Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 354-бабына түсініктеме. Магистральдық құбыржолдарды салу, пайдалану немесе жөндеу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзу
1. Магистральдық құбыржолдарды салу, пайдалану немесе жөндеу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзу, егер бұл әрекет абайсызда адамның денсаулығына орташа ауырлықтағы зиян келтіруге әкеп соқса, —
бір жүз алпыс айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не бір жүз алпыс сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не қырық тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.
2. Абайсызда адамның денсаулығына ауыр зиян келтіруге не ірі залал келтіруге әкеп соққан дәл сол іс-әрекет, —
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.
3. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, абайсызда адам өліміне әкеп соққан іс-әрекет, —
бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.
4. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан іс-әрекет, —
бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.
Құбыржол көлігі өрт-жарылыс қаупі бар сұйық және газ тәріздес көмірсутектерді жеткізудің ең қауіпсіз тәсілі болып табылады. Алайда тәжірибе көрсеткендей, монтаждау кезіндегі болмашы қателік, пайдалану режимдерінен ауытқу, төтенше табиғи құбылыстардың әсері және жоспарлы регламенттік жұмыстарды жүргізу қағидаларын бұзу ауыр зардаптарға әкеп соғатын авариялық жағдайлардың туындауына себеп болады.
Түсіндіріліп отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1-бөлігі — қылмыстық теріс қылық, 2, 3 және 4-бөліктері — қылмыстар) магистральдық құбыржолдағы авариялар нәтижесінде адамдардың қаза табуымен немесе ауыр жарақат алуымен, қоршаған ортаға ірі залал келтірілуімен, жануарлар мен өсімдіктер дүниесінің жойылуымен сипатталады.
Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі құбыржолдың қауіпсіз жұмыс істеуін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар, сондай-ақ магистральдық құбыржолдарды салу, пайдалану немесе жөндеу кезіндегі қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы қоғамдық қатынастар болып табылады. Қосымша объект ретінде азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғауға, мүліктің сақталуына және қоршаған ортаны қорғауға кепілдік беретін қоғамдық қатынастар танылады.
Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасы магистральдық құбыржол болып табылады. Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 22 маусымдағы «Магистральдық құбыржол туралы» Заңына сәйкес, магистральдық құбыржол — өнімді қауіпсіз тасымалдауды қамтамасыз ететін, техникалық регламенттер мен мемлекеттік стандарттардың талаптарына сәйкес келетін желілік бөліктен және объектілерден тұратын бірыңғай өндірістік-технологиялық кешен.
Аталған Заңның 11-бабына сәйкес магистральдық құбыржолдарға магистральдық мұнай құбырлары, газ құбырлары және мұнай өнімдері құбырлары жатады.
Магистральдық құбыржол желілік бөліктен және бірыңғай технологиялық процеске біріктірілген құрылғыларды, жабдықтарды, құрылыстарды, ғимараттарды және өздеріне тиесілі жер учаскелері бар өзге де объектілерді қамтитын нысандардан тұрады.
Талдау жасалып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың нысанасына құбыржолдардың қалыпты жұмыс істеуін қамтамасыз ететін құрылыстар, ғимараттар мен имараттар да жатады. Оларға компрессорлық, айдау және құю сорғы станциялары және т.б. жатады.
Магистральдық құбыржолдарға өнімді меншік иесінің немесе өнімге өзге де құқық иеленушінің аумағы шегінде шаруашылықішілік мақсаттар үшін, оның ішінде жер қойнауын пайдаланушының келісімшарттық аумағы шегінде тасымалдауға арналған кәсіпшілік, технологиялық және өзге де құбыржолдар, сондай-ақ өнімді тұтынушыларға тасымалдауға арналған тарату құбыржолдары жатпайды.
ҚК-нің 354-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағы магистральдық құбыржолдарды салу, пайдалану немесе жөндеу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзудан және оның абайсызда адамның денсаулығына орташа ауырлықтағы зиян келтіруге (1-бөлік), денсаулыққа ауыр зиян келтіруге не ірі залал келтіруге (2-бөлік), адам өліміне (3-бөлік) немесе екі не одан да көп адамның өліміне (4-бөлік) әкеп соғуынан көрінеді.
