73-бапқа түсініктемелер. Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексінің дәлелдемелерін ұсыну
1. Дәлелдемелерді тараптар және іске қатысатын басқа да адамдар істі сот талқылауына дайындау сатысында бірінші сатыдағы сотқа ұсынады.
Егер істі сот талқылауына дайындау сатысында оларды ұсыну мүмкін .стігін оларды ұсынған адамдар негіздейтін болса, дәлелдемелер сот талқылауы сатысында ұсынылуы мүмкін.Осы Кодекстің 404-бабының екінші бөлігінде көзделген жағдайда дәлелдемелер апелляциялық сатыдағы сотқа ұсынылуы мүмкін.Тараптарда бар дәлелдемелерді сотқа ұсынбау бұл дәлелдемелерді апелляциялық, кассациялық сатылардағы сотқа ұсыну мүмкіндігін болдырмайды.
2. Істі дұрыс шешу үшін маңызы бар мән-жайларды сот тараптардың және іске қатысатын басқа да адамдардың талаптары мен қарсылықтары негізінде, қолдануға жататын материалдық және процестік құқық нормаларын ескере отырып айқындайды. Адам істі сот талқылауына дайындау барысында не осы баптың бірінші бөлігінде белгіленген жағдайларда сот талқылауы барысында ашылған дәлелдемелерге ғана сілтеме жасауға құқылы.
3. Сот тараптарға және іске қатысатын басқа да адамдарға істі дұрыс шешу үшін қажетті қосымша дәлелдемелерді ұсынуға құқылы.
4. Тараптар мен іске қатысатын басқа да адамдар үшін дәлелдемелерді ұсыну қиын болған жағдайда, бірінші сатыдағы сот олардың өтінішхаты бойынша оларға дәлелдемелерді талап етуге жәрдем көрсетеді. Бірінші сатыдағы сот қанағаттандырмай қалдырған тарапқа қажетті дәлелдемелерді талап етуге жәрдемдесу туралы өтініш апелляциялық сатыдағы сот алдында апелляциялық шағымда немесе сот отырысында мәлімделуі мүмкін.
5. Дәлелдемелерді талап етуге жәрдемдесу туралы өтінішхатта дәлелдеме, сондай-ақ іс үшін маңызы бар қандай мән-жайлар осы дәлелдемемен анықталуы немесе теріске шығарылуы мүмкін екендігі, дәлелдемені өз бетінше алуға кедергі келтіретін себептер және оның орналасқан жері көрсетілуге тиіс.
6. Қажет болған жағдайда сот іске қатысушы тұлғаға дәлелдеме алу үшін сұрау салады. Сот талап етіп отырған дәлелдемесі бар адам оны тікелей сотқа жібереді немесе дәлелдемені сотқа ұсыну үшін соттың тиісті сұрау салуы бар адамның қолына береді. Корпоративтік даулар бойынша дәлелдемелерді тек сот талап етіп, тікелей сотқа жіберуі керек.
7. Талап етілген дәлелдемені ұсынбау себептері туралы сотқа хабарланбаған, сондай-ақ сот құрметтемеушілік деп таныған себептер бойынша сот белгілеген мерзімде дәлелдемені ұсынбаған жағдайда кінәлі лауазымды адамдар немесе іске қатыспайтын өзге де адамдар осы Кодекстің 9-тарауында белгіленген қағидалар бойынша Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексіне сәйкес әкімшілік жазаға тартылады.
8. Әкімшілік жаза қолдану сот талап еткен дәлелдемені иеленуші адамды оны сотқа ұсыну міндетінен босатпайды. Сот талабы қасақана орындалмаған жағдайда аталған адамдар қылмыстық жауаптылықта болады.
9. Егер тарап сот талап еткен дәлелдемені өзінен ұстап қалса және оны соттың сұрау салуы бойынша сот белгілеген мерзімде ұсынбаса, онда қамтылған мәліметтер осы Тараптың мүдделеріне қарсы бағытталған және ол танылған болып есептеледі.
10. Төрелік талқылау тараптары төреліктің келісімімен осы баптың төртінші бөлігінің бірінші абзацына сәйкес қаралатын дәлелдемелерді алуға жәрдемдесу туралы өтінішхатпен сотқа жүгіне алады.Осы бап іске қатысушы тұлғалардың сотта дәлелдемелерді дәлелдеу субъектілері ретінде ұсыну тәртібін реттейді.
1. Осы баптың бірінші бөлігінде істі сот талқылауына дайындау сатысында бірінші сатыдағы сотқа дәлелдемелерді ұсыну қажеттілігі туралы маңызды ереже бекітілген. Істі дайындау сатысында дәлелдемелерді ұсынудың мүмкін .стігін оларды ұсынған адамдар негіздеуге тиіс. Бұл ереже істі сот талқылауына дәлелдеменің мәнін анықтауға мүмкіндігі бар судьяның тиісті түрде дайындауы үшін жағдай жасайды; сот процесін жеделдетуге ықпал етеді, сот талқылауын кейінге қалдыру себептерін қысқартады, Тараптардың қосымша дәлелдемелер ұсынуы сылтауымен оның кешіктірілуіне жол бермейді; іске қатысушы адамдарды тәртіпке келтіреді, оларды өз құқықтары мен мүдделерін белсенді және уақтылы қорғауға ынталандырады. Тұтастай алғанда, істі сот талқылауына дайындаудың маңыздылығы дәлелдемелерді жинауға және ұсынуға баса назар аударылатын сот дәлелдемесінің кезеңі ретінде жоғарылайды, ал сот талқылауы дәлелдемелерді зерттеу мен бағалауды көбірек жүргізеді.
1.1. Осы ережені орындау үшін сотқа белгілі бір өкілеттіктер берілді, ал іске қатысатын адамдарға дәлелдемелерді ұсынуға байланысты белгілі бір процестік міндеттер жүктелді (148-баптың екінші бөлігінің 5) тармақшасы, 149-баптың бірінші бөлігінің 6) тармақшасы, 153-баптың бірінші бөлігі, 166-баптың төртінші бөлігінің 3) тармақшасы, 1), 3)тармақшалары, 4), 9)-13), 15) 165-бап, АІЖК-нің 169-бабының бірінші бөлігі және т. б.).
1.2. Сот талқылауының келесі сатысында дәлелдемелерді ұсыну істі дайындау кезінде оларды ұсынудың мүмкін .стігіне байланысты. Іске қатысушы адам дәлелдемені ұсына отырып, осы дәлелдеменің бұрын ұсынылмау себептерін көрсетуі тиіс.Егер сот дәлелдемелерді уақтылы ұсынудың мүмкін .стігі негізсіз деп есептесе, онда ол дәлелдемелерді сот талқылауы сатысында зерттеу туралы өтінішті қанағаттандырудан бас тартады.
1.3. Егер сот талап қоюға кері қайтарып алу қажеттігі туралы, содан кейін алдын ала сот отырысы мен сот отырысының уақыты мен орны туралы тиісті түрде хабардар еткен жауапкер сотқа келмесе, сот отырысына келмеу себептері туралы сотқа хабарламаса және осы себептердің (АІЖК-нің 196-бабының бірінші бөлігі) немесе соттың дәлелдерін ұсынбаса келмеу себептерін құрметтемеушілік деп таныды (АІЖК-нің 196-бабының төртінші бөлігі) немесе жауапкер жазбаша түрде соттан істі ол болмаған кезде қарауды сұрады (АІЖК-нің 196-бабының алтыншы бөлігі), the сот істі талапкер мен іске қатысатын өзге де адамдар ұсынған дәлелдер негізінде қарайды. Жауапкердің сотқа қолда бар дәлелдемелерді ұсынбауы оның іс жүргізудегі олқылығы болып табылады.
1.4. Апелляциялық сатыдағы сотқа дәлелдемелер тек Алып тастау түрінде және АІЖК-нің 404-бабының екінші бөлігінде белгіленген негіздер бойынша ұсынылуы мүмкін, олар іске қатысушы адамның дәлелдемелерді зерттеу туралы өтінішінде көрсетілуге тиіс.
1.5. Егер дәлелдемелер тараптарда болған, бірақ қандай да бір себептермен істі дайындау кезінде ұсынылмаған болса, онда Тарап мұндай дәлелдемені зерттеуге өтініш беруден бас тартқан жоғары тұрған сатыдағы сотқа осы дәлелдемені ұсыну мүмкіндігінен айырылады.
2. Іс үшін маңызы бар мән-жайлар шеңберін анықтау үшін судья талап арызды, талап арызға пікірді, тараптардың және іске қатысатын басқа да адамдардың түсіндірмелерін талдайды.алынған ақпараттан даудың нақты мән-жайлары туралы мәлімдемелер ажыратылады және салыстырылады, даусыз және даулы фактілер анықталады.Осылайша анықталған мән-жайлар шеңбері алдын-ала құқықтық біліктілікті жүргізуге, гипотезасында даудың нақты жағдайларына сәйкес келетін шарттар көрсетілген материалдық құқық нормасын таңдауға мүмкіндік береді. Тараптар көрсеткен даудың нақты мән-жайларын және материалдық құқық нормасының тиісті нақты жағдайының гипотезасын салыстыра отырып, судья заң нормасын қолдану шарттары ретінде көрсетілген тағы қандай нақты мән-жайлардың іс үшін маңызы бар екенін және оларды белгілеу қажет екенін айқындайды, дегенмен Тараптар оларға құқықтық хабардарлықтың болмауына немесе басқа себептерге байланысты нұсқамаған.Іс жүргізу құқығының нормалары соттылықты дұрыс анықтау мәселелерін, заңда немесе шартта белгіленген дауды сотқа дейін реттеу тәртібін сақтау қажеттілігін және т. б. нақтылауға мүмкіндік береді. Мысалы, талап арызды жалпы юрисдикция соты қабылдады, өйткені талап арызға сәйкес жауапкер азаматты тізімдейді. Жауапкер талап арызды қайтарып алуда өзінің жеке кәсіпкер ретіндегі мәртебесін көрсетті, осыған байланысты бұл дау мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотқа қаралды. Фактілер туралы өз мәлімдемелерін растау үшін іске қатысушы тұлғалар дәлелдемелер ұсынуға тиіс. Дәлелдемелерге сілтеме жасайтын адам оларды істі дайындау кезеңінде ашуы керек. Талап қою арызының мазмұнына, талап қою арызына кері қайтарып алуға және дәлелдемелердің мазмұнына заңда белгіленген талаптарды негізге ала отырып, егер іске қатысушы адам осы дәлелдемені көрсетсе және осы дәлелдемемен іс үшін маңызы бар факт туралы өзі хабарлаған мәлімдеме расталатынын негіздесе не іске басқа қатысушы хабарлаған мәлімдеме теріске шығарылса, адам дәлелдемені ашты деп есептеген жөн іс үшін маңызы бар факті туралы бекіту (АІЖК-нің 148-бабы екінші бөлігінің 63-бабы, 5) тармақшасы, 166-бабы төртінші бөлігінің 3) тармақшасы). Істі сот талқылауына дайындау аяқталғаннан кейін дәлелдемелерді ашуға осы баптың бірінші бөлігінде көзделген негіздер бойынша ғана жалпы ережеден алып тастау түрінде жол беріледі.
3. Іске қатысушы тұлғалар ұсынған дәлелдемелер қандай да бір фактілерді растау үшін жеткіліксіз болуы мүмкін. Бұл салыстырмалылық, рұқсат ету, сенімділік талаптарына сәйкес келмейтін дәлелдемелерді ұсынудың салдары болуы мүмкін немесе фактіні растау үшін тек жанама дәлелдер ұсынылады.Мысалы, жанама дәлел-бұл әке болуды анықтау ответ бойынша сотталушының жүктілік кезінде баланың анасына қамқорлық жасағаны туралы айғақтар. Бұл дәлел әке болу фактісін анықтау үшін жеткіліксіз, өйткені баланың анасына қамқорлық жасау фактісі тек әке болуды ғана емес, сонымен бірге талапкер мен жауапкер арасындағы достық қарым-қатынастың болуын, жауапкердің қамқорлығын және т.б. бұл жағдайда сот іске қатысушы адамдарға қосымша дәлелдемелер ұсынуды ұсынуға құқылы. Заңда қолданылған "сот құқылы" деген тіркес осы мәселені шешу кезінде судьялардың қалауы мүмкіндігін білдірмейді (сот ұсынуы мүмкін немесе ұсынбауы мүмкін), бірақ соттың қарсыласу қағидатына байланысты заңды өкілеттігі (АІЖК-нің 15-бабының үшінші бөлігі) іске қатысушы адамдарға олардың іс жүргізу құқығы туралы қосымша дәлелдемелер ұсыну туралы хабарлау (баптың екінші бөлігі 15. АІЖК-нің 46-бабының бірінші бөлігі) және оларда жатқан дәлелдеу ауыртпалығы (АІЖК-нің 72-бабының бірінші бөлігі). Сот қосымша дәлелдемелер беруге міндеттеуге құқылы емес. Сот қосымша дәлелдемелер ұсынуды ұсына отырып, қандай дәлелдемелер қажет екенін көрсетуге құқылы емес, өйткені Тарап өз ұстанымын қорғаудың тәсілдері мен құралдарын таңдауда дербес (АІЖК-нің 15-бабының екінші бөлігі).
4. Осы баптың төртінші бөлігінде тарапқа қажетті материалдарды алуға жәрдемдесу жолымен дәлелдемелерді жинау процесінде соттың бәсекелестік қағидатымен айқындалған рөлі нақтыланды (АІЖК-нің 15-бабының үшінші бөлігі).Мұндай жәрдемді істі сот талқылауына дайындау сатысында дәлелдемелерді ашу туралы ережеге сәйкес бірінші сатыдағы сот (АІЖК-нің 73-бабының бірінші бөлігі) көрсетеді. Соттың жәрдемдесуі тараптар мен іске қатысатын басқа да адамдар үшін дәлелдемелерді ұсыну қиын болған жағдайда ғана көрсетіледі (қараңыз: осы баптың бесінші бөлігіне түсініктеме). Соттың дәлелдеме алуға жәрдем көрсеткені туралы іске қатысушы адам өтінішхатты мәлімдейді.Дәлелдемелерді талап етуге жәрдемдесу туралы өтінішті іске қатысқан адамдар апелляциялық сатыдағы соттың алдында, егер бұл адамдар оны бірінші сатыдағы сотта мәлімдеген және өтінішті қанағаттандырудан бас тартылған жағдайда ғана мәлімдей алады. Осы ереже апелляциялық шағым мен наразылықтың мазмұнын, апелляциялық қарау шектерін және апелляциялық сатыдағы соттың іске қатысатын адамдардың өтініштерін шешу тәртібін реттейтін АІЖК нормаларында бірнеше рет көзделген (АІЖК-нің 404-бабының екінші бөлігі, 413-бабының екінші бөлігі, 419-бабының екінші бөлігі).
5. Осы баптың бесінші бөлігінде дәлелдемелерді талап етуге жәрдемдесу туралы өтінішхаттың мазмұнына қойылатын талаптар белгіленген. Өтініште нақты дәлел көрсетілуі керек. АІЖК-нің 63-бабының екінші бөлігінде санамаланған дәлелдемелер тізбесінен заттай дәлелдемелер; процестік іс-қимылдар хаттамалары; сот отырыстарының хаттамалары; процестік іс-қимылдардың барысы мен нәтижелерін көрсететін бейнеконференцбайланыс жүйелерін пайдалану жолымен алынған аудио -, бейнежазбалар, деректер талап етуге жатады; сондай-ақ жазбаша дәлелдемелер (АІЖК-нің 100-бабы) және дәлелдемелердің өзге де көздері. Өтініште іс үшін қандай нақты мән-жайлар анықталуы немесе осы дәлелдемемен теріске шығарылуы мүмкін екендігі негізделуі керек. Дәлелдемелерді талап етуге жәрдемдесу оларды өз бетінше ұсыну қиын болған жағдайда ғана көрсетілетіндіктен, өтінішхатта бұл қиындық неден тұратыны негізделуге тиіс. Мысалы, жауапкерден қызметкердің жалақысы туралы анықтаманы талап ету туралы өтініште талапкерге мұндай анықтаманы беруден бас тартылғаны не оған белгіленген талаптарға сәйкес келмейтін анықтама берілгені, оның негізінде орташа жалақыны есептеу мүмкін невозможностігі және, тиісінше, мәжбүрлі түрде сырттай жүрген уақыты үшін жалақыны өндіріп алу туралы талап қою талаптарының мөлшерін нақтылау көрсетілуі мүмкін. Кейбір материалдар мен құжаттар (мысалы, жылжымайтын мүлік объектісін тіркеу дело, нотариаттық іс-қимылдар тізілімі және т.б.) іске қатысушы адамдарға берілмейді, тек соттың сұрауы бойынша беріледі. Дәлелдемелер іске қатысатын адамдардан не дәлелдемелері бар іске қатыспайтын өзге де адамдардан талап етіледі. Дәлелдеменің орналасқан жері деп дәлелдемелері бар адамның (жеке немесе заңды) нұсқауы және осы адамның мекен-жайы түсінілуі керек.
6. Дәлелдеме алу туралы өтінішті сот нақты дәлелдемені сотқа ұсынуды талап ететін өтініште көрсетілген адресатқа тікелей жібере алады. Дәлелдеме алу үшін сұрау салу жәрдем көрсету туралы өтініш білдірген іске қатысушы адамға ("қолына") берілуі мүмкін, дәлелдеме алу үшін соттың сұрау салуында дәлелдемені сотқа жеткізу тәсілі көрсетілуі тиіс: тікелей сотқа жолдау не соттың тиісті сұрау салуы бар адамға дәлелдеме беру. Сот талап еткен дәлелдемесі бар адам сұрау салудағы нұсқауларға сәйкес дәлелдеме береді. Сұрау салуда дәлелдемені жеткізу тәсіліне нұсқау болмаған кезде талап етілетін дәлелдемесі бар адам оны тікелей сотқа жібереді.Сұрау салуда дәлелдеме ұсынылатын мерзім де көрсетіледі (әдетте, алдын ала сот отырысының не тағайындалған сот отырысының күніне не өзге мерзімге).Тізбесі АІЖК-нің 27-бабының бірінші бөлігінде белгіленген корпоративтік даулар бойынша дәлелдемелерді тек сот талап етеді және тікелей сотқа жібереді, бұл туралы сот сұрау салуында көрсетілуге тиіс.
7. Дәлелдеме алу үшін соттың сұрау салуы міндетті және Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында орындалуға тиіс (АІЖК-нің 21-бабының екінші бөлігі). АІЖК-нің 21-бабының мағынасынан мұндай сұрау салуды орындамау заңда көзделген жауаптылыққа әкеп соғатын сотты құрметтемеу көрінісінен басқа ештеңе емес екендігі шығады.Осы баптың жетінші бөлігінде талап етілетін дәлелдемесі бар адам дәлелдемені сотқа ұсынбағаны және мұндай ұсынбаудың себептері туралы хабарламағаны үшін жауап беретіні нақтыланды. Әкімшілік жауаптылықтың басталуы үшін ӘҚБтК-нің 653-бабының бірінші бөлігіне сәйкес талап етілген дәлелдемелерді ұсынбау себептері туралы сотқа хабарланбау фактісі жеткілікті, тіпті егер дәлелдемелерді ұсынбау себептері дәлелді болып табылса да (жоғалса, өзге тұлғаларға берілсе және т.б.). Әкімшілік жауапкершілік дәлелдерді дәлелсіз себептермен уақтылы ұсынбағаны үшін де туындайды, өйткені бұл сот ісін кешіктіруге әкеледі.ӘҚБтК-нің 653-бабының бірінші бөлігі бойынша жауапкершілікті іске қатыспайтын лауазымды немесе өзге де адамдар ғана көтереді. Іске қатысушы адамдар үшін сот талап еткен дәлелдемелерді ұсынбаудың теріс процестік салдары осы баптың тоғызыншы бөлігінде көзделген.Кінәлі адамдарды әкімшілік жауапкершілікке тарту тәртібі АІЖК-нің 120-бабының төртінші, бесінші бөліктерінде және ӘҚБтК-нің тиісті нормаларында көзделген.
8. Іске қатысатын адамдардың істің мән-жайларын толық және объективті зерттеуге құқықтарын қамтамасыз ету мақсатында (АІЖК-нің 15-бабының төртінші бөлігі) сот талап еткен дәлелдемені осы дәлелдемесі бар адамның және әкімшілік жаза қолданылғаннан кейін табыс етудің міндетті ережесі белгіленген.
9. Сот талап еткен дәлелдеме іске қатысушы тұлғада болуы мүмкін. Талап етілетін дәлелдемені сотқа белгіленген мерзімде ұсынбау басқа адамдардың мүдделерін бұзады, істі қарау және шешу мерзімдерін қасақана кешіктіруге әкеп соғады, соттың істің нақты мән-жайларын анықтауына кедергі келтіреді, бұл іске қатысушы адамның іс жүргізу міндеттерін бұзу болып табылады (АІЖК-нің 46-бабының бірінші, екінші бөліктері). Көрсетілген іс жүргізу міндетін орындамау іс жүргізу салдарының басталуына әкеп соғады - дәлелдемедегі мәліметтер осы Тараптың мүдделеріне қарсы бағытталған және ол танылған болып саналады деген болжам қолданыла бастайды. Бұл іс жүргізу салдары заңның тікелей көрсетілуіне байланысты туындайды, соттың қалауына байланысты емес (императивті презумпция).
10. Түсініктеме берілген нормада төрелік талқылау тарапының дәлелдемелерді алуға жәрдемдесу туралы өтінішпен құзыретті сотқа жүгіну құқығын іске асыру тәртібі көзделген. Мұндай өтініш мазмұны осы баптың бесінші бөлігінің талаптарына сәйкес келуі тиіс өтініш түрінде беріледі. Өтініш осы баптың төртінші бөлігінде белгіленген тәртіппен қаралады. Төрелік талқылау тараптары төреліктің келісімімен дәлелдемелердің орналасқан жері бойынша сотқа осы баптың төртінші бөлігінің бірінші абзацына сәйкес қаралатын дәлелдемелерді алуға жәрдемдесу туралы өтінішхатпен жүгіне алады.Судья келіп түскен материал бойынша соттың атынан өтінішхатты қанағаттандыру және тиісті дәлелдемені талап ету туралы ұйғарым шығарады, немесе белгіленген талаптарға сәйкес келмеуіне байланысты өтінішті қанағаттандырудан бас тарту (жәрдем көрсетуге төреліктің негіздемесінің немесе келісімінің болмауы және т.б.).Өтінішті қанағаттандыру туралы ұйғарымда жәрдем көрсету туралы өтініш берген адам; жәрдем көрсетуге келісім берген төрелік; дәлелдеме талап етілетін іс және талап етілетін дәлелдеменің өзі; дәлелдеме немесе дәлелдеме берілуі тиіс адам жіберілетін төрелік; дәлелдеме ұсынылуы тиіс мерзім көрсетіледі; төреліктің АІЖК-нің 98, 101-баптарына сәйкес заттай және жазбаша дәлелдемелерге билік ету міндеті (заң ұқсастығы).Ұйғарымның көшірмесі төрелікке, өтінішхатты мәлімдеген адамға және талап етілетін дәлелдемесі бар адамға жіберіледі.Өтінішхатты қанағаттандырудан бас тарту туралы ұйғарым шағымдануға, наразылық білдіруге жатпайды. Өтінішті қанағаттандырудан бас тартылған адам бас тартуға негіз болған кемшіліктерді жойып, өтінішхатпен қайта жүгінуге құқылы.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ
Астана, 2016 жыл
УДК 347 (574)
К 63
ISBN 978-601-236-042-4
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
