Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 111-бабы. Дәлелдемелер ұғымы туралы түсініктеме
1. Қылмыстық іс бойынша дәлелдемелер деп осы Кодексте айқындалған тәртіппен анықтау органы, анықтаушы, тергеуші, прокурор, сот Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде көзделген іс-әрекеттің бар немесе жоқ екенін, осы іс-әрекеттің күдікті, айыпталушы немесе сотталушы тарапынан жасалғанын немесе жасалмағанын, оның кінәлілігін немесе кінәсіздігін, сондай-ақ істі дұрыс шешу үшін маңызы бар өзге де мән-жайларды анықтайтын, заңды түрде алынған нақты деректер танылады.
2. Қылмыстық істі дұрыс шешу үшін маңызы бар нақты деректер: күдіктінің, айыпталушының, жәбірленушінің, куәнің, қорғауға құқығы бар куәнің, сарапшының, маманның айғақтарымен; сарапшының, маманның қорытындысымен; заттай дәлелдемелермен, процестік әрекеттердің хаттамаларымен және өзге де құжаттармен белгіленеді.
Қылмыстық істің қылмыстық процестің бір сатысынан екінші сатысына, сатылардың ішіндегі бір кезеңнен екінші кезеңге өтуі, іс бойынша процестік шешімдер қабылдау, процестік, тергеу және сот әрекеттерін жүргізу тек қылмыстық құқық бұзушылықтың жасалу мән-жайларын дәлелдеу процесінде, негізінен, тергеу және сот әрекеттерінің көмегімен алынатын дәлелдемелердің (фактілердің, дәлелдердің) негізінде ғана мүмкін болады (ҚПК-нің 111-бабының 1-бөлігі).
Мысалы, қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны туралы күдік жариялауға негіз болатын жеткілікті дәлелдемелер болған кезде тергеуші күдіктінің іс-әрекетін саралау туралы уәжді қаулы шығарады (ҚПК-нің 203-бабының 1-бөлігі). Немесе іс бойынша барлық тергеу әрекеттері орындалды, ал жиналған дәлелдемелер айыптау актісін жасау үшін жеткілікті деп таныған кезде тергеуші бұл туралы күдіктіге хабарлауға, оған істің барлық материалдарымен жеке өзі де, қорғаушының көмегімен де танысу құқығын, сондай-ақ сотқа дейінгі тергеп-тексеруді толықтыру немесе іс бойынша басқа да шешімдер қабылдау туралы өтінішхаттар мәлімдеу құқығын түсіндіруге міндетті (ҚПК-нің 294-бабының 1-бөлігі). Ақырында, сот отырысында іс бойынша барлық дәлелдемелер тікелей зерттелуге жатады. Сот сотталушының, жәбірленушінің, куәлардың айғақтарын тыңдауға, сарапшылардың қорытындыларын жария етуге және зерттеуге, заттай дәлелдемелерді қарап-тексеруге, хаттамалар мен өзге де құжаттарды жария етуге, дәлелдемелерді зерттеу бойынша басқа да сот әрекеттерін жүргізуге тиіс (ҚПК-нің 331-бабының 1-бөлігі). Айыптау үкімі болжамдарға негізделе алмайды және сот талқылауы барысында сотталушының қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлілігі сот зерттеген дәлелдемелердің жиынтығымен расталған жағдайда ғана шығарылады (ҚПК-нің 393-бабының 3-бөлігі).
ҚПК-нің 111-бабының 1-бөлігінің нормалары іс бойынша дәлелдемелерді алудың заңдылығын, яғни оларды ҚПК нормалары негізінде және ҚПК реттейтін тәртіппен жинауды атап көрсетеді. Дәлелдемелерді (нақты деректерді) алудың заңдылығы іс бойынша іс жүргізу кезінде қылмыстық процестің барлық қағидаттары мен сотқа дейінгі тергеп-тексеру және басты сот талқылауының жалпы шарттарын сақтамайынша мүмкін емес. Олар жиналатын дәлелдемелер сапасының аса маңызды кепілдіктері болып табылады. Қылмыстық процестің іс жүзінде әрбір қағидаты және оның жоғарыда аталған сатыларының жалпы шарттары істі заңды, негізді және әділ шешу үшін маңызы бар мән-жайларды дәлелдеу мәселесіне бағытталған (ҚПК-нің екінші тарауының нормаларына берілген түсініктемені қараңыз). ҚПК нормаларымен сондай-ақ жауап алу, беттестіру, қарап-тексеру, мәйітті эксгумациялау, куәландыру және басқа да тергеу және сот әрекеттерін жүргізудің шарттары, негіздері, реттілігі және оларды ресімдеу тәртібі нақты реттелген. Осы қағидалардан ауытқу олардың көмегімен алынған нақты деректердің дәлелдемелер ретінде жол берілмейтін деп танылуына әкеп соғады.
3. Іс бойынша іс жүргізу кезіндегі дәлелдеу процесі (дәлелдемелерді жинау, зерттеу, бағалау, пайдалану) Қылмыстық кодексте көзделген іс-әрекеттің бар немесе жоқ екенін, сондай-ақ істі дұрыс шешу үшін маңызы бар өзге де мән-жайларды анықтауға бағытталған. Іс бойынша дәлелдемелерді жинаудың мәні мен мақсаты осында. Басқаша айтқанда, дәлелдемелер белгілі бір нәрсені растауға немесе теріске шығаруға қызмет етуге тиіс. Сөзсіз, жиналатын дәлелдемелер мен ҚПК-нің 113-бабында белгіленген қылмыстық іс бойынша дәлелденуге жататын мән-жайлар арасында тікелей әрі тығыз байланыс болуы қажет.
4. ҚПК-нің 111-бабының 2-бөлігінің нормалары дәлелдемелік ақпарат көздерінің шеңберін, яғни оны алудың бастапқы нысандарын бекітеді. Әрине, бұлар – тірі адамдардың (күдіктілердің, айыпталушылардың, жәбірленушілердің, куәнің, қорғауға құқығы бар куәнің, сарапшының, маманның, азаматтық талапкердің, азаматтық жауапкердің) айғақтары; дербес арнайы дереккөз ретінде сарапшының қорытындысы және маманның қорытындысы қарастырылады; заттай дәлелдемелер (қылмыстық әрекеттің іздері, олар әртүрлі нысандар мен жай-күйлерде болуы мүмкін) бөліп көрсетілген; процестік әрекеттердің, оның ішінде тергеу немесе сот әрекеттерінің хаттамалары көзделген (бұл – дереккөздердің үлкен тобы, мысалы, қарап-тексеру, мәйітті эксгумациялау, куәландыру, тану үшін көрсету, тергеу эксперименті, жауап алу хаттамалары, сот отырысының қаулысы мен хаттамасы, жеке қаулы, ұсыну және т.б.); «өзге де құжаттар» деп аталатын құжаттар жеткілікті түрде кең ауқымда көрсетілген (мысалы, қылмыстық процесс қатысушылары ұсынған немесе қылмыстық процесті жүргізетін органдардың сұрау салулары бойынша талап етіп алдырылған барлық материалдар, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастауға себеп болған барлық материалдар және т.б.).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Автор: Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
