Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 76-бабына түсініктеме. Ауыр мән-жайлардың тоғысуы салдарынан жазадан босату және жазаны өтеуді кейінге қалдыру
1. Қылмыстық теріс қылық немесе ауырлығы онша емес және орташа ауырлықтағы қылмыс жасағаны үшін сотталған адам, егер өрт немесе дүлей зілзала, отбасының жалғыз еңбекке қабілетті мүшесінің ауыр науқастануы немесе қайтыс болуы не басқа да төтенше мән-жайлар салдарынан оның отбасы үшін аса ауыр зардаптарға әкеп соққан мән-жайлар туындаса, соттың шешімімен жазадан босатылуы мүмкін.
2. Ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасағаны үшін бас бостандығынан айыруға сотталған адамға, террористік немесе экстремистік қылмыс жасағаны үшін, не қылмыстық топ құрамында немесе кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс жасағаны үшін сотталған адамдарды қоспағанда, сот осы баптың бірінші бөлігінде көрсетілген негіздер болған кезде жазаны өтеуді үш айға дейінгі мерзімге кейінге қалдыруы мүмкін.
Кәмелетке толмаған адам он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адамға қатысты қылмыс жасаған жағдайда, жазаны өтеуді кейінге қалдыруға қойылған шектеу оған қолданылмайды.
Қазақстан Республикасының ҚК-де «жазадан босату және жазаны өтеуді кейінге қалдыру» (ҚК-нің 76-бабы) қылмыстық-құқықтық нормасының көзделуін заң шығарушының ізгілікті әрі әділ ұстанымы деп санаған жөн.
Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігіне сәйкес, қылмыстық теріс қылық немесе ауырлығы онша емес және орташа ауырлықтағы қылмыс жасағаны үшін сотталған адам, егер өрт немесе дүлей зілзала, отбасының жалғыз еңбекке қабілетті мүшесінің ауыр науқастануы немесе қайтыс болуы не басқа да төтенше мән-жайлар салдарынан оның отбасы үшін аса ауыр зардаптарға әкеп соққан мән-жайлар туындаса, соттың шешімімен жазадан босатылуы мүмкін. Бұл мән-жайлардың тізбесі түпкілікті болып табылмайды. ҚК-нің 76-бабының 1-бөлігін аталған мән-жайларға ұқсас өзге де мән-жайлар болған кезде қолдануға болады.
ҚК-нің 76-бабының 1-бөлігін қолдану үшін мынадай шарттардың болуы қажет:
адам қылмыстық теріс қылық немесе ауырлығы онша емес не орташа ауырлықтағы қылмыс жасағаны үшін сотталған болуы тиіс;
өрт, дүлей зілзала, ауыр науқастану, отбасының жалғыз еңбекке қабілетті мүшесінің қайтыс болуы немесе өзге де төтенше мән-жайлар салдарынан оның отбасы үшін аса ауыр зардаптарға әкеп соққан төтенше мән-жайлар туындауы тиіс.
Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігін сотталған адамға көрсетілген негіздер болған кезде қолдану соттың міндеті емес, құқығы болып табылатынын ескеру қажет. Заң ҚК-нің 76-бабын қолдану мүмкіндігін сотталған адамға тағайындалған жазаның түрімен байланыстырмайды. Бұл аталған норманы айыппұлға, қоғамдық жұмыстарға тартуға, қамаққа алуға, бас бостандығынан айыруға және ҚК-нің 40-бабында көзделген жазаның басқа да түрлеріне сотталған адамға қолдануға болатынын білдіреді.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысының 8-тармағында ҚПК-нің 393-бабының 6-бөлігіне сәйкес, сот отырысында заңда көзделген мән-жайлар анықталған жағдайда, қылмыстық жаза тағайындала отырып, оны өтеуден босату туралы айыптау үкімі шығарылатыны айтылған. Атап айтқанда, қылмыстық теріс қылық, ауырлығы онша емес немесе орташа ауырлықтағы қылмыс жасаған адамға қатысты қылмыстық жаза тағайындала отырып, оны өтеуден босату туралы айыптау үкімі, егер туындаған төтенше мән-жайлар оның отбасы мүшелері үшін аса ауыр зардаптарға әкеп соққан жағдайда да шығарылуы мүмкін (ҚК-нің 76-бабының 1-бөлігі).
Сондай-ақ, егер түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігінде қылмыстық теріс қылық немесе ауырлығы онша емес және орташа ауырлықтағы қылмыс жасаған адамды соттың жазаны өтеуден босату мүмкіндігі көзделсе, ал түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде сот тағайындаған жазаны кейінге қалдыру мүмкіндігі көзделгенін ескеру қажет. Ауыр немесе аса ауыр қылмыс үшін айыптау үкімін шығару кезінде, егер үкім шығарылған сәтке дейін төтенше мән-жайлар туындап, түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде көзделген осы норманы қолдану шарттары болған жағдайда, сот үкімде сотталған адамға жазаны өтеуді заңда белгіленген мерзімге (3 айға дейін) кейінге қалдыруды қолданатынын көрсетеді және осыған байланысты сотталушыны қамаудан босатады. Заң шығарушы жазаны өтеуді кейінге қалдыру үш айға дейінгі мерзімге берілуі мүмкін деп белгілегендіктен, сот жазаны өтеуді, мысалы, 1 немесе 2 айға кейінге қалдыра алады.
ҚПК-нің 475-бабы 1-бөлігінің 3) тармағына сәйкес, адамды қоғамдық жұмыстарға тартуға, түзеу жұмыстарына, бас бостандығын шектеуге немесе бас бостандығынан айыруға соттау туралы үкімнің орындалуы, егер жазаны дереу өтеу сотталған адам немесе оның отбасы үшін өрт немесе дүлей зілзала, ауыр науқастану немесе отбасының жалғыз еңбекке қабілетті мүшесінің қайтыс болуы не басқа да төтенше мән-жайлар салдарынан ауыр зардаптарға әкеп соғуы мүмкін болса, сот белгілеген мерзімге, бірақ алты айдан аспайтын мерзімге, ал ҚК-нің 76-бабының 2-бөлігінде көрсетілген адамдарға қатысты үш айдан аспайтын мерзімге кейінге қалдырылуы мүмкін.
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігіне сәйкес жазаны өтеуді кейінге қалдыруды қолдану үшін мынадай негіздердің болуы қажет:
адам террористік немесе экстремистік қылмыс жасағаны үшін, не қылмыстық топ құрамында немесе кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс жасағаны үшін сотталған адамдарды қоспағанда, ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасағаны үшін бас бостандығынан айыруға сотталған болуы тиіс;
өрт, дүлей зілзала, ауыр науқастану, отбасының жалғыз еңбекке қабілетті мүшесінің қайтыс болуы немесе басқа да төтенше мән-жайлар түріндегі, оның отбасы үшін аса ауыр зардаптарға әкеп соққан төтенше мән-жайлар туындауы тиіс;
жазаны өтеуді кейінге қалдыру үш айға дейінгі мерзімге тағайындалады.
Дүлей зілзалаларға, мысалы, жер сілкінісі мен су тасқынын жатқызуға болады.
Төтенше мән-жайлардың салдарынан сотталған адамның отбасы үшін туындаған аса ауыр зардаптарға тұрғын үйдің болмауын, тамақтануға қаражаттың жоқтығын жатқызуға болады.
ҚК-нің 11-бабының 4-бөлігіне сәйкес, ауыр қылмыстар деп ҚК бабының санкциясында көзделген ең жоғары жаза он екі жылдан аспайтын мерзімге бас бостандығынан айыру түрінде белгіленген қасақана іс-әрекеттер танылады.
Аса ауыр қылмыстар деп Қылмыстық кодексте он екі жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыру, өмір бойына бас бостандығынан айыру немесе өлім жазасы түріндегі жаза көзделген қасақана қылмыстар танылады (ҚК-нің 11-бабының 5-бөлігі).
Заңда көрсетілген негіздер болған кезде сот жазаны өтеуді кейінге қалдырудың қарастырылып отырған түрін қолданбауы мүмкін, яғни осы норманы қолдану соттың құқығы болып табылады, бірақ міндеті емес. Бұл жағдайда сот, мысалы, ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыру жазасын өтеуге тиіс адамды қамаудан босатқан кезде халық үшін туындауы мүмкін қауіпті, сондай-ақ оның жазаны өтеуден жалтару мүмкіндігін ескеруі тиіс.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Сот үкімі туралы» нормативтік қаулысының 13-тармағында ҚК-нің 76-бабының 2-бөлігі негізінде, осы нормада белгіленген шектеулерді ескере отырып, төтенше мән-жайлар салдарынан олардың отбасы мүшелері үшін аса ауыр зардаптар туындаған жағдайда ауыр және аса ауыр қылмыс жасаған адамдарға қатысты жаза тағайындала отырып, жазаны өтеуді кейінге қалдыру туралы айыптау үкімі шығарылатыны айтылған.
Бұл ретте соттар ҚК-нің 76-бабының 2-бөлігінде көзделген негіздердің кем дегенде біреуінің болуы оларды жазаны өтеуді кейінге қалдыру мәселесін уәждерін келтіре отырып талқылауға және шешуге міндеттейтінін ескеруі тиіс.
Жазаны өтеуді кейінге қалдыру мынадай қылмыстар үшін сотталған адамға қолданылмайды:
террористік қылмыс;
экстремистік қылмыс;
қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыс;
кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс.
Кәмелетке толмаған адам он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адамға қатысты қылмыс жасаған жағдайда, жазаны өтеуді кейінге қалдыруға қойылған шектеу оған қолданылмайды.
Террористік қылмыстардың тізбесі ҚК-нің 3-бабының 30) тармағында; экстремистік қылмыстардың тізбесі ҚК-нің 3-бабының 39) тармағында берілген; қылмыстық топ ұғымы ҚК-нің 3-бабының 24) тармағына берілген түсініктемеде ашылған; кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстардың тізбесі ҚК-нің 3-бабының 42) тармағында берілген (ҚК-нің 3-бабына түсініктемені қараңыз).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
