295-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің ҚР ҚК теміржол, әуе немесе су көлігінің қозғалысы мен пайдалану қауіпсіздігі қағидаларын бұзу

     1. Егер бұл іс-әрекет абайсызда адам денсаулығына ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіруге әкеп соқтырса, орындалатын жұмысқа немесе атқаратын лауазымына байланысты осы ережелерді сақтауға міндетті адамның теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігі қозғалысы немесе пайдалану қауіпсіздігі қағидаларын бұзуы, —      

алты айдан екі жылға дейінгі мерзімге түзеу жұмыстарымен не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеумен не үш айдан алты айға дейінгі мерзімге қамауға алумен не үш жылға дейінгі мерзімге белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыра отырып, екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айырумен немесе онсыз жазаланады.      

2. Абайсызда адамның өліміне әкеп соқтырған дәл осындай әрекет, —      

үш жылға дейін немесе онсыз белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыра отырып, жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.      

3. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан іс-әрекет, —

     үш жылға дейін немесе онсыз белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыра отырып, төрт жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.    

4. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген іс-әрекет, егер ол осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген салдарлардың туындауына әкеп соқпаса, бірақ көрінеу қауіп төндірсе, -    

бір мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға немесе сотталған адамның он айға дейінгі кезеңдегі жалақысы немесе өзге де табысы мөлшерінде не белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен үш жылға дейінгі мерзімге айналысу құқығынан айыруға не бір жылға дейінгі мерзімге түзеу жұмыстарына не төрт айға дейінгі мерзімге қамауға алуға не сотталушының жалақысынан немесе өзге де табысынан айыруға жазаланады екі жылға дейінгі мерзімге немесе онсыз белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыра отырып, бір жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру.

     Ескерту. Көлік деп теміржол, теңіз, өзен және әуе көліктерінің барлық түрлері, соның ішінде теңіз және өзен шағын көлемді кемелері түсініледі.

     Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігінің қозғалысы немесе пайдалану қауіпсіздігі ережелерін сақтамаған кезде адамдардың өмірі мен денсаулығына, мүліктік қатынастарға, қоршаған табиғи ортаға зиян келтіру қаупі туындайтындығында не олардың денсаулығына немесе өміріне зиян келтірілетіндігінде көрінеді.    

  Қозғалыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету және нақты механикалық көлік құралдарын пайдалану саласындағы қоғамдық қатынастар қылмыс объектісі болып табылады. Мұнда қосымша объект - жәбірленушілердің өмірі мен денсаулығы немесе мүлік. Теңіз немесе өзен көлігінің қозғалысы немесе пайдалану қауіпсіздігі ережелерін бұзу нәтижесінде экологияға (мұнаймен, өзен арналарының, теңіз беттерінің жанар-жағармаймен ластануы, балықтардың өлімі және т.б.) жиі зиян келтірілетіндіктен, факультативті нысанды да ажыратуға болады. Бұл қоршаған ортаны қорғау саласындағы қоғамдық қатынастар.      

Қылмыстың тақырыбы-әртүрлі көлік түрлері. 1994 жылғы 21 қыркүйектегі "Қазақстан Республикасындағы көлік туралы" ҚР Заңының 1-бабына сәйкес (елшісінен бастап). изм. және қосымша) ҚР көлігі-оның аумағында тіркелген теміржол, автомобиль, теңіз, ішкі су, әуе, Қалалық электр, оның ішінде метрополитен, сондай-ақ ҚР аумағында орналасқан магистральдық құбыр көлігі.     

Осы Заңның 2-бабына сәйкес ҚР көлік қызметіне байланысты қатынастар осы Заңмен, көлік кодекстерімен, ҚР басқа да заңнамалық және нормативтік актілерімен реттеледі.    

 Құбыржол көлігінің қызметіне байланысты қатынастар ҚР тиісті заңнамасымен реттеледі.  

   Тасымалдау шарттары, көлік құралдарын пайдалану, қозғалыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету, Еңбекті қорғау, өртке қарсы қауіпсіздік қағидаларын, техникалық-технологиялық және санитариялық нормаларды сақтау тәртібі белгіленген тәртіппен бекітілетін және көлік қатынастарының барлық қатысушылары үшін міндетті болып табылатын көліктің тиісті түрлерінде қолданылатын нормативтік актілермен айқындалады.    

 Көлік құралдарының қауіпсіздік талаптарына, медициналық-санитарлық нормаларға, еңбекті қорғау және экология нормаларына, халықаралық және мемлекеттік стандарттар мен техникалық шарттарға сәйкестігін айқындайтын сертификаты болуға, сондай-ақ заңнамада белгіленген тәртіппен тіркелуге тиіс. Сертификаттаудан өтпеген және белгіленген тәртіппен тіркелмеген көлік құралдарын пайдалануға жол берілмейді. Сертификаттау тәртібі ҚР заңнамасымен айқындалады ("ҚР көлік туралы"ҚР Заңының 15-бабы).    

 Кәсіпорындардың тиесілілігіне және меншік нысанына, көлік заңнамасына, Көлік құралдарын пайдалану кезіндегі қозғалыс қауіпсіздігі мен экология жөніндегі талаптарға қарамастан, олардың орындалуын бақылауды көліктегі мемлекеттік басқару органы және ҚР заңнамасында көзделген басқа да мемлекеттік басқару органдары жүзеге асырады ("ҚР-дағы көлік туралы"ҚР Заңының 25-бабы).    

 Теміржол көлігі деп ведомстволық тиістілігіне қарамастан механикалық рельсті көлікті (локомотивтер, дрезиналар, вагондар, жартылай вагондар, платформалар, цистерналар, крандар, Метрополитен пойыздары) түсіну керек.     

 Бұған таза өндірістік функцияларды орындайтын шахта немесе Цех ішіндегі көлік (электровоздар, вагонеткалар) кірмейді. Бұл ретте, кінәлінің іс-әрекеттері еңбекті қорғау қағидаларын (ҚК-нің 152-бабы) немесе адамға қарсы қылмыстар туралы баптар бойынша (ҚК-нің 103-105, 111-баптары) бұзу ретінде қарастырылуы тиіс.   

  Су көлігіне (теңіз және өзен кемелеріне) жолаушылар, ғылыми-зерттеу, көлік, өндіру (балық аулау, крабол және т. б.), қайта өңдеу (жүзу базалары мен жүзу зауыттары), қосалқы (сүйреткіштер және т. б.), техникалық (түбін тереңдету, түбін тазалау снарядтары, кәбіл төсеу және т. б.), құтқару, спорттық кемелер, соның ішінде әуе жастығындағы, су асты қанаттарындағы кемелердің саны.   

  Оларға сондай-ақ негізгі қозғалтқышы 75 а.к. кем теңіз және өзен шағын көлемді кемелері және жалпы сыйымдылығы 80 тіркеу тоннадан кем өздігінен жүрмейтін кемелер, азаматтарға тиесілі моторлы кемелер (қозғалтқыштардың қуатына қарамастан), желкенді кемелер, жүк көтергіштігі 100 және одан да көп килограмм болатын ескекті қайықтар, байдаркалар мен үрлемелі кемелер жатады.      Қылмыстық-құқықтық мағынада механикалық қозғалтқышы жоқ және тек сүйреткішпен, сондай-ақ салмен қозғалатын баржалар ондай емес.    

 Әуе көлігіне азаматтық авиация кемелері (ұшақтар, теңіз ұшақтары, тікұшақтар), сондай-ақ ұшу қауіпсіздік шараларын сақтауды талап ететін өзге де Аэронавтика құралдары (аэростаттар, дирижабльдер, Планерлер, дельтапландар және т.б.) жатады.     

ҚК-нің 295-бабы бойынша іс-әрекетті саралау үшін көлік құралының кімге тиесілі және кімнің қарауында екендігі маңызды емес.      Қылмыстың объективті жағы үш міндетті белгілермен сипатталады:      

а) теміржол, әуе немесе су көлігінің қозғалысы мен пайдалану қауіпсіздігі қағидаларын бұзудан тұратын іс-әрекетпен (іс-қимылмен не әрекетсіздікпен);    

  б) адам денсаулығына абайсызда ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіру түріндегі қылмыстық салдарлармен;   

   в) көрсетілген әрекет пен туындаған салдарлар арасындағы себептік байланыс. Олардың кем дегенде біреуінің болмауы адамның іс-әрекетінде осы қылмыстың құрамын анықтау мүмкіндігін жоққа шығарады.    

 ҚК-нің 295-бабының диспозициясы бланкет болып табылады және іс-әрекеттің белгілерін түсіну үшін 1994 жылғы 21 қыркүйектегі "ҚР-дағы көлік туралы" ҚР Заңына жүгіну керек (елшіден бастап). изм. және қосымша), 1996 жылғы 15 шілдедегі "Жол қозғалысы қауіпсіздігі туралы" ҚР Заңына (елшісімен бірге). изм. және қосымша), 2001 жылғы 8 желтоқсандағы "теміржол көлігі туралы" ҚР Заңына (елшісінен бастап). изм. және қосымша), ҚР 2003 жылғы 4 шілдедегі" Автомобиль көлігі туралы " Заңына (елшісінен бастап). изм. және қосымша), 2004 жылғы 6 шілдедегі "ішкі су көлігі туралы" ҚР Заңына (елшісінен бастап). изм. және қосымша), ҚР Президентінің 2006 жылғы 11 сәуірдегі "ҚР-ның 2015 жылға дейінгі көлік стратегиясы туралы" Жарлығына, сондай-ақ теміржол, әуе немесе су көлігінде белгіленген қозғалыс және пайдалану қауіпсіздігі ережелеріне. Заң шығарушының бұл тәсілі Теміржол, су, әуе және автомотокөлікті үнемі жетілдіру қылмыстық заңның реттеуші әрекетімен уақтылы қамтылмаған осы көлік түрлерінің қозғалысы мен пайдалану қауіпсіздігінің тиісті ережелерінің өзгеруіне әкеліп соқтырады. Сондықтан қоғамдық қатынастардың осы тобын тиімді қылмыстық-құқықтық қорғауды қамтамасыз ету бланкеттік диспозициялармен нормалардың болуын анықтайды.  

   Көліктегі қатынастарды реттейтін нормативтік актілерге мыналар жатады:     

а) темір жол көлігінде – 2001 жылғы 8 желтоқсандағы "темір жол көлігі туралы" ҚР Заңы (елшіден бастап). изм. және қосымша); "ҚР темір жолдарының уақытша жарғысын бекіту туралы" ҚР Үкіметінің 1996 жылғы 18 қаңтардағы Қаулысы; "ҚР темір жол көлігімен жолаушыларды, багажды және жүк-багажды тасымалдау қағидаларын бекіту туралы" ҚР Көлік және коммуникация министрінің 2004 жылғы 18 наурыздағы бұйрығы, сондай-ақ"ҚР темір жолдарын техникалық пайдалану қағидалары"; "ҚР темір жолдарындағы пойыздардың қозғалысы және маневрлік жұмыс жөніндегі Нұсқаулық"," ҚР өнеркәсіптік темір жол көлігін техникалық пайдалану ережелері " және басқалар;   

б) су көлігінде - 2003 жылғы 9 шілдедегі ҚР Су кодексі (елшіден. изм. және қосымша); "мемлекеттік су кадастрын жүргізу қағидаларын бекіту туралы" 2003 жылғы 31 желтоқсандағы ҚР Үкіметінің Қаулысы, сондай-ақ "кемелердің соқтығысуының алдын алудың халықаралық қағидалары"; "кемелерді техникалық пайдалану қағидалары"; "ҚР сауда теңізде жүзу Кодексі" және басқалар;   

  в) әуе көлігінде-ҚР Әуе кодексі; "ҚР әуе кеңістігін пайдалану туралы ережені бекіту туралы" 1997 жылғы 28 ақпандағы ҚР Үкіметінің Қаулысы; "ҚР әуе кеңістігінде ұшудың негізгі қағидаларын бекіту туралы" 2003 жылғы 17 шілдедегі ҚР Үкіметінің Қаулысы, сондай-ақ "ҚР әуе кеңістігінде жолаушыларды, багажды және жүктерді тасымалдау қағидалары "ҚР азаматтық авиациясында ұшуды жүргізу жөніндегі Нұсқаулық"; "ҚР азаматтық авиациясында әуе кемелерін техникалық пайдалану жөніндегі Нұсқаулық" және басқалар.   

  Аталған көлік түрлерінде көптеген нормативтік актілер қолданылады, оларға жүгіну кінәлі адамның тиісті мінез-құлқының сипатын дұрыс анықтауға мүмкіндік береді. Кінәлі адамның іс-әрекетін саралау кезінде ол қозғалыс қауіпсіздігі немесе көлікті пайдалану ережелерінің қандай тармақтарын (баптарын немесе абзацтарын) бұзғанын анықтауы керек.     

Қозғалыс қауіпсіздігі ережелерін бұзу, мысалы, семафордың тыйым салу сигналына өту кезінде, теміржол құрамының қозғалыс жылдамдығынан асып кетуінде, порттарға жақындағанда кеменің рұқсат етілген қозғалыс жылдамдығынан асып кетуінде, тиісті дыбыстық сигналдарды бермеуде, кемелердің алшақтық тәртібін бұзуда, ұшақ ұшқыштарының ұшу бағытын, ұшу биіктігі мен дәліздерін және т. б. сақтамауында көрініс табуы мүмкін.    

 Техникалық ақаулы көлікті рейске шығару, көлік кемесін мақсатынан тыс пайдалану, тыйым салынған заттарды тасымалдау, жүкті дұрыс бекітпеу, жолаушыларды отырғызу кезінде олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету шараларын қолданбау және т. б. пайдалану қағидаларын бұзу деп танылуы мүмкін.     

 Мәселен, мысалы, В. және Д. машинистерінің басқаруымен теміржол құрамының үлкен жылдамдығымен жүргенде, бұталар ұшқынның тұтануынан жанып кетті. Осы кезде В. және Д. әңгімеге алаңдап, не болып жатқанын байқамады. Өрттің салдарынан орманның үлкен аумағы өртеніп, өрт сөндіру кезінде п. орманшысы 2-ші дәрежелі күйік алды.    

  Бұл ретте, көлік қозғалысына байланысты емес пайдалану ережелерін бұзу (мысалы, тиеу-түсіру немесе жөндеу жұмыстары кезінде) зиянды салдарлар туындаған жағдайда жеке адамға қарсы қылмыстар туралы тиісті баптар бойынша, ал кейбір жағдайларда "еңбекті қорғау ережелерін бұзу"ҚК 152-бабы бойынша жауаптылыққа әкеп соғады.     

 Қылмыс осы норманың диспозициясында көрсетілген салдарлар басталған сәттен бастап аяқталды деп саналады. ҚК-нің 295-бабының 1-бөлігі бойынша-Абайсызда адам денсаулығына ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіру. Осы норманың 2-бөлігі-абайсызда адамның қайтыс болуы, ал 3 – бөлім-абайсызда екі немесе одан да көп адамның қайтыс болуы.бұл қылмыстың біліктілігі оның диспозициясында көрсетілген барлық зиянды салдарларды тудырған жағдайларда да өзгермейді. Мысалы, бір жәбірленушіге денсаулығына ауыр зиян, екіншісіне-орташа ауырлықтағы денсаулыққа зиян.    

 Жәбірленушінің денсаулығына келтірілген зиянның ауырлығын анықтау үшін сот-медициналық сараптама тағайындау қажет. Абайсызда денсаулыққа ауыр зиянды анықтау кезінде ҚК 111-бабының 1-бөлігін басшылыққа алу керек. Жәбірленушінің денсаулығына орташа ауырлықтағы және ауыр зиянның белгілері ҚР Денсаулық сақтау министрінің 2004 жылғы 20 желтоқсандағы № 875/1 "сот-медициналық сараптаманы ұйымдастыру және жүргізу қағидалары" бұйрығына сәйкес айқындалады. Осы қылмысты жасау кезінде абайсызда денсаулыққа ауыр зиян келтірілген жағдайда, ҚК 111-бабының 1-бөлігі бойынша қосымша біліктілік талап етілмейді, өйткені жасалған іс ҚР ҚК 295-бабының 1-бөлігі толығымен қамтылады.   

  Қылмыстық кодекстің 295-бабы бойынша қылмыстық жауапкершілікке тарту үшін осы бұзушылық пен туындаған қоғамдық қауіпті салдарлар арасында себеп-салдарлық байланыс орнату қажет. Сонымен қатар, себептік байланыс адамның әрекетімен немесе әрекетсіздігімен ғана емес, сонымен бірге зиянды салдардың тікелей себебі болған тиісті қауіпсіздік ережелерін бұзумен де белгіленуі керек.    

 Қылмыстың тақырыбы арнайы. Ол 16 жасқа толған, орындалатын жұмысына немесе атқаратын лауазымына байланысты Теміржол, су немесе әуе көлігінің қозғалысы мен пайдалану қауіпсіздігі ережелерін сақтауға міндетті жеке есі дұрыс адам болуы мүмкін. Осы қылмыс субъектілерінің шеңбері белгілі бір көлік қызметкерінің лауазымдық функцияларын реттейтін ведомстволық нормативтік актілермен анықталады. Оларға мыналар жатады:  

   - теміржол көлігінде: машинист, оның көмекшісі, пойыздың кондукторы, теміржол станциясының кезекшілері, Диспетчерлер және т. б.    

 - әуе көлігінде: ұшқыш, ұшақ штурманы, бортмеханик, әуе диспетчері және т. б.    

 - су көлігінде: кеме капитаны, оның көмекшісі, радио операторы, скипер және т. б.    

 Мұндай жағдайларда ҚК-нің 300, 392 немесе 393-баптары бойынша жауапты болатын жеке қайықтардың, спорттық ұшақтардың жүргізушілері, кассирлер, портерлер, сондай-ақ әскери қызметшілер бұл қылмыстың субъектілері бола алмайды.     

 Субъективті жағы қылмыстық менмендік немесе қылмыстық немқұрайлылық түріндегі кінәнің абайсыз түрімен сипатталады (ҚК 21-бабы). Бірінші жағдайда, кінәлі адам қозғалыс қауіпсіздігі немесе көлікті пайдалану ережелерінің нақты тармақтарын бұзу нәтижесінде заңда белгілі бір зиянды салдарлар туындауы мүмкін деп болжайды, бірақ жеткілікті негіздерсіз олардың алдын алуға жеңіл сенеді. Екінші жағдайда, кінәлі бұл салдардың пайда болу мүмкіндігін алдын-ала білмейді, дегенмен тиісті ұқыптылық пен алдын-ала ойластырылған жағдайда оларды болжауға тура келді және мүмкін болды.      ҚК-нің 295-бабының 2-бөлігінде абайсызда адамның өліміне әкеп соққан сол іс-әрекет үшін жауапкершілік белгіленді.    

 ҚК-нің 295-бабының 3-бөлігінде осы баптың 1-бөлігінде көзделген, абайсызда екі және одан да көп адамның өліміне әкеп соқтырған іс-әрекет үшін жауапкершілік белгіленген.негізгі құрамдағыдай, субъективті жағынан бір немесе бірнеше адамның өліміне абайсыздық қылмыстық менмендікте немесе қылмыстық немқұрайлылықта көрсетілуі мүмкін.     

ҚК-нің 295-бабының 4-бөлігінде, егер кінәлі адам осы баптың 1-3-бөліктерінде көзделген зиянды салдарлардың туындау қаупін көрінеу тудырған жағдайларда, орындалатын жұмысқа немесе атқаратын лауазымына байланысты осы ережелерді сақтауға міндетті адамның теміржол, әуе немесе су көлігінің қозғалысы немесе пайдалану қауіпсіздігі қағидаларын бұзғаны үшін жауапкершілік көзделген. Бұл ретте аталған салдарлардың туындау қатерін туғызу хабарландыруы кінәлінің аталған ережелерді бұзған кезде сөзсіз қоғамдық қауіпті салдарлар туындайтынын анық білгенін және болжағанын білдіреді.    

 Сондықтан ҚК-нің 295-бабының 4-бөлімінде көзделген іс-әрекет ҚК-нің 295-бабының 1-3-бөлімдерінде көрсетілген зиянды салдарлардың туындау қаупі туындаған кезден бастап аяқталған болып есептеледі. ҚК-нің 295-бабының 1-3-бөлімдерінде көзделген зиянды салдарлардың туындауының нақты қатерін жасау туралы мәселе нақты қылмыстық істің барлық мән-жайларын ескере отырып шешілуге тиіс. Заң шығарушының мұндай қадамы күрделі және объективті қауіпті техниканы басқару кезінде кішкене қадағалау мен немқұрайлылықтан туындайтын ауыр зардаптардың мүмкіндігіне байланысты.

Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі И. Ш. БОРЧАШВИЛИДІҢ Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексіне 2007 жылғы түсініктемесі                  

Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007 актінің қабылданған күні: 02.08.2007 қабылданған орны: жоқ актіні қабылдаған Орган: 180000000000 әрекет аймағы: 100000000000 норма шығарушы орган берген НҚА тіркеу нөмірі: 167 акт мәртебесі: new құқықтық қатынастар саласы: 028000000000 акт нысаны: COMM Заң күші: 1900 акт тілі: rus

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы