98-бапқа түсініктемелер. Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексінің заттай дәлелдемелеріне билік ету
1. Осы Кодекстің 97-бабының бірінші бөлігінде көзделгендерден басқа заттай дәлелдемелер сот шешімі заңды күшіне енгеннен кейін олар алынған адамдарға қайтарылады немесе сот осы заттарға құқықты таныған адамдарға беріледі немесе сот айқындайтын тәртіппен өткізіледі.
2. Заң бойынша азаматтардың иелігінде бола алмайтын заттар тиісті ұйымдарға беріледі.
3. Заттай дәлелдемелер оларды қарағаннан және сот зерттегеннен кейін, егер олар бұл туралы өтініш білдірсе және мұндай өтінішті қанағаттандыру істің дұрыс шешілуіне кедергі келтірмесе, іс бойынша іс жүргізу аяқталғанға дейін олар алынған адамдарға қайтарылуы мүмкін.
4. Тез бүлінетін заттай дәлелдемелерге билік ету туралы сот ұйғарым шығарады, ол шағымдануға, наразылық білдіруге жатпайды.
1. Осы баптың бірінші бөлігінде заттай дәлелдемелерге билік етудің жалпы ережелері белгіленген.Біріншіден, заттай дәлелдемелердің тағдыры сот шешімі заңды күшіне енгеннен кейін шешіледі. Сот шешімі сот шешіміне шағымдануға, наразылық білдіруге заңда белгіленген мерзім өткеннен кейін не апелляциялық сатыдағы сот сот актісін жария еткеннен кейін келіп түседі, осыған байланысты апелляциялық сатыдағы соттың қажет болған жағдайда заттай дәлелдемені тікелей зерттеуге мүмкіндігі болады.Істі сот шешімінсіз аяқтаған кезде, яғни іс бойынша іс жүргізуді тоқтатқан немесе талап арызды қараусыз қалдырған кезде сот іс бойынша заттай дәлелдемелердің тағдырын да шешеді.Екіншіден, заттай дәлелдемелер олар алынған адамдарға қайтарылады, өйткені ол белгіленген тәртіппен жоққа шығарылғанға дейін, заттай дәлелдеме ұсынған адам оның заңды иесі болып табылады.Егер заттай дәлелдемелер бір мезгілде даудың нысанасы болып табылса, оны шешу кезінде сот іске қатысушы басқа адамның (индикациялық талап қанағаттандырылған, мәміле жарамсыз деп танылған және т. б.) оларға қандай да бір құқықтарды (меншік, шаруашылық жүргізу, жедел басқару және т. б.) белгілеген жағдайда, көрсетілген заттай дәлелдемелер адамдарға беріледі, сол үшін сот осы заттарға құқықты мойындады.Заттай дәлелдеме басқа тұлғаға да талапкердің пайдасына зиянды өтеу сомасы, тауардың құны өндіріліп алынатын дауды қарау нәтижелері бойынша берілуі мүмкін, ал жауапкердің пайдасына сот заттай дәлелдемені (мысалы, бүлінген затты (затты) немесе сапасыз тауарды) беруге тағайындайды. Мысалы, сот АК-нің 455-бабының 1-тармағын өзіне сапасыз тауар сатылған жағдайда сатып алушының құқықтары туралы дауға қолдана отырып, дау туындаған және іс бойынша заттай дәлел болып табылатын тауар талапкерден жауапкерге берілуге жататынын шешімде көрсетеді.Даудың нысанасы болып табылатын заттай дәлелдемелер, егер сот шешімімен олар дау тараптарының ешқайсысына заттай берілмесе, сот айқындайтын тәртіппен іске асырылуы мүмкін. Бұл ереже үлестік меншіктегі мүлікті бөлу және одан үлесті бөлу жағдайларына жатады. Сот 218-баптың 6-тармағын қолданған кезде сот мүлікті жария сауда-саттықтан сатуға арналған шешімде кейіннен түскен соманы ортақ меншікке қатысушылар арасында олардың үлестеріне сәйкес бөле отырып көрсетеді.Ерекше ереже тез бүлінетін дәлелдемелерге қатысты қолданылады, олар АІЖК-нің 97-бабының бірінші бөлігіне сәйкес оларды қарау үшін ұсынған адамға тексеруден кейін дереу қайтарылады.
2. Осы баптың екінші бөлігінде заң бойынша азаматтардың иелігінде бола алмайтын заттарға билік ету көзделген.Бұл ереже иеліктен шығаруға жол берілмейтін заттарға (айналымнан алынған заттар) және айналымның белгілі бір қатысушыларына ғана тиесілі болуы мүмкін не сатып алуға немесе иеліктен шығаруға арнайы рұқсат бойынша жол берілетін заттарға (айналымға қабілеті шектеулі заттар) жатады.АК-нің 116-бабының 2-тармағына сәйкес иеліктен шығаруға жол берілмейтін заттардың түрлері (айналымнан алынған заттар) заңнамалық актілерде тікелей көрсетілуі тиіс. АК-нің 116-бабының 3-тармағына сәйкес айналымның белгілі бір қатысушыларына ғана тиесілі не сатып алуға немесе иеліктен шығаруға арнайы рұқсат бойынша жол берілетін заттардың түрлері (айналымға қабілеті шектеулі заттар) заңнамада айқындалады. Заң әдебиетінде айналымнан алынған заттар ретінде қоғамдық құрылыстар мен ғимараттар; қоғамдық мақсаттағы ғибадатханалар мен өзге де ғибадат құрылыстары; көркем, тарихи және археологиялық ескерткіштер; табиғаты бойынша таптырмайтын жылжымалы мүліктер (құжаттар, қолжазбалар, Жарияланымдар, карталар) көрсетіледі; ұлттық өнер заттары; ғылыми және мәдени құндылықты білдіретін мұрағаттар, мұражай экспонаттары, көркем және ғылыми коллекциялар; адам органдары; өнімсіз Ләззаттың кейбір қуатты көздері (героин, морфин және басқа да есірткі құралдары). Қазақстан Республикасының заңнамасына қатысты азаматтық айналымнан заттардың шектеулі саны - табиғи ресурстар, мемлекеттік наградалар, сондай-ақ заңдарда тыйым салынған заттар (мысалы, жалған ақша белгілері) тәркіленгені көрсетіледі
49___________________49 Скрябин с. Қазақстан Республикасындағы меншік құқығы. 2000. 4-тарау, 2.2-бөлім //http://bibliotekar.kz/pravo-sobstvennosti-v-respublike-kazahst/2-2-veschi-nahodjaschiesja-v grazhdansko.html
Кейбір заңнамалық актілерде азаматтық айналымнан алынған немесе шектелген заттардың жекелеген санаттары қарастырылған. Оларға, Мысалы, "Мәдениет туралы" Заңның 32-бабында көзделген мәдени құндылықтар жатады. Заң бойынша азаматтардың иелігінде бола алмайтын аталған заттар тиісті ұйымдарға беріледі. Айналымнан алынған не айналымға қабілеті шектеулі заттар болып табылатын заттарды сақтау, өткізу немесе жою құзыретіне жататын мемлекеттік органдар немесе мемлекеттік ұйымдар тиісті ұйымдар болып табылады. Егер заттай дәлелдемелер өткізу үшін берілсе, онда сатудан түскен ақша заттай дәлелдеменің иесіне беріледі, ол туралы сот ұйғарымында көрсетілуге тиіс.
3. Осы баптың үшінші бөлігінде іс бойынша іс жүргізу аяқталғанға дейін заттай дәлелдемелерге билік етудің тәртібі мен негіздері көзделген.Іс бойынша іс жүргізу аяқталғанға дейін заттай дәлелдемелерді қайтару үшін заңда шарттар жиынтығы белгіленген.Біріншіден, заттай дәлелдемелер АІЖК-нің 96-бабының екінші, үшінші бөліктерінде белгіленген тәртіппен қаралуға және зерттелуге тиіс.Екіншіден, заттай дәлелдеме алынған адам, сот шешімі заңды күшіне енгенге дейін оған заттай дәлелдемені қайтару туралы сотқа өтініш білдіруге тиіс.Үшіншіден, заттай дәлелдемені қайтару істің дұрыс шешілуіне кедергі келтірмеуге тиіс. Егер заттай дәлелдемені іске қатысушы адамдардың қатысуымен сот қараса және зерттесе; заттай дәлелдемелерді қарау және зерттеу нәтижелері жеке іс жүргізу әрекетінің хаттамасында немесе сот отырысының хаттамасында тиісті түрде тіркелсе, істі дұрыс шешу үшін кедергілер болмайды; дәлелдемелерді қарау және зерттеу кезінде туындаған мәселелер мен келіспеушіліктер шешілді; дәлелдеу үшін заттай дәлелдеме ұсынылған фактіге қатысты заттай дәлелдеменің дәлелдемелік мәні туралы дау жоқ.
4. Тез бүлінетін заттай дәлелдемелерге билік ету сот ұйғарымымен ресімделетін іс жүргізу әрекеті болып табылады. Соттың ұйғарымы АІЖК-нің 269-бабында белгіленген талаптарға сәйкес келуге тиіс. Заңда соттың ұйғарымын шығару мерзімі көзделмеген, алайда тез бүлінетін заттай дәлелдемелердің ерекшелігіне және заңның осындай дәлелдемелерге қатысты іс жүргізу әрекеттерін жеделдікке бағытталуына сүйене отырып, сот заттай дәлелдемелерді мүмкіндігінше дереу қайтару туралы ұйғарым шығаруы керек деген қорытынды жасалуы керек.Соттың ұйғарымы іске қатысушы адамдарды хабардар етпей және сот отырысын өткізбей шығарылады. Соттың бұл ұйғарымы шағымдануға, наразылық білдіруге жатпайды.Өзге заттай дәлелдемелердің тағдыры туралы сот, егер сот бұл мәселені сот шешімінде шешпесе, заттай дәлелдеме қайтарылатын немесе берілетін адамды көрсететін ұйғарым шығарады (осы баптың бірінші бөлігінің түсініктемесін қараңыз).
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ
Астана, 2016 жыл
УДК 347 (574)
К 63
ISBN 978-601-236-042-4
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