Магистральдық құбыржолдарды салу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзу құбыржолдың қауіпсіз жұмыс істеуіне қатер төндіретін ғимараттар мен құрылыстардың, құрылыс материалдары мен бұйымдарының қауіпсіздігіне қойылатын талаптардан ауытқуды білдіреді (құбыржолды топырақта, су астында сапасыз дәнекерлеу немесе оқшаулау, құбырлардың белгіленген нормадан артық майысуына жол беру, тиек арматурасын, компрессорлық станцияларды және т.б. салу кезінде ақаулы материалдарды қолдану).
Магистральдық құбыржолдарды пайдалану кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзу құбыржолдағы қысымның жоғарылауы немесе төмендеуі, өзге өнімді айдау, бақылау және өлшеу аспаптарымен жұмыс істеу кезіндегі ұқыпсыздық, жөндеуді уақтылы жүргізбеу, автоматика мен агрегаттарға профилактикалық тексеру жүргізбеу, мас күйдегі, нұсқамадан өтпеген немесе арнайы біліктілігі жоқ адамдарды жұмысқа жіберу және т.б. түрінде көрініс табуы мүмкін.
Магистральдық құбыржолды жөндеу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзу анықталған ақауды жоймау, сапасыз жабдықты, ақаулы тораптар мен бөлшектерді орнату деп танылуы мүмкін.
Бұл ретте зиянды зардаптарға әкеп соққан арнайы нормативтер мен қағидалардың нақты қай тармағын кінәлі адамның бұзғанын міндетті түрде анықтау қажет.
Магистральдық құбыржолдарды салу немесе жөндеу кезіндегі қағидаларды бұзу олардың пайдалану процесінде зиян келтіру мүмкіндігімен байланысты болуы тиіс. Өзге жағдайларда мұндай бұзушылықтар ҚК-нің 277-бабы «Тау-кен немесе құрылыс жұмыстарын жүргізу кезінде қағидаларды бұзу» немесе 278-бабы «Сапасыз құрылыс» бойынша жауаптылыққа әкеп соғады.
Құқық бұзушылық құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық болып табылады, осыған байланысты бұл әрекеттің объективтік жағы үш міндетті белгіні қамтиды. Біріншіден, бұл магистральдық құбыржолдарды салу, пайдалану немесе жөндеу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзудан көрінетін қоғамға қауіпті әрекет. Екіншіден, адамның өмірі мен денсаулығына зиян келтіру немесе ірі залал келтіру түрінде көрінетін қоғамға қауіпті зардаптар. Үшіншіден, заңда көрсетілген бұзушылықтар мен зардаптар арасындағы себепті байланыс. Тиісінше, әрекет қоғамға қауіпті зардаптар туындаған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Осы қылмыстық құқық бұзушылық құрамының диспозициясында объективтік жақтың уақыт, орын, тәсіл, жағдай, құралдар мен қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралдары сияқты белгілері қамтылмаған. Демек, ҚК-нің 354-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты саралау кезінде жоғарыда аталған белгілердің маңызы болмайды, алайда олар жаза тағайындау кезінде ескерілуге тиіс.
Магистральдық құбыржолдарды салу, пайдалану немесе жөндеу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзудың қоғамға қауіпті зардабы ретінде заң шығарушы ҚК-нің 354-бабының 1-бөлігінде абайсызда денсаулыққа орташа ауырлықтағы зиян келтіруді, қарастырылып отырған баптың 2-бөлігінде абайсызда денсаулыққа ауыр зиян келтіруді не ірі залал келтіруді, 3-бөлігінде абайсызда адам өлімін келтіруді, 4-бөлігінде абайсызда екі немесе одан да көп адамның өлімін келтіруді көздеген.
ҚК-нің 3-бабының 38) тармағына сәйкес, ірі залал деп мөлшері екі мың айлық есептік көрсеткіштен асатын залал танылады. Талданып отырған құқық бұзушылықтың ерекшелігі мынада: тікелей мүліктік зияннан басқа, бұл ұғым экологиялық, ұйымдастырушылық және өзге де зиянды да қамтиды (қоршаған ортаның едәуір улануы немесе ластануы, газдардың шығарылуы; автомобильдердің, кемелердің, пойыздардың, ұшақтардың қозғалысының тоқтауы, кәсіпорындар мен мекемелер жұмысының іркілуі және т.б.).
Адамды ҚК-нің 354-бабы бойынша қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін магистральдық құбыржолдарды салу, пайдалану немесе жөндеу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзу мен туындаған қоғамға қауіпті зардаптар арасындағы себепті байланысты анықтау қажет. Бұл ретте себепті байланыс адамның жай ғана әрекетімен немесе әрекетсіздігімен емес, зиянды зардаптардың туындауына тікелей себеп болған бұзушылықпен анықталуы тиіс.
Магистральдық құбыржол арқылы тасымалданатын өнімге (мұнай, газ және т.б.) құқыққа қайшы әсер етудің ҚК-нің 354-бабында көрсетілген заңды салдарға әкеп соққанын анықтау қажет. Егер олар өзге факторлардың өзара әрекеттесуі салдарынан (мысалы, электр тогының соғуы, іргетастың бұзылуы және т.б.) туындаса, осы қылмыстық-құқықтық норма бойынша жауаптылық жоққа шығарылады.
ҚК-нің 354-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың субъективтік жағы зардаптарға қатысты кінәнің абайсыздық нысанымен сипатталады, өйткені заң шығарушы баптың диспозициясында бұл туралы тікелей көрсеткен. Абайсыздық менмендік немесе немқұрайлылық түрінде көрінуі мүмкін. Мәселен, кінәлі адам магистральдық құбыржолдарды салу, пайдалану немесе жөндеу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзудың қоғамға қауіпті зардаптарының туындау мүмкіндігін алдын ала біледі, бірақ оған жеткілікті негіздер болмаса да, олардың туындамайтынына өзімшілдікпен сенеді не магистральдық құбыржолдарды салу, пайдалану немесе жөндеу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзудың қоғамға қауіпті зардаптарының туындау мүмкіндігін алдын ала болжамайды, алайда қажетті мұқияттылық пен сақтық танытқан жағдайда зиянның туындауын алдын ала білуге тиіс және біле алатын еді.
Немқұрайлылық қауіпсіздік қағидаларын шашыраңқылық, ұмытшақтық немесе абыржу салдарынан бұзудан көрінуі мүмкін.
Магистральдық құбыржолдарды салу, пайдалану немесе жөндеу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзудың өзіне қатысты кінәнің қасақаналық нысаны, атап айтқанда жанама қасақаналық та болуы мүмкін. Мұндай жағдайда адам өзінің әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамға қауіпті екенін түсінеді, қолайсыз зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала біледі, олардың болуын қаламайды, бірақ оған саналы түрде жол береді не оларға немқұрайлы қарайды. Дегенмен, магистральдық құбыржолдарды салу, пайдалану немесе жөндеу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзудың өзі қылмыстық жазаланатын әрекет болып табылмайтынын ескеру қажет.
Магистральдық құбыржолды салуды, жөндеуді жүзеге асыратын немесе оны пайдаланатын адамдардың қоғамға қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала болжау міндеті олардың кәсіби міндеттерінен туындайды, бұл міндеттер магистральдық құбыржолды салу, пайдалану немесе жөндеу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзбаудан тұрады. Алайда қоғамға қауіпті нәтиженің туындауын алдын ала болжау міндетінің болуы ғана адамды қылмыстық жауаптылыққа тартуға негіз болмайды, өйткені қолайсыз зардаптарды алдын ала болжау міндетімен қатар кінәлі адамның олардың туындауына нақты жол бермеу мүмкіндігі болғанын, бірақ бұл мүмкіндікті пайдаланбағанын, соның салдарынан қоғамға қауіпті зардаптардың туындағанын анықтау қажет.
Адамның қоғамға қауіпті зардаптарды алдын ала болжай алу қабілеті кінәлінің білім деңгейі, біліктілігі, кәсіби тәжірибесі, жұмыс өтілі, денсаулық жағдайы және т.б. сияқты жеке қасиеттерінен де туындайды. Алайда немқұрайлылық түріндегі абайсыздық нысанындағы кінәні анықтау магистральдық құбыржолды салатын, пайдаланатын немесе жөндейтін адамның кәсіби тәжірибесіне әрдайым байланысты бола бермейді. Мысалы, кәсіби тәжірибесі аз, еңбек жолын енді бастаған жұмысшы да өзінің тәжірибесі мол, еңбек өтілі ұзақ жұмысшысы сияқты өзіне құқыққа қайшы әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) қолайсыз зардаптарын алдын ала болжауға міндетті.
Адал емес көзқарас кезінде магистральдық құбыржолды салатын, жөндейтін немесе пайдаланатын адам өзінің кәсіби міндеттеріне теріс пиғылмен, ар-ұятсыздықпен, немқұрайдылықпен қарайды, яғни жасалып жатқан заңсыз әрекеттерге жеңіл-желпі қарай отырып, қоғамға қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін алдын ала болжайды. Демек, кәсіби міндеттерге адал қарамау жанама қасақаналық түріндегі кінәнің қасақана нысанының белгілеріне ие, яғни магистральдық құбыржолды салатын, жөндейтін немесе пайдаланатын адам өзінің әрекеттерінің қоғамға қауіпті екенін түсінеді, қолайсыз зардаптардың туындауын алдын ала біледі, олардың болуын қаламайды, бірақ олардың туындауына саналы түрде жол береді немесе оларға немқұрайлы қарайды.
Магистральдық құбыржолды салу, пайдалану немесе жөндеу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзуға бағытталған қасақана әрекеттер өзге қылмыстардың құрамын құрауы мүмкін. Егер адам магистральдық құбыржолды салу, пайдалану немесе жөндеу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзу нәтижесінде зиянды зардаптардың (денсаулыққа зиян келтіру, жәбірленушінің өлімі) туындауын алдын ала болжап, олардың болуын қаласа (тікелей қасақаналық) не олардың туындау мүмкіндігіне саналы түрде жол берсе (жанама қасақаналық), жауаптылық «Жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар» атты 1-тараудың тиісті баптары бойынша туындауға тиіс. Бұл жағдайда қауіпсіздік қағидаларын қасақана бұзу неғұрлым қауіпті қылмыс — адам өлтіруді жасаудың тәсілі болып табылады, сондықтан кінәлінің жәбірленушіні өлтіруге қасақаналық ниеті болған жағдайда жасалған әрекет тек ҚК-нің 99-бабы бойынша ғана саралануға тиіс.
Жалпы алғанда, қарастырылып отырған әрекеттің субъективтік жағы кінәнің абайсыздық нысанымен сипатталады.
Себеп пен мақсат саралауға әсер етпейді, бірақ құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілік дәрежесін анықтау және жаза тағайындау кезінде маңызды практикалық мәнге ие. Магистральдық құбыржолды салу, пайдалану немесе жөндеу кезінде қауіпсіздік қағидаларын бұзудан көрінетін әрекеттің себебі мен мақсатын анықтау құқық қолданушыларға магистральдық құбыржолды салатын, пайдаланатын немесе жөндейтін адамның өзінің кәсіби міндеттерін орындауға, тиісінше қоғамдық мүдделерге деген көзқарасын анықтауға және кінәлінің өмірлік құндылықтарын түсінуге мүмкіндік береді.
Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі — магистральдық құбыржолдарды салуды, пайдалануды немесе жөндеуді іс жүзінде жүзеге асырған, он алты жасқа толған, есі дұрыс кез келген жеке тұлға.
Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықты құбыржолдарды қасақана зақымдаудан немесе қиратудан (ҚК-нің 355-бабы) және құбыржолдарды абайсызда зақымдаудан немесе қиратудан (ҚК-нің 356-бабы) ажырату қажет. ҚК-нің 354-бабында көзделген әрекет магистральдық құбыржолдарды салуды, пайдалануды немесе жөндеуді реттейтін арнайы қауіпсіздік қағидаларын аталған қағидалардың сақталуына жауапты адамдардың бұзуы арқылы жасалады. ҚК-нің 355 және 356-баптарында көзделген әрекеттер магистральдық құбыржолдарды қасақана немесе абайсызда зақымдау не қирату арқылы бөгде адамдар тарапынан жасалады.
ҚК-нің 354-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.
ҚК-нің 354-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 354-бабының 4-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.
Ескерту: орфографиялық қателер, баспа қателері және мәтінді тану кезіндегі айқын қателер түзетілді. Мазмұны мен заңдық тұжырымдары мәні бойынша өзгертілген жоқ. Келтірілген ережелердің Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің қолданыстағы редакциясына сәйкестігі жеке тексерілген жоқ.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заң қызметі Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
