Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 420-бабына түсініктеме. Көрінеу жалған айғақтар беру, сарапшының, маманның қорытындысы немесе дұрыс аударма жасамау

1. Куәның, жәбірленушінің сотта не сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында көрінеу жалған айғақтар беруі, сол сияқты сарапшының, маманның көрінеу жалған қорытынды беруі, сондай-ақ аудармашының дәл осындай жағдайларда, сонымен қатар атқарушылық құжаттарды орындау кезінде көрінеу дұрыс емес аударма жасауы —

алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Дәл сол әрекеттерді сыбайлас жемқорлық, ауыр немесе аса ауыр қылмыс туралы қылмыстық іс бойынша не пайдакүнемдік ниетпен жасау —

бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі куәнің, жәбірленушінің айғақтары, сарапшының, маманның қорытындылары және аудармашының аудармасы істің мән-жайларын дәлелдеудің және ақиқатты анықтаудың маңызды құралдары болып табылатындығында. Аталған адамдардың көрінеу жалған айғақтары, қорытындылары немесе аудармасы істі тергеп-тексеру барысының немесе атқарушылық іс жүргізудің өзгеруіне әкеп соғуы мүмкін.

Қылмыстың объектісі — соттың, прокуратураның, сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдарының, сот орындаушыларының қалыпты қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар. Қосымша объектісі — заңмен қорғалатын жеке адамның құқықтары мен мүдделері, қоғамдық немесе мемлекеттік мүдделер.

Қылмыстың заты — куәнің немесе жәбірленушінің жалған айғақтарында, сарапшының немесе маманның қорытындысында, сондай-ақ дұрыс емес аудармада қамтылған мәліметтер.

Қылмыстың объективтік жағы мынадай әрекеттердің бірін жасаудан көрінеді:

куәнің көрінеу жалған айғақтар беруі;

жәбірленушінің көрінеу жалған айғақтар беруі;

сарапшының көрінеу жалған қорытынды беруі;

маманның көрінеу жалған қорытынды беруі;

аудармашының көрінеу дұрыс емес аударма жасауы.

Көрсетілген әрекеттер қылмыстық немесе азаматтық іс бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру немесе сот талқылауы барысында, сондай-ақ атқарушылық құжаттарды орындау кезінде, аталған адамдар көрінеу жалған айғақтар бергені, жалған қорытынды жасағаны немесе дұрыс емес аударма жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық туралы алдын ала ескертілгеніне қарамастан жасалады.

Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істі қарау кезінде және медициналық қызметке сараптама жүргізу барысында куәнің, жәбірленушінің, сарапшының көрінеу жалған айғақтар беруі, қорытынды жасауы, сондай-ақ аудармашының дәл осындай жағдайларда көрінеу дұрыс емес аударма жасауы Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 659-бабы бойынша сараланады.

Куәнің, жәбірленушінің, сарапшының немесе маманның көрінеу жалған айғақтары олардың анықтау органына, тергеушіге немесе сотқа қылмыстық немесе азаматтық іс бойынша дәлелденуге жататын және елеулі маңызы бар фактілер мен мән-жайлар туралы жалған мәліметтер хабарлауымен, сондай-ақ шын мәнінде орын алған өздеріне белгілі фактілерді теріске шығаруымен сипатталады. Бұл мәліметтер айыптаушы да, ақтаушы да сипатта болуы мүмкін.

Заң шығарушы куә айғақтарының, жәбірленуші айғақтарының, сарапшы қорытындысының және аудармашы жүзеге асыратын аударманың істі тергеп-тексеру мен шешу үшін маңыздылығын ескере отырып, Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 78, 79, 80 және 81-баптарында аталған адамдарды жауап алудың алдында, сараптама тағайындау кезінде немесе аударманы жүзеге асыру алдында жалған айғақтар бергені, жалған қорытынды жасағаны немесе дұрыс емес аударма жасағаны үшін Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 420-бабы бойынша жауаптылық туралы ескертуді міндеттейді.

Куәнің немесе жәбірленушінің іс бойынша өздеріне белгілі қандай да бір мән-жайларды жасырып қалуын жалған айғақтар беру деп тануға болмайды. Демек, қарастырылып отырған қылмыс тек белсенді әрекеттер арқылы жасалуы мүмкін. Іс бойынша қандай да бір мән-жайларды жасырып қалу куәнің айғақтар беруден жалтаруына жатады. Еліміздің заңнамасында айғақтар беруден жалтарғаны үшін қылмыстық жауаптылық көзделмеген. Сонымен бірге, үнсіз қалуды куәнің немесе жәбірленушінің айғақтар беруден бас тартуының бүркемеленген нысаны ретінде қарастыруға болмайды деп те айтуға келмейді (Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 421-бабы).

Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 115-бабының 1-бөлігіне сәйкес, күдіктінің, жәбірленушінің, куәнің айғақтары — сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 26-тарауында белгіленген тәртіппен жүргізілген жауап алу кезінде олардың ауызша немесе жазбаша нысанда хабарлаған мәліметтері.

Егер айғақтарда жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың мән-жайлары немесе іс бойынша өзге де маңызды мән-жайлар толықтай немесе ішінара бұрмаланса, оларды жалған деп есептеу керек. Қылмыстық процесте олар, ең алдымен, дәлелдеу нысанасына жатады. Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 113-бабының 1-бөлігіне сәйкес, қылмыстық іс бойынша дәлелденуге мыналар жатады:

қылмыстық заңда көзделген қылмыстық құқық бұзушылық оқиғасы мен құрамының белгілері (оны жасаудың уақыты, орны, тәсілі және басқа да мән-жайлары);

қылмыстық заңмен тыйым салынған әрекетті кімнің жасағаны;

адамның қылмыстық заңмен тыйым салынған әрекетті жасаудағы кінәлілігі, оның кінәсінің нысаны, жасалған әрекеттің уәждері, заңдық және нақты қателіктер;

күдіктінің, айыпталушының жауаптылығының дәрежесі мен сипатына әсер ететін мән-жайлар;

күдіктінің, айыпталушының жеке басын сипаттайтын мән-жайлар;

жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың салдары;

қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген зиянның сипаты мен мөлшері;

әрекеттің қылмыстық құқыққа қайшылығын жоққа шығаратын мән-жайлар;

қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босатуға әкеп соғатын мән-жайлар.

Кәмелетке толмағандар жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша дәлелденуге жататын қосымша мән-жайлар Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 531-бабында, ал есі дұрыс емес адамдардың қоғамға қауіпті әрекеттері туралы істер бойынша 510-бабында көрсетілген (Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 113-бабының 2-бөлігі).

Қылмыстық іс бойынша өзге де мән-жайлармен қатар, Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 48-бабына сәйкес тәркіленуге жататын мүліктің заңсыз алынғанын, оның ішінде қылмыстық құқық бұзушылық жасау нәтижесінде алынғанын немесе осы мүліктен түскен табыс болып табылатынын не қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралы немесе құралы ретінде пайдаланылғанын немесе пайдалануға арналғанын, сондай-ақ экстремистік немесе террористік қызметті не қылмыстық топты қаржыландыру немесе өзгеше қамтамасыз ету үшін пайдаланылғанын растайтын мән-жайлар дәлелденуге жатады (Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 113-бабының 3-бөлігі).

Қылмыстық іс бойынша қылмыстық құқық бұзушылық жасауға ықпал еткен мән-жайлар да анықталуға жатады (Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 113-бабының 4-бөлігі).

Қазақстан Республикасы Азаматтық процестік кодексінің 63-бабының 1-бөлігіне сәйкес, азаматтық сот ісін жүргізуде іс бойынша дәлелдемелер дегеніміз — заңды тәсілмен алынған, солардың негізінде сот тараптардың талаптары мен қарсылықтарын негіздейтін мән-жайлардың, сондай-ақ істі дұрыс қарау және шешу үшін маңызы бар өзге де мән-жайлардың бар немесе жоқ екенін анықтайтын фактілер туралы мәліметтер.

Фактілер туралы мәліметтер тараптардың және үшінші тұлғалардың түсініктемелерінен, куәлардың айғақтарынан, сарапшылардың қорытындыларынан, заттай дәлелдемелерден, процестік әрекеттер хаттамаларынан, сот отырыстарының хаттамаларынан, процестік әрекеттердің барысы мен нәтижелерін көрсететін аудио-, бейнежазбалардан, бейнеконференцбайланыс жүйелерін пайдалану арқылы алынған деректерден және өзге де дереккөздерден алынуы мүмкін (Қазақстан Республикасы Азаматтық процестік кодексінің 63-бабының 2-бөлігі).

Істің нәтижесіне әсер етпейтін оқиғалар мен фактілерді саналы түрде бұрмалау осы қылмыстың құрамын құрамайды (мысалы, куә тергеуші жауап алу хаттамасында сауалнама деректерін толтырған кезде өзінің сотталғандығының бар екенін жасырады, жұмыс немесе оқу орнын дұрыс атамайды және тағы басқа).

Көрінеу жалған айғақтар, егер оларды алуға уәкілетті тұлға немесе орган (анықтаушы, тергеуші, сот) алған және заңда белгіленген тәртіппен процестік ресімдеген болса (жауап алу, беттестіру, тану хаттамасымен және тағы басқа), осы қылмыстың құрамымен қамтылады. Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 214-бабының 1-бөлігіне сәйкес, куә, жәбірленуші көрінеу жалған айғақтар бергені үшін қылмыстық жауаптылық туралы ескертіледі.

Сарапшының қорытындысы — Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің талаптарына сәйкес ресімделген, сот-сараптамалық зерттеудің барысы мен нәтижелерін көрсететін құжат (Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 116-бабының 1-бөлігі). Сарапшының қорытындысы дәлелдемелердің аса маңызды көзі болып табылады және сот немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын тұлға қойған сұрақтар бойынша зерттеу кезеңдері мен оның тұжырымдары қамтылған жазбаша құжатты білдіреді.

Сарапшының айғақтары — ол қорытынды алғаннан кейін оны түсіндіру немесе нақтылау мақсатында жүргізілген жауап алу кезінде хабарлаған мәліметтері (Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 116-бабының 4-бөлігі).

Сарапшы қорытындысының жалғандығы оның анықтаған фактілерді қасақана бұрмалауынан немесе олар туралы айтпай қалуынан не зерттеуге ұсынылған дәлелдемелер бойынша жалған тұжырымдар жасауынан көрінуі мүмкін. Бұл фактілер белгілі бір қорытындыларды анықтау қажет болатын мәселелерге қатысты болуы мүмкін.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 271-бабының 1-бөлігіне сәйкес, егер іс бойынша мыналарды анықтау қажет болса, сараптама тағайындау және жүргізу міндетті болып табылады:

өлімнің себептері;

денсаулыққа келтірілген зиянның сипаты мен ауырлық дәрежесі;

күдіктінің, айыпталушының, жәбірленушінің жасы, егер бұл іс үшін маңызды болса, ал жасын растайтын құжаттар болмаса немесе күмән туғызса;

күдіктінің, айыпталушының психикалық немесе дене жағдайы, егер олардың есінің дұрыстығына немесе қылмыстық процесте өз құқықтары мен заңды мүдделерін өз бетінше қорғау қабілетіне күмән туындаса;

жәбірленушінің, куәнің психикалық немесе дене жағдайы, егер олардың іс үшін маңызы бар мән-жайларды дұрыс қабылдау және олар туралы айғақтар беру қабілетіне күмән туындаса;

басқа дәлелдемелермен анық сенімді түрде анықталуы мүмкін емес істің өзге де мән-жайлары.

Егер Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінде өлім жазасы немесе өмір бойына бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген қылмысты жасағаны үшін күдіктінің, айыпталушының психикалық жағдайына күмән туындаса, сот-психиатриялық сараптаманы тағайындау және жүргізу міндетті болып табылады (Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 271-бабының 2-бөлігі).

Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 117-бабына сәйкес, маманның қорытындысы — Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 117-бабының 3-бөлігінің талаптарына сәйкес ресімделген және жазбаша түрде ұсынылған, қылмыстық процесті жүргізетін тұлға немесе тараптар маманның алдына қойған мәселелер бойынша зерттеудің мазмұны мен тұжырымдарын көрсететін ресми құжат. Маманның көрінеу жалған қорытындысы істің дұрыс шешілмеуіне себеп болуы мүмкін.

Маманның айғақтары — ол қорытынды алғаннан кейін оны түсіндіру немесе нақтылау мақсатында жүргізілген жауап алу кезінде хабарлаған мәліметтері (Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 117-бабының 6-бөлігі).

Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 81-бабының 1-бөлігіне сәйкес, аудармашы ретінде іске мүдделі емес, аударма жасау үшін қажетті тілді меңгерген және іс жүргізу тілі бойынша күдікті, айыпталушы, сотталушы, олардың қорғаушылары не жәбірленуші, азаматтық талапкер, азаматтық жауапкер немесе олардың өкілдері, сондай-ақ куәлар мен процестің өзге де қатысушылары білмеген жағдайларда тергеу және сот әрекеттеріне қатысу үшін тартылған тұлға, сол сияқты жазбаша құжаттарды аудару үшін шақырылатын тұлға танылады.

Көрінеу дұрыс емес аударма аударуға ұсынылған материалдарды (құжаттарды, куә айғақтарын, сот сұрақтарын, сотталушының жауаптарын және тағы басқа) жалған аударудан көрінеді. Ол айтылған сөздің мағынасын бұрмалау немесе аудармашының аударуға міндетті мәліметтерді аудармай қалдыруы арқылы жасалуы мүмкін. Бұл ретте көрінеу дұрыс емес аударманың сот-тергеу органдарына бағытталуы, сондай-ақ атқарушылық іс жүргізу кезінде жүзеге асырылуы талап етіледі.

Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 2 сәуірдегі «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Заңының 1-бабының 1) тармақшасына сәйкес, атқарушылық іс жүргізу — борышкерден атқарушылық санкцияны, өсімпұлды, атқарушылық іс жүргізу бойынша шығыстарды, жеке сот орындаушысының қызметіне ақы төлеуді өндіріп ала отырып, атқарушылық құжаттарды мәжбүрлеп орындатуға бағытталған шаралар.

«Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Заңның 9-бабының 1-тармағында қандай құжаттардың атқарушылық құжаттар болып табылатыны көрсетілген:

«Атқарушылық құжаттарға мыналар жатады: сот актілері негізінде берілетін атқару парақтары;

1-1) «Астана» халықаралық қаржы орталығы сотының шешімдері негізінде берілетін атқару парақтары;

Қазақстан Республикасының азаматтық процестік заңнамасына сәйкес берілетін сот бұйрықтары;

Қазақстан Республикасының аумағында халықаралық, шетелдік соттар мен төреліктер шешімдерін мәжбүрлеп орындату туралы сот актілері негізінде берілетін атқару парақтары;

төрелік шешімдерді мәжбүрлеп орындату туралы сот ұйғарымы негізінде берілетін атқару парақтары;

4-1) талап қоюды қамтамасыз ету немесе талап қоюды қамтамасыз етудің күшін жою туралы соттардың ұйғарымдары;

4-2) талап қоюды қамтамасыз ету немесе талап қоюды қамтамасыз етудің күшін жою туралы «Астана» халықаралық қаржы орталығы сотының бұйрықтары;

Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінде көзделген жағдайларда әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша шығарылған сот қаулылары;

Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінде көзделген жағдайларда әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарауға уәкілетті органның (лауазымды адамның) қаулылары;

6-1) жұмыс берушінің жалақы төлеуі туралы нұсқама;

күші жойылды;

сот орындаушысының атқарушылық санкцияны өндіріп алу туралы қаулысы;

атқарушылық әрекеттер жасау кезінде жұмсалған шығыстарды өтеу туралы сот орындаушысының қаулысы;

жеке сот орындаушысының қызметіне ақы төлеу сомаларын бекіту туралы жеке сот орындаушысының қаулысы;

әкімшілік жаза қолдануға уәкілетті орган (лауазымды адам) берген айыппұл төлеу қажеттігі туралы нұсқамалар;

11-1) атқарушылық жазба;

қылмыстық іс бойынша шығарылған мүлікке тыйым салу туралы сот қаулысы;

жеке тұлғаның берешегін өндіріп алу туралы салық бұйрығы».

Қылмыс құрамы құрылымы бойынша формальдық құрамға жатады. Қылмыс теріс салдардың туындаған уақытына қарамастан, көрінеу жалған айғақ берілген, қорытынды жасалған немесе дұрыс емес аударма жасалған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Қылмыстың аяқталу сәті іс жүргізудің түріне (қылмыстық, азаматтық) және оның сатысына байланысты болады. Мәселен, сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында қылмыс куәнің, жәбірленушінің хаттамаға енгізіліп, олар қол қойған көрінеу жалған айғақтарды беру сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі.

Сот талқылауы сатысында қарастырылып отырған қылмыс куәнің, жәбірленушінің жауап алуы аяқталған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында сарапшының, маманның көрінеу жалған қорытынды беруі немесе аудармашының дұрыс емес аударма жасауы аудармашы аударған құжатқа, сондай-ақ сарапшының, маманның қорытындысына қол қойған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі, ал сот талқылауы немесе атқарушылық іс жүргізу сатысында — сотқа жалған қорытынды беру немесе атқарушылық құжаттарды орындау кезінде дұрыс емес аударма жасау аяқталған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Куәнің немесе жәбірленушінің хабарлаған мәліметтерінің дұрыстығына қатысты адал ниетті адасуы осы қылмыстың құрамын құрамайды. Жалған айғақтар кейде фактілерді толық немесе дұрыс қабылдамаудың, болған оқиғаны қате бағалаудың салдары болып табылады.

Сарапшы немесе маман біліктілігінің жеткіліксіздігі салдарынан жалған қорытынды беруі мүмкін, ал аудармашы тілді нашар білуіне байланысты дұрыс емес аударма жасауы мүмкін. Барлық осы жағдайларда Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 420-бабы бойынша жауаптылық туындамайды, өйткені аталған адамдардың әрекеттерінде тиісті әрекеттерді жасаудың көрінеу сипаты жоқ.

Сотта немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында берілген көрінеу жалған айғақтар, қорытынды немесе сарапшының, маманның айғақтары, сондай-ақ дұрыс емес аударма әртүрлі ауырлықтағы зиянды салдарға әкеп соғуы мүмкін: адамды негізсіз қылмыстық жауаптылыққа тарту, кінәсіз адамды соттау, жазаны жеңілдету немесе қатаңдату. Салдардың туындауы осы қылмыс құрамының міндетті белгілеріне жатпайтынына қарамастан, қылмыс объектісіне келтірілген зиянның сипаты мен мөлшері соттың жаза тағайындауы кезінде ескерілуге тиіс.

Субъективтік жағынан қарастырылып отырған қылмыс тек тікелей қасақаналықпен жасалуы тиіс, бұған әрекеттердің көрінеу сипаты нұсқайды. Бұл куәнің, жәбірленушінің, сарапшының, маманның немесе аудармашының өз әрекеттерінің қоғамдық қауіптілігін ұғынатынын, өз айғақтарының, қорытындысының жалғандығын немесе аудармасының дұрыс еместігін түсінетінін, осы әрекеттерді жасауды алдын ала білетінін және соны қалайтынын білдіреді.

Қылмыстың субъектісі арнайы болып табылады — он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға және сотқа дейінгі тергеп-тексеру кезінде куә, жәбірленуші, сарапшы, маман немесе аудармашы ретінде әрекет ететін адам.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 420-бабының 2-бөлігі сыбайлас жемқорлық, ауыр немесе аса ауыр қылмыс туралы қылмыстық іс бойынша не пайдакүнемдік ниетпен жасалған дәл сол әрекеттер үшін жоғары жауаптылық белгілейді. Аталған белгілердің сипаттамасы Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 419-бабына берілген түсініктемеде қамтылған.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 420-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме Исидор Шамилович Борчашвилидің авторлығымен берілген, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі және Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар