65-бапқа түсініктемелер. Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексі дәлелдемелерінің жол берілуі
1. Егер дәлелдеме осы Кодексте көзделген тәртіппен алынған болса, оны сот рұқсат етілген деп таниды.2. Жол берілетін дәлелдемелер ретінде аудио-, бейнежазбалар, оның ішінде бақылау және (немесе) тіркеу аспаптарымен алынған, фото - және (немесе) кинотүсірілім материалдары, электрондық, цифрлық және өзге де материалдық жеткізгіштердегі басқа да материалдар танылуы мүмкін.3. Заң бойынша белгілі бір дәлелдермен расталуы керек істің мән-жайлары басқа дәлелдермен расталмайды.Бұл мақала дәлелдемелердің рұқсат етілуіне қойылатын жалпы және арнайы талаптарды анықтайды.Дәлелдемелерге жол беру ережесінің құқықтық негізі заңсыз тәсілмен алынған дәлелдемелердің заңды күші жоқ екендігі туралы сот төрелігінің конституциялық қағидаты болып табылады (Конституцияның 77-бабы 3-тармағының 9) тармақшасы).Дәлелдемелердің рұқсат етілуі негізделген шешім шығарудың қажетті шарты болып табылады, онда маңызды фактілер дәлелдемелермен расталған (Жоғарғы Соттың 2003 жылғы 11 шілдедегі "Сот шешімі туралы" № 5 нормативтік қаулысының 5-тармағы), 1. Заң әдебиеттеріндегі дәлелдемелердің рұқсат етілуі деп заң шығарушы мойындаған осы дәлелдемелер көзінің процестік дәлелдеу құралы ретінде қызмет етуге жарамдылығы, не процестік әрекеттерді жасау үшін заңнамада көзделген шарттардың жиынтығы, олардың реттілігі, процестік әрекеттерді бекіту және ресімдеу тәртібі, процестік мерзімдер, не соттың заңда көзделген дәлелдемелердің түрлерін ғана пайдалана алатын ережесі, не заңда көзделген дәлелдемелердің түрлерін ғана пайдалана алатын ереже түсініледі. анықталған, нақты істерді шешу процесінде дәлелдеу құралдарын пайдалануды заңмен алдын-ала шектеу._________________27 Громов H. A. қылмыстық іс бойынша дәлелдеу кезінде ОРД дәлелдемелері мен нәтижелерін пайдалану критерийі/H. A. Громов, Ю.В. Францифорое, В. Ю. Алферов// тергеуші.- 2000. - № 1. - Б. 9; Кипнис Н. М.қылмыстық сот ісін жүргізудегі дәлелдемелердің рұқсат етілуі //М., 1995. Б.5.
1.1. Дәлелдемелердің рұқсат етілуі заңмен әртүрлі тәсілдермен айқындалады: - дәлелдеудің іс жүргізу нысанын сақтауға қойылатын жалпы талаптарды белгілеу арқылы: барлық істер бойынша олардың санатына қарамастан, дәлелдемелерді жинау, ұсыну және зерттеу тәртібін сақтай отырып, заңмен белгіленген дәлелдеу құралдарынан ақпарат алу туралы талап сақталуы тиіс. Бұл талаптарды бұзу дәлелдемелерге жол бермеуге әкеледі. Дәлелдемелердің жол берілуіне қойылатын жалпы талаптар АІЖК - нің 65-бабының бірінші бөлігінде белгіленген; - істің мән-жайларын (оң жол берілуін) анықтау үшін белгілі бір дәлелдемелерді пайдалануды ұйғаратын арнайы қағидаларды белгілеу арқылы. Жол берудің мұндай арнайы сипаты АІЖК - нің 65-бабының үшінші бөлігінде белгіленген; - белгілі бір мәліметтерді жол берілетін дәлелдемелер ретінде пайдалануға тыйым салатын арнайы қағидаларды белгілеу арқылы (теріс жол беру). Фактілер туралы мәліметтерді рұқсат етілген дәлелдемелер ретінде пайдалануға тыйым салу АІЖК-нің 66-бабында белгіленген.Қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысты заң әдебиеттерінде дәлелдемелерге жол берудің мынадай критерийлері бөлінеді: - дәлелдеудің тиісті субъектісі; - дәлелдемелердің тиісті көзі; - дәлелдемелерді жинаудың тиісті тәсілі; - іс жүргізу әрекетін жүргізудің және ресімдеудің тиісті тәртібі____________________28 Зажицкий в.И. қылмыстық іс жүргізуді дәлелдеудегі ақпарат көздері / В. И. Зажицкий / / кеңестік Әділет. - 1983.- № 8. - Б.6.
Көрсетілген критерийлер қандай да бір дәрежеде дәлелдемелердің жол берілуін айқындау кезінде, оның ішінде теріс жол берілуін белгілеу кезінде (АІЖК-нің 66-бабының бірінші бөлігі) азаматтық сот ісін жүргізуде қолданылады.1.2. Дәлелдеменің рұқсат етілуіне қойылатын жалпы талап оны АІЖК-де көзделген тәртіппен алу болып табылады.АІЖК нормаларында мынадай дәлелдемелерді алудың белгілі бір тәртібі көзделген: тараптар мен үшінші тұлғаларға ауызша және жазбаша түсініктемелер беру (АІЖК-нің 202-бабы); куәлармен айғақтар беру (АІЖК-нің 203, 204, 206, 207-баптары); сараптама жүргізу (АІЖК-нің 82, 87-баптары); сот отырыстарының хаттамаларын жасау (АІЖК-нің 282, 283-баптары), аудио-немесе бейнежазбаларды жүргізу (АІЖК-нің 282, 283-баптары); іс жүргізу әрекеттерін жасау жолымен алынған деректер (АІЖК-нің 74, 96, 97-баптары және т.б.) және т. б. барлық дәлелдемелерді сот тікелей сот отырысында зерттейді (АІЖК-нің 186-бабы).1.3. Дәлелдеменің рұқсат етілуін сот мойындайды. Іске қатысушы тұлғалар дәлелдемелерді жол берілетін ретінде ұсынуға және іске қатысушы өзге тұлғалар ұсынған дәлелдемелердің жол берілетіндігіне дау айтуға құқылы.Дәлелдемелерге жол беру туралы мәселені сот тексереді және іске қатысушы адам дәлелдемелерге жол бермеу мән-жайларының бар-жоғын мәлімдеген жағдайда (АІЖК-нің 66-бабы).2. Осы баптың екінші бөлігінде ғылыми-техникалық құралдарды пайдалану арқылы алынған жол берілетін дәлелдемелердің түрлері: аудио - және (немесе) бейнежазба, оның ішінде бақылау және (немесе) бекіту аспаптарымен алынған фото материалдар нақтыланды- және (немесе) кино түсіру, электрондық, цифрлық және өзге де материалдық тасығыштардағы басқа да материалдар.Жол берілетін дәлелдемелер түрлерінің бұл тізбесі ашық болып табылады және азаматтық сот ісін жүргізуге жаңа технологиялардың дамуы мен енгізілуіне қарай заңда тікелей көрсетілмеген өзге де материалдық жеткізгіштерде алынған материалдарды дәлелдемелер ретінде пайдалануға мүмкіндік береді.Егер заңда оларды пайдалануға тікелей тыйым салынбаса, аталған жазбалар мен материалдарды сот рұқсат етілген дәлелдемелер ретінде тануы мүмкін. Мысалы, жасырын тергеу әрекетін жүргізу кезінде алынған аудиожазбаны жол берілетін дәлелдеме деп тану үшін ҚІЖК-нің 232, 242-баптарында көзделген шарттар мен негіздемелерді сақтау қажет. Белгіленген рәсімді бұзу аудиожазбаны рұқсат етілген дәлелдемелер қатарынан алып тастауға әкеп соғады.Осы бапта көрсетілген дәлелдемелерді жол берілетін деп тану үшін АІЖК-нің 99-бабының екінші бөлігіне сәйкес оларды сотқа ұсыну не соттың жәрдемімен алу рәсіміне қойылатын талаптарды сақтау қажет.3. Осы баптың үшінші бөлігінде дәлелдемелердің рұқсат етілуіне арнайы талаптар белгіленеді, онда кейбір жағдайларда заңмен нақты дәлелдеу құралдары көзделеді, олар мән-жайларды растауы мүмкін (оң рұқсат).3.1. Мәселен, АК-нің 152-бабының 1-тармағында жазбаша нысанда бірқатар мәмілелер жасасу міндеттілігі көзделген. Мәміленің жай жазбаша нысанын сақтамау оның жарамсыздығына әкеп соқпайды, бірақ дау туындаған жағдайда Тараптарды оның жасалғанын, мазмұнын немесе айғақтардың орындалғанын растау құқығынан айырады. Алайда Тараптар мәміленің жасалуын, мазмұнын немесе орындалуын жазбаша немесе айғақтардан басқа өзге де дәлелдемелермен растауға құқылы (АК 153-бабының 1-тармағы).
Мысалы, өзге дәлелдемелерге сотқа дейінгі тергеп-тексеру материалдары, оның ішінде күдіктіден жауап алу хаттамасында тіркелген мәміле жасау мән-жайлары туралы адамның айғақтары жатқызылуы мүмкін. Борышты борышкер деп тану немесе борышты төлеуді кейінге қалдыру туралы өтініш SMS-хат алмасу және т. б. арқылы берілген хабарламада білдірілуі мүмкін, сонымен бірге, АК-нің 724-бабының 2-тармағына сәйкес қарыз шарты жазбаша нысанда жасалуы тиіс жағдайларда, шарт алдаудың ықпалымен жасалған кезде куәгерлердің айғақтары арқылы дауласуға жол беріледі, тараптар өкілдерінің зорлық-зомбылық, қауіп-қатер, қасақана келісімі немесе ауыр жағдайлардың тоғысуы (АК 159-бабының 9, 10-тармақтары). Мәмілені жасау мән-жайлары бөлігінде айғақтар мәміленің жарамдылығына дау айту кезінде жол беріледі (АК-нің 159, 160-баптары).Материалдық құқық нормаларында борышкердің міндеттемені орындау фактісі қандай дәлелдермен расталуы мүмкін екендігі де қарастырылған. Мысалы, АК-нің 290-бабының 1, 2-тармақтарында міндеттеменің орындалуын куәландыру тәсілдері көзделген.3.2. Кейбір мәмілелер үшін заң оларды жасаудың міндетті нотариаттық нысанын белгілейді, мұндай нысанды сақтамау мәміленің жарамсыздығына әкеп соғады. Мұндай жағдайларда мәміле жасасу фактісі құжаттың нотариат куәландырған мәтінімен ғана расталады, оны өзге, оның ішінде жазбаша дәлелдемелермен алмастыруға болмайды.Осылайша, жазбаша нотариаттық нысанда мүлікті басқаруға және нотариаттық куәландыруды талап ететін мәмілелер жасауға сенімхат, сондай-ақ сенім білдірілген өкілеттіктерді басқа тұлғаға беретін сенімхат жасалуы тиіс (АК-нің 167-бабының 2-тармағы, 169-бабының 2-тармағы); жазбаша нотариаттық нысанда жасалған мәмілеге негізделген талапты басқаға беру (АК-нің 167-бабының 2-тармағы) АК 346 бабы 1); рента шарты (АК 518-бабы), өсиет (АК 1050-бабы); ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкін бөлу туралы келісім, неке шарты, суррогат ана болу шарты, алимент төлеу туралы келісім (37-баптың 2-тармағы, 40-баптың 2-тармағы, 54-бап, 158-бап КоБС) және т. б. Жоғарғы Соттың 2003 жылғы 20 наурыздағы "соттардың азаматтық процестік процестің кейбір нормаларын қолдануы туралы" № 2 нормативтік қаулысының 9-тармағына сәйкес "заң бойынша белгілі бір дәлелдемелермен расталуы тиіс істің мән-жайлары (мысалы, мәміленің елеулі шарттары бойынша дау туындаса, шарт), басқа дәлелдермен растауға болмайды.Ресей заң әдебиеттерінде дәлелдемелердің рұқсат етілуін шектеу нотариаттық нысанды қажет ететін мәмілелер үшін де қарастырылғанына күмән бар. Дәлелдердің бірі ретінде сотқа материалдық құқық нормасымен нотариаттық нысанды бұза отырып жасалған, бірақ толық немесе ішінара орындалған мәмілені жарамды деп тану құқығы берілгендігі көрсетілген (Ресей Федерациясы АК 165-бабының 1-тармағы, АК 154-бабының 2-тармағы)29____________________29 Ресейдің азаматтық іс жүргізу құқығы: жоғары оқу орындарына арналған оқулық /Г 75 ред.Шакарян м. с. - 1998 ж. 192-193 ББ.
3.3. Істің мән-жайларын растау үшін белгілі бір дәлелдеу құралдары іс жүргізу құқығының нормаларында көзделуі мүмкін.Мәселен, мысалы, ешкіммен алмастырылмайтын міндетті дәлел: - азаматты әрекетке қабілетсіз деп тану туралы іс бойынша сот-психиатриялық сараптаманың қорытындысы (АІЖК-нің 325-бабының екінші бөлігі), азаматты әрекетке қабілетті деп тану туралы (АІЖК-нің 328-бабының екінші бөлігі);
- адамды Маскүнемдікпен, нашақорлықпен немесе уытқұмарлықпен ауырады деп тану және оған азаматты психиатриялық стационарға мәжбүрлеп жатқызу туралы іс бойынша (АІЖК-нің 335-бабының екінші бөлігі) не Маскүнемдікпен, нашақорлықпен немесе уытқұмарлықпен ауыратын азаматты наркологиялық ұйымға мәжбүрлеп емдеуге жіберу туралы іс бойынша мәжбүрлеп емдеу шараларын қолдану қажеттілігі туралы дәлелді медициналық қорытынды (екінші бөлім АІЖК-нің 341-баптары);- Денсаулық сақтау ұйымының туберкулезбен ауыратын және емдеуден жалтарған азаматты мәжбүрлеп емдеу туралы іс бойынша туберкулезбен ауырады деп тану туралы қорытындысы (АІЖК-нің 346-бабының екінші бөлігі) және т. б.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ
Астана, 2016 жыл
УДК 347 (574)
К 63
ISBN 978-601-236-042-4
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
