Еңбек өтілі фактісін анықтау.

Ең көп тарағаны-әдетте зейнетақы тағайындау, жалақыға пайыздық үстемеақы есептеу, еңбек сіңірген жылдары үшін біржолғы сыйақы төлеу және т. б. үшін қажетті еңбек өтілі фактісін анықтау.

Зейнеткерлік жасқа, сондай-ақ зейнеткерлік жасқа толған адамдар еңбек өтілі фактісін анықтау туралы істер бойынша өтініш берушілер болып табылады.

Еңбек өтілі фактісін анықтау туралы өтініштер өтініш берушілер халықты әлеуметтік қорғау жөніндегі уәкілетті органның еңбек өтілін растайтын құжаттарды қабылдаудан дәлелді бас тартуын ұсынған кезде сот ісін жүргізуге қабылданады.

Әлеуметтік кодекстің 209-бабында көзделгендей (бұрын 2023 жылғы 1 шілдеден бастап күші жойылған "Қазақстан Республикасындағы зейнетақымен қамсыздандыру туралы" Қазақстан Республикасы Заңының 14-бабы), жасына байланысты зейнетақы төлемдерін есептеу үшін еңбек өтілі 1998 жылғы 1 қаңтарға дейінгі кезеңде есепке алынады.

Еңбек өтілі еңбек кітапшасымен расталады, ал еңбек кітапшасы немесе ондағы тиісті жазбалар болмаған кезде жұмыс туралы мәліметтерді растайтын құжаттар не сот шешімі негізінде белгіленеді.

Еңбек кодексінің 35-бабына сәйкес қызметкердің еңбек қызметін растайтын құжат мыналардың кез келгені болуы мүмкін: 1) еңбек кітапшасы; 2) Жұмыс берушінің тоқтатылған күні мен негізі туралы белгісі бар еңбек шарты; 3) қорытынды және (немесе) еңбек шарты тоқтатылған; 4) жұмыскерлерге жалақы беру ведомосынан үзінді көшірмелер; 5) қол қойылған және жұмыс берушінің мөрімен расталған қызметтік тізім (жұмыскердің жұмысы, еңбек қызметі туралы мәліметтер тізбесі); 6) аударылған міндетті зейнетақы жарналары туралы Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан үзінді көшірмелер; 7) жүргізілген әлеуметтік аударымдар туралы Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан мәліметтер; 7-1) дуальды оқыту туралы шарт; 8) қызметкердің еңбек қызметі туралы мәліметтерді қамтитын мұрағаттық анықтама; 9) еңбек қатынастарының болуын растайтын заңды фактіні белгілеу туралы заңды күшіне енген сот шешімі.

Мекеменің немесе кәсіпорынның толық таратылуына байланысты немесе мұрағаттық деректердің болмауына байланысты қолда бар өтілі және оларды алу мүмкін пристігі туралы құжаттар болмаған кезде зейнетақы тағайындау үшін жетіспейтін өтіл екі және одан да көп куәгерлердің айғақтары негізінде белгіленуі мүмкін.

Куәгерлердің айғақтар бойынша еңбек өтілін белгілеу кезінде куәгерлер өтініш берушіні онымен бір кәсіпорында, мекемеде бірлесіп жұмыс істеу бойынша білуі және өтініш берушімен бірлесіп жұмыс істеген уақыт кезеңінде өз жұмысының фактісін құжаттармен растауы қажет.

Яғни, тиісті кезеңде өтініш берушімен бірлескен жұмысты растау үшін еңбек кітапшалары (олардың куәландырылған көшірмелері) сияқты куәгерлердің өздері туралы дәлелдемелер қажет.

Сонымен қатар, Атырау қалалық сотының 2024 жылғы 3 қыркүйектегі шешімімен "Х" ЖШС-де 1991 жылдан 1998 жылға дейінгі кезеңде менеджер ретінде б.К. еңбек өтілінің фактісі анықталды.

Сотқа ұсынылған мұрағаттық анықтамалардан оның " Х " ЖШС-дегі жұмысын растайтын құжаттардың сақтауға түспегені көрінеді.

Өтінішті қанағаттандыра отырып, сот шешімде Н.Д. және М. А. куәгерлерінің айғақтарына сілтеме жасады, алайда істің материалдарына жоғарыда көрсетілген кезеңде "Х" ЖШС-де олардың өтініш берушімен бірлескен жұмысын растайтын құжаттар қоса берілмеген.

Мұндай жағдайларда соттың еңбек қызметінің хронологиясы, олардың байланыстылығы мен келісімділігі олардың дұрыстығын куәландырады деген тұжырымдары іс материалдарымен дәлелденбейді.

Осыған ұқсас бұзушылықтарға Атырау қалалық соты талданып отырған санаттағы бірқатар осындай істер бойынша шешім шығарған кезде жол берді.

Әлеуметтік Кодекстің 210 - бабының 1-тармағына сәйкес жасына байланысты зейнетақы төлемдерінің мөлшерін есептеу 1998 жылғы 1 қаңтардан бастап жұмыстағы үзілістерге қарамастан кез келген үш жыл қатарынан орташа айлық табысқа негізделе отырып жүзеге асырылады.

Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2017 жылғы 3 наурыздағы № 17 бұйрығымен бекітілген 2018 жылғы 1 шілдеге дейін тағайындалған мемлекеттік базалық зейнетақы төлемін қайта есептеу қағидаларының 7-тармағына сәйкес міндетті зейнетақы жарналары жүзеге асырылған кезең міндетті зейнетақы жарналарын аудару туралы орталықтандырылған деректер базасында бар мәліметтер бойынша есепке алынады, жинақтаушы зейнетақы қорларына және (немесе) Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорына міндетті зейнетақы жарналары түскен айлардың жалпы саны ретінде.

Міндетті зейнетақы жарналары толық немесе уақтылы аударылмаған жағдайларда міндетті зейнетақы жарналарын жүзеге асыру кезеңі (олардың зейнетақы ісінде болуына байланысты) мынадай құжаттармен расталады:

жеке тұлғаға төленген және міндетті зейнетақы жарналарының есептелген, ұсталған және аударылған сомаларын көрсете отырып, міндетті зейнетақы жарналарының табысынан жүзеге асырылған табыс сомалары туралы анықтама;

Мемлекеттік кірістер органы берген адвокаттардың, жеке сот орындаушыларының, жеке нотариустардың, кәсіби медиаторлардың, сондай-ақ өз пайдасына міндетті зейнетақы жарналарын жүзеге асырған дара кәсіпкерлердің, шаруа немесе фермер қожалықтарының басшылары мен мүшелерінің (қатысушыларының) табыстары туралы анықтама;

міндетті зейнетақы жарналарын аудару туралы жұмыс берушінің растау-анықтамасы;

міндетті зейнетақы жарналарын аудару кезеңін растайтын сот шешімі.

Көрсетілген норманың мәні бойынша сот шешімімен міндетті зейнетақы жарналарын аудару кезеңі расталуы мүмкін.

Сонымен қатар, талдау кейбір істер бойынша Соттар 1998 жылғы 1 қаңтардан бастап еңбек өтілі фактілерін негізсіз анықтағанын көрсетті.

Мәселен, Атырау қалалық сотының 2024 жылғы 12 қыркүйектегі іс бойынша шешімімен Қ. ж. өтініші бойынша 1979 жылғы 3 маусым мен 1981 жылғы 30 қараша аралығында, 1983 жылғы 20 шілдеден 2002 жылға дейін "А" колхозында балықшы ретінде өтініш берушінің еңбек өтілі, сондай-ақ өндірістік кооперативтегі жұмыс өтілі анықталды 2002 жылдан 2015 жылға дейінгі кезеңде "А" атауын алды.

Сот бұл шешімде колхоздың қашан таратылғанын көрсетпейді

"А "және"А" атындағы өндірістік кооператив құрылды. Іс бойынша 1983 жылғы 20 шілдеден бастап 2002 жылға дейін "А"атындағы колхозда қ.Ж. үздіксіз еңбек қызметінің фактісін растайтын дәлелдер жоқ. Сот 1991 жылы жекешелендіру басталғаннан кейін заңды тұлғалардың шаруашылық жүргізудің басқа нысандарына ауысуына байланысты колхоз шаруашылығын жүргізу жойылғанын ескермеді.

Іске қоса берілген еңбек арызданушысы мен куәгер С. Ж. көшірмелерінің дұрыстығын судья куәландырған "А" атындағы колхоздың 1996 жылғы 20 желтоқсанда таратылғаны көрінеді. Сондай-ақ, өтініш берушінің еңбек кітапшасында 1979 жылғы 3 маусымнан 1981 жылғы 30 қарашаға дейін колхоздың уәкілетті тұлғасының мөрімен және қолымен "А" атындағы колхоздағы жұмысы туралы жазба бар екені анықталды.

Көріп отырғанымыздай, сот 1998 жылғы 1 қаңтардан бастап еңбек өтілі зейнетақы аударымдарымен расталуы тиіс екенін назарға алған жоқ.

Тиісінше, 1998 жылғы 1 қаңтардан кейінгі кезеңде өтініш берушінің еңбек өтілі фактісін анықтау үшін құқықтық негіздер болған жоқ.

Атырау қалалық соты Қытай Халық Республикасынан (ҚХР) тұрақты тұру мақсатында Қазақстан Республикасына келген этникалық қазақтардың еңбек қызметі фактілерін анықтады.

Мәселен, Атырау қалалық сотының 2024 жылғы 30 мамырдағы шешімімен 1975 жылғы 1 қаңтар мен 2005 жылғы 20 маусым аралығында ҚХР, Шыңжаң-Алтай округі, Бұршын ауданы, Қостық ауылы, Жетіағаш қыстауы, Қостық ауылы мекенжайында орналасқан фермада сауыншы ретінде М. М. еңбек қызметі фактісі анықталды. Шыңжаң-Алтай округінің халық үкіметі 2021 жылғы 13 қазанда берген анықтаманың көшірмелері.

Іс бойынша көрсетілген анықтаманы заңдастыру туралы дәлел жоқ, бұдан басқа, анықтамада өтініш берушінің 1977 жылғы 17 наурыздан 2007 жылғы 20 мамырға дейінгі еңбек қызметі туралы мәліметтер қамтылған.

Өтініш беруші өз өтінішінде 1977 жылғы 17 наурыз бен 2007 жылғы 20 мамыр аралығында еңбек қызметі фактісін анықтауды сұрады, алайда сот оның еңбек қызметі фактісін 1975 жылғы 1 қаңтардан бастап анықтау туралы шешім шығарды.

Істе уәкілетті мемлекеттік органның өтініш беруші М.М. еңбек өтілін растайтын құжаттарды қабылдаудан бас тартқанын растайтын дәлелдемелер жоқ.

ҚХР Шыңжаң - Іле облысының әкімдігі мен ҚХР Шыңжаң-Іле облысының Жақсы ауданының әкімдігі берген осыған ұқсас анықтамалардың негізінде Атырау қалалық соты еңбек қызметі фактісін, тиісінше, м. с., м. м. анықтау туралы шешім шығарды.

Көрсетілген анықтамалардан Басқа, іс бойынша басқа да дәлелдемелер анықталған жоқ, бұл бұл мәселені уәкілетті мемлекеттік органдар соттан тыс тәртіппен шеше алатынын білдіреді.

Сот "азаматтық істер жөніндегі сот шешімі туралы"Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 17-тармағы талап еткендей, Шешімді орындау кезінде түсініксіздіктер мен дауларды болдырмау үшін шешімнің қарар бөлігін анық және анық баяндауға міндетті.

Алайда, жоғарыда аталған заң талаптарын сақтамау жағдайлары бар.

Мәселен, М.К. Жамбыл облысы лугов ауданының "Қазақстан" колхозында 1993-1999 жылдар аралығында еңбек қызметі фактісін анықтау туралы өтінішпен Жамбыл облысы Т. Рысқұлов аудандық сотына жүгінді. Т. Рысқұлов аудандық сотының 2023 жылғы 17 қаңтардағы шешімімен М. К. өтініш қанағаттандырылды, сот жоғарыда көрсетілген уақыт кезеңіндегі еңбек қызметінің фактісін анықтады. Бұл ретте шешімде 1993 жылдың қай күнінен бастап 1999 жылдың қай күніне дейін жоғарыда аталған факт белгіленгені көрсетілмеген.

Сонымен қатар, сотта 1998 жылдың 1 қаңтарынан кейін еңбек өтілі фактісін анықтау үшін құқықтық негіздер болған жоқ, өйткені 1998 жылдың 1 қаңтарынан бастап жоғарыда аталған әлеуметтік Кодекстің талаптарына сүйене отырып, зейнетақы жарналарын аудару фактісін анықтау туралы талап қаралуға тиіс болды.

 Мәселен, Атырау қалалық сотының 2024 жылғы 12 қыркүйектегі іс бойынша шешімімен Қ. ж. өтініші бойынша 1979 жылғы 3 маусым мен 1981 жылғы 30 қараша аралығында, 1983 жылғы 20 шілдеден 2002 жылға дейін "А" колхозында балықшы ретінде өтініш берушінің еңбек өтілі, сондай-ақ өндірістік кооперативтегі жұмыс өтілі анықталды 2002 жылдан 2015 жылға дейінгі кезеңде "А" атауын алды.

Сот бұл шешімде колхоздың қашан таратылғанын көрсетпейді

"А "және"А" атындағы өндірістік кооператив құрылды. Іс бойынша 1983 жылғы 20 шілдеден бастап 2002 жылға дейін "А"атындағы колхозда қ.Ж. үздіксіз еңбек қызметінің фактісін растайтын дәлелдер жоқ. Сот 1991 жылы жекешелендіру басталғаннан кейін заңды тұлғалардың шаруашылық жүргізудің басқа нысандарына ауысуына байланысты колхоз шаруашылығын жүргізу жойылғанын ескермеді.

Іске қоса берілген еңбек арызданушысы мен куәгер С. Ж. көшірмелерінің дұрыстығын судья куәландырған "А" атындағы колхоздың 1996 жылғы 20 желтоқсанда таратылғаны көрінеді. Сондай-ақ, өтініш берушінің еңбек кітапшасында 1979 жылғы 3 маусымнан 1981 жылғы 30 қарашаға дейін колхоздың уәкілетті тұлғасының мөрімен және қолымен "А" атындағы колхоздағы жұмысы туралы жазба бар екені анықталды.

Көріп отырғанымыздай, сот 1998 жылғы 1 қаңтардан бастап еңбек өтілі зейнетақы аударымдарымен расталуы тиіс екенін назарға алған жоқ.

Тиісінше, 1998 жылғы 1 қаңтардан кейінгі кезеңде өтініш берушінің еңбек өтілі фактісін анықтау үшін құқықтық негіздер болған жоқ.

Атырау қалалық соты Қытай Халық Республикасынан (ҚХР) тұрақты тұру мақсатында Қазақстан Республикасына келген этникалық қазақтардың еңбек қызметі фактілерін анықтады.

Мәселен, Атырау қалалық сотының 2024 жылғы 30 мамырдағы шешімімен 1975 жылғы 1 қаңтар мен 2005 жылғы 20 маусым аралығында ҚХР, Шыңжаң-Алтай округі, Бұршын ауданы, Қостық ауылы, Жетіағаш қыстауы, Қостық ауылы мекенжайында орналасқан фермада сауыншы ретінде М. М. еңбек қызметі фактісі анықталды. Шыңжаң-Алтай округінің халық үкіметі 2021 жылғы 13 қазанда берген анықтаманың көшірмелері.

Іс бойынша көрсетілген анықтаманы заңдастыру туралы дәлел жоқ, бұдан басқа, анықтамада өтініш берушінің 1977 жылғы 17 наурыздан 2007 жылғы 20 мамырға дейінгі еңбек қызметі туралы мәліметтер қамтылған.

Өтініш беруші өз өтінішінде 1977 жылғы 17 наурыз бен 2007 жылғы 20 мамыр аралығында еңбек қызметі фактісін анықтауды сұрады, алайда сот оның еңбек қызметі фактісін 1975 жылғы 1 қаңтардан бастап анықтау туралы шешім шығарды.

Істе уәкілетті мемлекеттік органның өтініш беруші М.М. еңбек өтілін растайтын құжаттарды қабылдаудан бас тартқанын растайтын дәлелдемелер жоқ.

ҚХР Шыңжаң - Іле облысының әкімдігі мен ҚХР Шыңжаң-Іле облысының Жақсы ауданының әкімдігі берген осыған ұқсас анықтамалардың негізінде Атырау қалалық соты еңбек қызметі фактісін, тиісінше, м. с., м. м. анықтау туралы шешім шығарды.

Көрсетілген анықтамалардан Басқа, іс бойынша басқа да дәлелдемелер анықталған жоқ, бұл бұл мәселені уәкілетті мемлекеттік органдар соттан тыс тәртіппен шеше алатынын білдіреді.

Сот "азаматтық істер жөніндегі сот шешімі туралы"Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 17-тармағы талап еткендей, Шешімді орындау кезінде түсініксіздіктер мен дауларды болдырмау үшін шешімнің қарар бөлігін анық және анық баяндауға міндетті.

Алайда, жоғарыда аталған заң талаптарын сақтамау жағдайлары бар.

Мәселен, М.К. Жамбыл облысы лугов ауданының "Қазақстан" колхозында 1993-1999 жылдар аралығында еңбек қызметі фактісін анықтау туралы өтінішпен Жамбыл облысы Т. Рысқұлов аудандық сотына жүгінді. Т. Рысқұлов аудандық сотының 2023 жылғы 17 қаңтардағы шешімімен М. К. өтініш қанағаттандырылды, сот жоғарыда көрсетілген уақыт кезеңіндегі еңбек қызметінің фактісін анықтады. Бұл ретте шешімде 1993 жылдың қай күнінен бастап 1999 жылдың қай күніне дейін жоғарыда аталған факт белгіленгені көрсетілмеген.

Сонымен қатар, сотта 1998 жылдың 1 қаңтарынан кейін еңбек өтілі фактісін анықтау үшін құқықтық негіздер болған жоқ, өйткені 1998 жылдың 1 қаңтарынан бастап жоғарыда аталған әлеуметтік Кодекстің талаптарына сүйене отырып, зейнетақы жарналарын аудару фактісін анықтау туралы талап қаралуға тиіс болды.

Заңды маңызы бар фактілерді анықтау туралы істерді қарау тәртібі АІЖК-нің 32-тарауымен реттеледі (305-309-баптар).

Заңды маңызы бар фактіні анықтау туралы істер бойынша өтініш, жылжымайтын мүліктің орналасқан жері бойынша сотқа берілетін жылжымайтын мүлік объектілерін иеленуді, пайдалануды және (немесе) оларға билік етуді растайтын құжаттардың болу фактісін қоспағанда, өтініш берушінің тұрғылықты жері бойынша сотқа беріледі.

Өтініште өтініш берушіге осы фактіні қандай мақсатта белгілеу қажеттігі көрсетілуге тиіс, сондай-ақ өтініш берушінің тиісті құжаттарды алу мүмкін .стігін не жоғалған құжаттарды қалпына келтіру мүмкін невозможстігін растайтын дәлелдемелер келтірілуге тиіс.

АІЖК-нің 305-бабына сәйкес сот азаматтардың немесе заңды тұлғалардың жеке не мүліктік құқықтарының туындауы, өзгеруі немесе тоқтатылуы тәуелді фактілерді белгілейді.

Сот: 1) адамдардың туыстық қатынастары; 2) адамның асырауында болуы; 3) тууды, бала асырап алуды, некені, ажырасуды және қайтыс болуды тіркеу; 4) әке болуды тану; 5) құқық белгілейтін құжаттардың (әскери құжаттарды, паспортты, жеке куәлікті және берілетін куәліктерді қоспағанда) тиесілілігі фактілерін анықтау туралы істерді қарайды құжатта көрсетілген аты, әкесінің аты немесе тегі паспорт немесе жеке куәлік немесе туу туралы куәлік бойынша осы адамның атымен, әкесінің атымен немесе тегімен сәйкес келмейтін адамға; 6) Егер өтініш берушіде мүліктің тиесілігі туралы құқық белгілейтін құжат болса, бірақ ол жоғалса және көрсетілген факт соттан тыс тәртіппен белгіленбесе, жылжымайтын мүлік объектілерін иеленуді, пайдалануды және (немесе) оларға билік етуді растайтын құжаттардың болуы; 7) егер ол өзге тәртіппен расталмаса, жазатайым оқиға; 8) белгілі бір уақытта адамның қайтыс болуы

9) Егер нотариаттық іс-әрекеттер жасайтын адам мұрагерлік мүлікке иелік ету фактісін растау үшін қажетті тиісті құжаттардың болмауына немесе жеткіліксіздігіне байланысты өтініш берушіге мұраға құқық туралы куәлік бере алмаса, мұраны және мұраны ашу орнын қабылдаудан бас тартқан жағдайда жүзеге асырылады.

АІЖК-нің 305-бабы 3-бөлігінің мағынасы бойынша, егер бұл үшін заңнамада оларды белгілеудің өзге тәртібі көзделмесе, жеке немесе мүліктік құқықтардың туындауы, өзгеруі немесе тоқтатылуы тәуелді болатын басқа да фактілер анықталуы мүмкін.

Бұл ретте сот құқық туралы дауды шешпейді, ол одан әрі құқықтық іс-қимылдар үшін негіз болып табылатын фактіні ғана белгілейді. Белгіленген фактілер тұлғаның құқықтық мәртебесіне, зейнетақыларды, жәрдемақыларды, мұраны және т.б. есептеуге әсер етуі мүмкін. мұндай фактілер анықталған жағдайда, қажетті заңды шарттар болған кезде сот келесі құқықтық іс-әрекеттерге немесе жаңа құқықтық қатынастардың пайда болуына негіз болатын шешім қабылдай алады.

Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, заңды маңызы бар фактілерді анықтау құқықтық жүйеде маңызды процедура болып табылады және соттар белгілі бір критерийлерге сәйкес өтініштерді қабылдап, оларды жеке іс жүргізу тәртібімен қарастыра алады деген қорытынды жасауға болады.

Оларға мыналар жатады:

1) заңды маңызы бар, адамдардың құқықтары мен міндеттеріне әсер ететін фактілер. бұл олардың белгіленуі жеке немесе заңды тұлғалардың құқықтарының пайда болуына, өзгеруіне немесе тоқтатылуына әкелуі керек дегенді білдіреді. мысалы, әке болу фактісін анықтау баланың мұрагерлік құқығына немесе әлеуметтік төлемдерді алуға әсер етуі мүмкін;

2) сот тек фактіні (мысалы, туу немесе мертігу фактісін) белгілейді, бірақ осы фактіден туындайтын Тараптардың құқықтары мен міндеттері мәселесін шешпейді;

3) Егер өтініш беруші фактіні растау үшін қажетті құжаттарды (мысалы, туысының қайтыс болуы, туысының қайтыс болуы немесе басқа да себептер туралы куәліктің жоғалуы) өзге тәртіппен ала алмаса, онда сот бұл фактіні анықтау туралы істі қарауы мүмкін; егер фактіні анықтау үшін арнайы заңнамалық тетік болмаса, онда сот фактіні жеке іс жүргізу тәртібімен белгілеуге құқылы. Бұл өте маңызды, өйткені адам фактіні Құжаттаудың барлық басқа мүмкіндіктерін сарқуы керек.

Дәлелдеу ерекшеліктері

Істердің осы санаты бойынша мынадай фактілер дәлелденуі тиіс:

- осы заңды фактінің бар екендігін растайтын дәлелдемелер (құжаттар, хаттар, айғақтар және т.б.).);

- әртүрлі органдардан анықтамалар (АХАТ органдары, мұрағаттар және т.б.).) заңды фактіні куәландыратын тиісті құжаттарды алу немесе қалпына келтіру мүмкін остігі туралы;

- бұл фактіні анықтаудың құқықтық мақсатын растайтын дәлелдер.

Мемлекеттік баж

Қазақстан Республикасы Кодексінің 609-бабының 2-тармағына сәйкес

"Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы (Салық кодексі)" Мемлекеттік баж ставкалары, егер осы кодекстің 610 – бабында өзгеше белгіленбесе, республикалық бюджет туралы заңда белгіленген және мемлекеттік бажды төлеу күніне қолданыста болатын айлық есептік көрсеткіштің еселенген мөлшерінде немесе талап қою сомасының пайызында айқындалады.

Осы тармақтың 2), 3), 4) және 13) тармақшаларында көрсетілгендерді қоспағанда, салық кодексінің 610-бабы 1-тармағының 8) тармақшасына сәйкес ерекше талап қою ісін жүргізу өтініштерінен, ерекше іс жүргізу істері жөніндегі өтініштерден (шағымдардан), Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі шеңберіндегі әкімшілік талап қоюдан мемлекеттік баж Қазақстан Республикасының 0,5 АЕК мөлшерінде.

Сол мөлшерде мемлекеттік баж ставкасы Қазақстан Республикасының 2025 жылғы 18 шілдедегі Салық кодексінде белгіленген.

Істерді зерделеу көрсеткендей, өтініш берушілер сотқа өтініш берген кезде республикалық бюджет туралы заңда белгіленген АЕК мөлшерінің 50 пайызы және мемлекеттік баж төленген күні қолданыста болған мөлшерден мемлекеттік баж дұрыс төленеді.

Сонымен қатар, азаматтық іс бойынша Б. Н.өтініші бойынша жылжымайтын мүлік объектілерін иеленуді, пайдалануды және оларға билік етуді растайтын құжаттың болу фактісін анықтау туралы өтінішке 12 900 теңге мөлшерінде мемлекеттік баж төленгенін растайтын төлем құжаты қоса тіркелді, ал 0,5 АЕК, яғни 1 846 теңге мөлшерінде төлеу қажет болды. Сот жоғарыда аталған істі мәні бойынша қарау кезінде артық төленген мемлекеттік бажды қайтарған жоқ (Ақмола облысының Аршалы аудандық соты).

Соттылық

АІЖК-нің 307-бабына сәйкес заңды маңызы бар фактіні анықтау туралы істер бойынша өтініш жылжымайтын мүліктің орналасқан жері бойынша сотқа берілетін жылжымайтын мүлік объектілерін иеленуді, пайдалануды және (немесе) оларға билік етуді растайтын құжаттардың болу фактісін қоспағанда, өтініш берушінің тұрғылықты жері бойынша сотқа беріледі.

Кейбір жағдайларда жергілікті соттар заңдық маңызы бар фактіні анықтау туралы істер бойынша арыздарды қабылдау сатысында судьялар жұмыста Қазақстан Республикасының Құқық қорғау, арнаулы мемлекеттік және өзге де органдарының ақпараттық ақпарат алмасудың интеграцияланған ақпараттық жүйесін (ЖАО ААЖ) пайдаланбайтынын атап өтті.

Мәселен, Қазақстан Республикасы Президентінің 2023 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен

№424" Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы " қаулы шығарылды: Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданының әкімшілік орталығы Үлкен Нарын ауылынан Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданының Катонқарағай ауылына көшірілсін. Шығыс Қазақстан облысының құрамында: Катонқарағай ауданының құрамынан бөлу жолымен Үлкен Нарын ауылында әкімшілік орталығы бар Үлкен Нарын ауданы құрылсын.

Төменде келтірілген мысалдарда жоғарыда көрсетілген Жарлыққа сәйкес тұрғылықты жері бұрын Катонқарағай ауданының аумағында орналасқан өтініш берушілер жаңа құрылған Үлкен Нарын ауданына өтіп, Катонқарағай аудандық сотына жүгінген.

Мәселен, М. З. сотқа туыстық қатынастар фактісін анықтау туралы өтінішпен жүгінді.

Осы арыз 2025 жылғы 6 наурызда Катонқарағай аудандық сотының судьясының ұйғарымымен азаматтық іс қозғала отырып, сот ісін жүргізуге қабылданды, алдын ала сот отырысы 2025 жылғы 20 наурызға тағайындалды.

Катонқарағай аудандық сотының судьясының 2025 жылғы 31 наурыздағы ұйғарымымен туыстық қатынастар фактісін белгілеу туралы М.З. өтініші бойынша азаматтық іс соттылығы бойынша Үлкен Нарын ауданының сотына мәні бойынша қарауға берілді (АІЖК-нің 34-бабы 2-бөлігінің 3) тармақшасы).

Осылайша, өтініш келіп түскен сәттен бастап соттың іс жүргізуінде бір айдан астам уақыт болды, ал өтініш берушінің өзінің тұрғылықты жері бойынша: Үлкен Нарын ауданы, Көкбастау ауылы, демек, судья өтінішті қабылдау сатысында осы өтінішті АІЖК-нің 152-бабы 1-бөлігінің 2) тармақшасының негіздері бойынша қайтаруы тиіс екенін көрсетті.

Сондай-ақ, 2025 жылғы 31 наурыздағы ұйғарымды судья сот отырысын өткізбей, сот құрамы емес және кеңесу бөлмесінде емес шығарғанын, ал АІЖК-нің 34-бабы 2-бөлігінің 3) тармақшасының мағынасын негізге ала отырып, істі басқа соттың қарауына беру туралы мәселені сот шешетінін атап өткен жөн.

Бұдан басқа, 2025 жылғы 31 наурыздағы аталған ұйғарым Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 20 наурыздағы Нормативтік қаулысының 7-тармағының талаптарына қарамастан, дереу орындауға жіберілді

№2"соттардың азаматтық іс жүргізу заңнамасының кейбір нормаларын қолдануы туралы". Осы тармаққа сәйкес тармақшаларда көзделген жағдайларда 1), 3), 4), 5), 6) АІЖК-нің 34-бабының екінші бөлігі, істі бір соттың өндірісінен екінші соттың өндірісіне беру заңды күшіне енген сот ұйғарымының негізінде жүргізіледі.

Өтініштерді қабылдаудан бас тарту, қайтару

Г. в. 2013 жылдан бастап в. К. мен Л. К. арасындағы неке қатынастарын тоқтату фактісін анықтау туралы өтінішпен жүгінді.

Өтініштің және қоса берілген құжаттардың мазмұнынан г.В. В. К. және Л. К. қайтыс болғаннан кейін екінші кезектің мұрагері болып табылады, осыған байланысты Л. К. (Л. г.) қайтыс болғаннан кейін мұраны қабылдау үшін оған фактіні анықтау қажет.

Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют аудандық сотының 2024 жылғы 25 қыркүйектегі ұйғарымымен г.в. өтінішті қабылдаудан бас тартылды.

Өтінішті қабылдаудан бас тарта отырып, бірінші сатыдағы сот №13 нормативтік қаулының 12-тармағынан шығып, неке қатынастарының фактісін, оларды тоқтату сияқты, 1944 жылға дейін, яғни КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1944 жылғы 10 қарашадағы Жарлығымен шығарылғанға дейін осындай қатынастарда тұрған адамдарға ғана сот белгілей алатынын көрсетті.

Апелляциялық саты соттың қорытындыларымен келісті.

Өтініш беруші а.п. зейнетақымен қамсыздандыру мақсатында 1979-2002 жылдар аралығында әртүрлі ұйымдардағы еңбек қызметінің фактісін анықтауды сұрады.

Семей қалалық сотының 2023 жылғы 24 наурыздағы ұйғарымымен өтініш АІЖК-нің 152-бабы 1-бөлігінің 1) тармақшасы негізінде қайтарылды-сотқа дейінгі тәртіпті сақтамау. Сот бұзушылықтар жойылғаннан кейін қайтару қайта қарауға кедергі келтірмейтінін түсіндірді.

№13 нормативтік қаулының 3 - тармағына және "зейнетақымен қамсыздандыру туралы" Заңның 17 - бабының 3-тармағына сәйкес азамат бастапқыда еңбек өтілін растау туралы сұрау салумен уәкілетті органға-еңбек, әлеуметтік қорғау және көші-қон комитетінің аумақтық органына жүгінуге міндетті.

Өтініш беруші мұндай өтініштің дәлелдерін ұсынбаған, осыған байланысты мәселені соттан тыс тәртіппен реттеу мүмкіндігі таусылған жоқ.

Соттар осы санат бойынша өтініш берушілердің типтік қателігін дұрыс атап өтеді – мәселені уәкілетті органға реттеу әрекетін растамай, сотқа мерзімінен бұрын жүгіну. Мұндай қайтарулардың алдын алу үшін әлеуметтік қорғау органдарына ("Азаматтарға арналған үкімет "МК" КЕАҚ) өтінішті және ресми бас тартуды не жауап алуды құжатпен растау қажет.

Нормативтік құқықтық база

Осы құқықтық қатынастарды реттейтін және осы санаттағы істерді қарау кезінде қолдануға жататын нормативтік құқықтық актілер:

- Қазақстан Республикасының Конституциясы,

– Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (бұдан әрі-МК),

- Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексі (бұдан әрі – АІЖК),

- Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі (бұдан әрі-АППК),

- "Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы" Қазақстан Республикасының Кодексі(Салық кодексі),

- Қазақстан Республикасының әлеуметтік кодексі,

- Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі,

- "Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы" Қазақстан Республикасының Кодексі (бұдан әрі – КоБС),

- "Нотариат туралы" Қазақстан Республикасының Заңы,

- "Ардагерлер туралы"Қазақстан Республикасының Заңы,

- "Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын оңалту туралы" Қазақстан Республикасының Заңы,

- "Қазақстан Республикасында мүгедектігі бойынша, асыраушысынан айрылу жағдайы бойынша жасына байланысты Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар туралы" Қазақстан Республикасының Заңы,

- "сот шешімі туралы" Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 19 желтоқсандағы №5 нормативтік қаулысы,

- "заңдық маңызы бар фактілерді анықтау туралы істер бойынша сот практикасы туралы" Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 28 маусымдағы №13 нормативтік қаулысы (нормативтік қаулы

№13),

- "азаматтық істерді сот талқылауына дайындау туралы "Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 13 желтоқсандағы №21 нормативтік қаулысы

- "соттардың азаматтық іс жүргізу заңнамасының кейбір нормаларын қолдануы туралы" Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 20 наурыздағы №2 нормативтік қаулысы және т. б.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы