жаза тағайындау барысында жазаның негізгі түрінің ең жоғары мерзімі мен мөлшерінің жартысын, үштен екісін және төрттен үш бөлігін ҚК-нің 56-бабында белгіленген шектерден бастап есептеу қажет.
ҚК-нің 56 және 55-баптарында көзделген жазаны міндетті түрде жеңілдету қағидаларының жиынтығы болған кезде, алдымен ҚК-нің 56-бабында көзделген жазаны міндетті түрде жеңілдету туралы заң талабы ескеріледі. Онда қылмысқа дайындалғаны үшін тағайындалатын жазаның мерзімі немесе мөлшері аяқталған қылмыс үшін көзделген жазаның негізгі түрінің ең жоғары мерзімінің немесе мөлшерінің жартысынан, ал қылмысқа оқталғаны үшін төрттен үш бөлігінен аспауға тиіс екендігі көрсетілген. Содан кейін ҚК-нің 55-бабында көзделген талап ескеріледі, оған сәйкес жаза жасалған қылмыс үшін көзделген ең төменгі шектен төмен тағайындалады немесе сот жазаның неғұрлым жеңіл түрін тағайындайды, не болмаса айыптау ретінде көзделген қосымша жаза түрін қолданбайды.
Адам бірнеше аяқталмаған қылмыс жасаған кезде жаза тағайындау барысында олардың әрқайсысы үшін ҚК-нің 56-бабына сәйкес жаза тағайындалады. Бұл ретте түпкілікті жаза аталған қағидалар бойынша жасалған аяқталмаған қылмыстардың ішіндегі ең ауыры үшін тағайындалуы мүмкін жазаның ең жоғары мерзімінен немесе мөлшерінен бір жарым еседен артық аспауға тиіс.
ҚК-нің 56-бабының қағидалары ҚР ҚК-нің тиісті баптарында белгіленген жазаның негізгі түрлеріне ғана қолданылатынына назар аудару қажет. Оларды жазаның қосымша түрлеріне қолдану заңда көзделмеген. Бұл, ең алдымен, аталған норманың мағынасынан туындайды, оған сәйкес оны қолдану ҚК-нің Ерекше бөлімінің аяқталған қылмыс үшін көзделген бабында қарастырылған жазаның негізгі түрінің мерзімімен немесе мөлшерімен байланысты.
Кәмелетке толмаған адамға ҚК-нің 56-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген қағидаларды ескере отырып, бас бостандығынан айыру түріндегі жаза тағайындалған жағдайда, жазаның ең жоғары мерзімінің немесе мөлшерінің жартысы не төрттен үш бөлігі кәмелетке толмаған адамға аяқталған қылмыстық құқық бұзушылық үшін тағайындалуы мүмкін бас бостандығынан айырудың тиісінше он немесе он екі жылдық мерзімінен есептелуге тиіс. Кәмелетке толмаған адамға жаза мерзімдерін есептеу жөніндегі осындай қағидалар ҚК-нің 55-бабының 2 және 3-бөліктерінің талаптары бойынша жаза тағайындау кезінде де ескерілуге тиіс.
ҚК-нің 56-бабының 4-бөлігіне сәйкес, қылмысқа дайындалғаны және қылмысқа оқталғаны үшін өлім жазасын және өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын қолдануға тыйым салынады.
Аяқталмаған қылмыс жасалған кезде, тіпті қылмыстардың қайталануы болған жағдайда да, жазаның ең жоғары мөлшері ҚК-нің 56-бабында көрсетілген мерзімдер мен мөлшерлерден аспауға тиіс.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
