Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 281-бабы. Жарылыс қаупі бар объектілерде қауіпсіздік қағидаларын бұзу туралы түсініктеме
1. Егер бұл абайсызда адамның денсаулығына ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіруге әкеп соқса, жарылыс қаупі бар объектілерде немесе жарылыс қаупі бар цехтарда қауіпсіздік қағидаларын бұзу —
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.
2. Абайсызда адамның өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан дәл сол әрекет —
үш жылға дейінгі мерзімге белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыра отырып немесе онсыз алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан әрекет —
үш жылға дейінгі мерзімге белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыра отырып немесе онсыз үш жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі көрсетілген объектілерде қауіпсіздік қағидаларын бұзудың көптеген адам шығынына, ірі материалдық залалға әкеп соғуы мүмкін екендігінде.
Егер объектілердегі (кәсіпорындардағы, цехтардағы) технологиялық процестер қатты, сұйық немесе газ тәріздес күйдегі, белгілі бір концентрация деңгейіне жеткен кезде сыртқы факторлардың (соққының, ұшқынның, жоғары температураның және т.б.) әсерінен өздігінен жарылуға қабілетті заттарды пайдаланумен байланысты болса, олар жарылыс қаупі бар (қауіпті өндірістік объектілер) болып есептеледі. Оларға, атап айтқанда, тұтанатын, тотықтырғыш, жанғыш және жарылғыш заттар алынатын, пайдаланылатын, қайта өңделетін, сақталатын және жойылатын объектілер жатады.
Осы қылмыстың объектісі жарылыс қаупі бар жұмыстарды жүргізу саласындағы қоғамдық қауіпсіздік болып табылады.
Қосымша объектілері адамдардың өмірі мен денсаулығы, меншік, экологиялық қауіпсіздік болып табылады.
Қылмыстың объективтік жағы нормативтік құқықтық актілерде белгіленген талаптарға тікелей қайшы келетін әрекетпен де, осы талаптарды сақтамаудан көрінетін әрекетсіздікпен де сипатталады. Ол егер адамның өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соғуы мүмкін болса, жарылыс қаупі бар объектілерде немесе жарылыс қаупі бар цехтарда қауіпсіздік қағидаларын бұзудан тұрады.
Жарылыс қаупі бар объект — бұл оқ-дәрі, тротил, нитроглицерин сияқты жарылғыш заттар, сондай-ақ олардың құрамында осындай заттар бар бұйымдар, атап айтқанда, оқ-дәрілер, пиротехникалық бұйымдар, жарылғыш құрылғылар және т.б. орналастырылған жер учаскесі (үй-жай, қойма).
Жарылыс қаупі бар цех — бұл жарылғыш заттарды немесе оларды пайдалана отырып жасалған бұйымдарды өндіруге не пайдалануға байланысты жұмыстар жүзеге асырылатын, өндірістік жабдықтармен жарақтандырылған жер учаскесі.
Жарылыс қаупі бар жұмыстарды жүргізу қауіпсіздігі қағидалары деп жарылыс қаупі бар объектілерде жарылыс қаупі бар қоспалар мен қосылыстарды зиянсыз орналастыру, жобалау, өндіру, біріктіру, талдау, пайдалану, сақтау және тасымалдау мәселелерін реттейтін нормативтік актілер түсініледі.
Баптың диспозициясы бланкеттік сипатқа ие, сондықтан адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін оның жарылыс қаупі бар цехтардағы жұмыс қауіпсіздігі қағидаларының нақты қандай тармақтарын бұзғанын анықтау қажет.
Қағидаларды бұзу деп өндірістік-техникалық тәртіпті бұзуды, тиісті кәсіпорындар мен цехтарда арнайы қауіпсіздік қағидаларын бұзуды түсіну керек.
Өндірістік-техникалық тәртіпті бұзу деп өндірістік процестерді жүргізудің белгіленген тәртібінен ауытқуды түсіну керек. Мысалы, жарылыс қаупі бар заттар концентрациясының шекті нормаларын асыру, өндіріс технологиясын сақтамау, жобалық құжаттама талаптарын сақтамау, жұмыс орындарын ауаны тазарту құралдарымен (желдеткішпен) қамтамасыз етпеу. Қағидаларды бұзу деп жарылғыш заттармен және жарылыс қаупі бар заттармен жұмыс істеу кезінде техника қауіпсіздігін сақтау жөніндегі белгіленген талаптардан ауытқуды да есептеуге болады. Мысалы, темекі шегу, ұшқын тудыруы мүмкін заттарды пайдалану, соның салдарынан өрттің шығуы.
Негізгі нормативтік құжат — Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2014 жылғы 30 желтоқсандағы № 343 бұйрығымен бекітілген Жарылыс жұмыстарын жүргізетін қауіпті өндірістік объектілер үшін өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету қағидалары болып табылады.
Жарылыс қаупі бар деп танылмаған объектілерде қауіпсіздік қағидаларын бұзу, тіпті осындай бұзушылықтардың нәтижесінде жарылыс болып, түсініктеме беріліп отырған бапта көзделген зардаптар туындаған жағдайда да, қарастырылып отырған қылмыстың құрамын құрамайды. Мысалы, тұрмыстық жағдайда жарылғыш заттармен (бензинмен), пиротехникалық бұйымдармен, газ баллондарымен жұмыс істеу қағидаларын бұзу орын алса, жауаптылық ҚК-нің 156-бабы «Еңбекті қорғау қағидаларын бұзу», 204-бабы «Бөтеннің мүлкін абайсызда жою немесе бүлдіру», 277-бабы «Тау-кен немесе құрылыс жұмыстарын жүргізу кезіндегі қауіпсіздік қағидаларын бұзу», 292-бабы «Өрт қауіпсіздігі талаптарын бұзу» немесе басқа баптар бойынша туындауы мүмкін.
Жарылыс қаупі бар объектілер мен жарылыс қаупі бар цехтарда жұмыстар жүргізу қауіпсіздігі Қазақстан Республикасының Еңбек кодексімен де реттеледі. Еңбек кодексінің 15-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі еңбек, еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын әзірлейді және оның іске асырылуын қамтамасыз етеді (1-тармақ); тиісті уәкілетті органдардың еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы нормативтік құқықтық актілерді қабылдау тәртібін белгілейді (6-тармақ).
Ұйымда еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі нұсқаулықтарды әзірлеу мен бекітуді жұмыс беруші уәкілетті орган белгілеген тәртіппен жүзеге асырады.
Жарылғыш заттар ұғымы ҚК-нің 255-бабына берілген түсініктемеде қарастырылған.
Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық болып табылады. Жарылыс қаупі бар объектілерде қауіпсіздік қағидаларын бұзу адамның денсаулығына ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтірілген сәттен бастап аяқталған деп есептеледі. Міндетті белгісі — тиісті қағидаларды бұзу мен зардаптардың туындауы арасындағы себепті байланыстың болуы.
Қоғамға қауіпті зардаптардың белгілері (адамның денсаулығына ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіру, адамның өлімі немесе өзге де ауыр зардаптар, екі немесе одан да көп адамның өлімі) ҚК-нің 277-бабына берілген түсініктемеде қарастырылған.
Қылмыстың субъективтік жағы абайсыздықпен сипатталады. Кінәлі адам жарылыс қаупі бар объектілерде немесе жарылыс қаупі бар цехтарда қауіпсіздік қағидаларын бұзып отырғанын түсінеді, қоғамға қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала біледі, алайда оған жеткілікті негіздер болмаса да, өзіне сенімділікпен осы зардаптардың алдын алуға болады деп үміттенеді не қажетті мұқияттылық пен сақтық танытқанда мұндай зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала білуге тиіс және біле алатын болса да, оларды алдын ала білмейді.
Қылмыстың субъектісі — қызметінің сипатына қарай жарылыс қаупі бар кәсіпорындардағы жұмыспен байланысты, 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
ҚК-нің 281-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатпайтын, онша ауыр емес қылмыстар санатына жатады.
ҚК-нің 281-бабының 2, 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Указ Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
