Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 114-бабына түсініктеме. Дәлелдеусіз анықталатын мән-жайлар
Тиісті құқықтық рәсім шеңберінде керісінше дәлелденбесе, мынадай мән-жайлар дәлелдеусіз анықталған болып есептеледі:
1) жалпыға белгілі фактілер;
2) қазіргі ғылымда, техникада, өнерде, қолөнерде жалпыға бірдей қабылданған зерттеу әдістерінің дұрыстығы;
3) заңды күшіне енген сот актісімен анықталған мән-жайлар;
4) адамның заңды білуі;
5) адамның өзінің қызметтік және кәсіби міндеттерін білуі;
6) өзінің арнайы даярлығы немесе білімі бар екенін растайтын құжатты ұсынбаған және арнайы даярлықты немесе білімді алған оқу орнын немесе басқа мекемені көрсетпеген адамның арнайы даярлығының немесе білімінің болмауы.
Міндетті түрде дәлелденуге жататын мән-жайлар тобымен (113-бап) қатар, ҚПК дәлелдеудің көмегімен анықтауды талап етпейтін, егер тиісті құқықтық рәсім шеңберінде керісінше дәлелденбесе, даусыз мән-жайлар деп аталатын мән-жайларды да реттейді. Мұндай мән-жайлардың болуы қылмыстық процесті жүргізетін органдардың уақытын үнемдейді және олардың қызметін тек қылмыстық іс бойынша дәлелдеу нысанасына кіретін мән-жайларды анықтауға шоғырландыруға мүмкіндік береді (ҚПК-нің 113-бабы).
Шынында да, жалпыға белгілі фактілерді, яғни нақты өмірде бар немесе болған, олар туралы ақпарат барлық азаматтарға мәлім және оған қоса қолжетімді дереккөздерде жарияланған немесе азаматтардың, халықтың, қоғамның назарына өзге де жолмен жеткізілген оқиғаларды, жай-күйлерді дәлелдеудің қажеттілігі жоқ (ҚПК-нің 114-бабының 1-тармағы).
Адам қызметінің әрбір саласында тек өзіне тән, объективті шындықты зерттеу және жылдар бойы қалыптасқан әрі дұрыстығына күмән келтірмейтін білім алу үшін қолданылатын теориялық және практикалық әдістер (тәсілдер, амалдар, әдістер жиынтығы) пайдаланылады (ҚПК-нің 114-бабының 2-тармағы). Мысалы, кез келген ғылымда объективті шындықты танудың жалпыға бірдей (әмбебап), жалпы ғылыми (ғылыми танымның жекелеген кезеңдерінде қолданылатын) және жеке ғылыми (тек осы ғылым шеңберінде қолданылатын немесе басқа ғылымдардан алынған) әдістері бұрыннан қолданылады.
ҚПК-нің 114-бабының 3-тармағының нормасы преюдицияны, яғни жалпы ереже бойынша, заңды күшіне енген сот шешімінің барлық мемлекеттік органдар, ұйымдар мен азаматтар үшін белгіленген мән-жайлар бөлігінде де, олардың құқықтық бағасы бөлігінде де міндеттілігін және дауланбауын білдіреді (ҚПК-нің 127-бабының 1-бөлігі).
ҚПК-нің 114-бабының 4-тармағының нормасы әркімнің Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңнамасын сақтауға, басқа адамдардың құқықтарын, бостандықтарын, ар-намысы мен қадір-қасиетін құрметтеуге міндетті екендігі туралы жалпы конституциялық талапты сипаттайды (Конституцияның 34-бабының 1-тармағы). Бұл талап Республика азаматтарына, сондай-ақ ел аумағында жүрген азаматтығы жоқ адамдар мен шетелдіктерге де қатысты.
Әдетте, белгілі бір адамның еңбек берушімен жасасқан еңбек шартының мазмұнында көзделген өзінің қызметтік және кәсіби міндеттерін білуі дәлелдеуді талап етпейді. Еңбек шартында белгілі бір мамандық, кәсіп, біліктілік немесе лауазым бойынша жұмыс (еңбек функциясы) белгіленуге тиіс (2015 жылғы 23 қарашадағы Еңбек кодексінің 28-бабы 1-тармағының 2) тармақшасы).
Сөзсіз, процестің қатысушысының арнайы даярлықтан өткенін немесе тиісті білімі бар екенін растайтын құжатты ұсынбауы осы адамның мұндай арнайы даярлығының немесе білімінің жоқтығын дәлелдеуді талап етпейді. Басқаша айтқанда, егер адам қажетті білім туралы құжаттарды ұсынбаса, тиісінше, бұл адам арнайы даярлығы немесе білімі бар тұлға болып табылмайды.
Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 27 шілдедегі «Білім туралы» Заңына сәйкес, Қазақстан Республикасында білім туралы құжаттардың мынадай түрлері қолданылады: 1) мемлекеттік үлгідегі білім туралы құжаттар; 2) автономды білім беру ұйымдарының білім туралы құжаттары; 3) өзіндік үлгідегі білім туралы құжаттар. Автономды білім беру ұйымдарының, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы білім беру ұйымдарының білім туралы құжаттары мемлекеттік үлгідегі білім туралы құжаттарға теңестіріледі. Білім туралы құжаттардың барлық түрінде қорғаныш белгілері болады (39-баптың 1-тармағы).
Өзіндік үлгідегі білім туралы құжаттарды беруге: 1) ерекше мәртебесі бар білім беру ұйымдары; 2) жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білімнің білім беру бағдарламалары бойынша білім беру қызметімен айналысуға лицензиясы бар білім беру ұйымдары құқылы. Өзіндік үлгідегі білім туралы құжаттардың нысаны мен оларды толтыруға қойылатын талаптарды білім беру ұйымы айқындайды (39-баптың 5-тармағы).
Шетелдік білім беру ұйымдары берген білім туралы құжаттар Қазақстан Республикасының аумағында халықаралық шарттар (келісімдер) негізінде танылады. Халықаралық шарттар (келісімдер) болмаған жағдайда, Қазақстан Республикасы азаматтарының шетелдік білім беру ұйымдарында алған білім туралы құжаттарын нострификациялау және оларға тиісті куәліктер беру білім беру саласындағы уәкілетті орган айқындайтын тәртіппен жүзеге асырылады (39-баптың 7-тармағы).
Қазақстан Республикасының азаматтары — «Болашақ» халықаралық стипендиясының иегерлеріне шетелдік жоғары оқу орындары, ғылыми орталықтар мен зертханалар берген білім туралы құжаттар Қазақстан Республикасында тану немесе нострификациялау рәсімдерінен өтпей-ақ танылады (39-баптың 8-тармағы).
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2015 жылғы 28 қаңтардағы № 39 «Мемлекеттік үлгідегі білім туралы құжаттардың түрлері мен нысандарын және оларды беру қағидаларын бекіту туралы» бұйрығына сәйкес, қорытынды аттестаттаудан өтуді куәландыратын және білім алушылардың тиісті білім деңгейінің мемлекеттік жалпыға міндетті стандартын меңгергенін растайтын мемлекеттік үлгідегі білім туралы құжаттардың түрлеріне куәлік, сертификат, аттестат, диплом жатады (білім туралы мемлекеттік үлгідегі құжаттардың түрлері, бұйрыққа 1-қосымшаның 1-тармағы).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме авторы — Қоғамов Марат Шекішұлы, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер, даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
