333-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің Жер қойнауын қорғау және пайдалану қағидаларын бұзу туралы бабы
1. Жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жобалау және жүргізу кезінде жер қойнауын қорғау және пайдалану қағидаларын, сондай-ақ жер қойнауын пайдаланудың барлық кезеңдерінде жалпы экологиялық талаптарды бұзу, егер бұл іс-әрекет қоршаған ортаға ірі залал келтіруге әкеп соқса немесе әкеп соғуы мүмкін болса не адамның денсаулығына зиян келтірсе, —
үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға не сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан екі жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.
2. Қоршаған ортаға аса ірі залал келтіруге не адамның өліміне не адамдардың жаппай сырқаттануына әкеп соққан дәл сол іс-әрекет — белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз, үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Жер қойнауын қорғау және пайдалану қағидаларын бұзудың қоғамдық қауіптілігі экологиялық қауіпсіздіктің бұзылуынан, адамдардың өміріне немесе денсаулығына зиян келтіруден, адамдардың жаппай сырқаттануына, жануарлар немесе өсімдіктер дүниесінің жаппай қырылуына әкеп соғуынан көрінеді.
Жер қойнауын игеру, пайдалану және қорғау процесінде туындайтын қатынастар 2017 жылғы 27 желтоқсандағы ҚР «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» Кодексімен реттеледі. Аталған Кодекс жер қойнауын пайдалану режимін, жер қойнауын пайдалану саласындағы мемлекеттік басқару мен реттеуді жүзеге асыру тәртібін, жер қойнауы учаскелеріне құқықтардың туындау, жүзеге асырылу және тоқтатылу ерекшеліктерін, жер қойнауын пайдаланушылардың құқықтық жағдайын және олардың тиісті операцияларды жүргізуін, сондай-ақ жер қойнауын пайдалану және жер қойнауын пайдалану құқығына билік ету мәселелерін және жер қойнауы ресурстарын пайдалануға байланысты өзге де қатынастарды айқындайды.
Жоғарыда аталған Кодекстің 10-бабына сәйкес, жер қойнауы деп топырақ қабатынан төмен орналасқан, ал ол болмаған жағдайда — жер бетінен, су айдындары мен су ағындарының түбінен төмен орналасқан жер қыртысының бөлігі танылады.
Пайдалы қазбалар деп құрамында пайдалы компоненттері бар, химиялық құрамы мен физикалық қасиеттері оларды материалдық өндіріс пен тұтыну саласында тікелей немесе өңдеуден кейін пайдалануға мүмкіндік беретін табиғи минералдық түзілімдер мен органикалық заттар танылады.
Өздерінің экономикалық маңызына қарай және жер қойнауын пайдаланудың тиісті талаптарын белгілеу мақсатында пайдалы қазбалар мынадай топтарға бөлінеді:
жерасты сулары;
көмірсутекті пайдалы қазбалар (көмірсутектер);
қатты пайдалы қазбалар (аталған Кодекстің 12-бабы);
Аталған Кодекстің 22-бабына сәйкес, жер қойнауын пайдалану құқығы мынадай операцияларды жүзеге асыру үшін беріледі:
жер қойнауын геологиялық зерттеу;
пайдалы қазбаларды барлау;
пайдалы қазбаларды өндіру;
жер қойнауы кеңістігін пайдалану;
құрылыс салу.
Өндірістік және өзге де объектілерді болжауды, жоспарлауды және жобалауды қоса алғанда, жер қойнауын пайдалану жөніндегі операциялар ҚР экологиялық заңнамасының талаптарына сәйкес келуге тиіс.
Жер қойнауының экологиялық жай-күйі эмиссиялардың жол берілетін шекті нормативтерін белгілеу, жер қойнауын пайдалану жөніндегі қызметті немесе оның жекелеген түрлерін шектеу не тыйым салу арқылы қамтамасыз етіледі.
«Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» Кодексте көзделген жағдайларда мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысынсыз немесе қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органмен келісусіз жер қойнауын пайдалануға тыйым салынады (52-бап).
Өндірістік және өзге де объектілерді жобалауды қоса алғанда, жер қойнауын пайдалану жөніндегі операциялар өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарына сәйкес келуге тиіс.
Жер қойнауын пайдаланушы ҚР заңнамасында көзделген жұмыстарды қауіпсіз жүргізу қағидалары мен нормаларының сақталуын, сондай-ақ авариялардың, жазатайым оқиғалардың алдын алу және оларды жою, кәсіптік аурулардың профилактикасы жөніндегі іс-шаралардың жүргізілуін қамтамасыз етуге міндетті (аталған Кодекстің 53-бабы).
Адамдардың өмірі мен денсаулығына қатер төндіретін, жеке және заңды тұлғаларға материалдық залал келтіруге әкеп соғатын жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларға тыйым салынады.
Жобалау құжаттары деп жер қойнауын пайдалану мақсатында жүргізілетін жұмыстардың жоспарларын, тәсілдерін, әдістемесін, техникалық шарттарын, технологиялық көрсеткіштерін, көлемін, мерзімдерін және өзге де параметрлерін қамтитын құжаттар танылады.
Жобалау құжаттары жер қойнауының әрбір учаскесі үшін лицензияда немесе келісімшартта көзделген оны пайдалану мерзіміне жеке әзірленеді. Жобалау құжаттары экологиялық және өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптары ескеріле отырып әзірленеді. Жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізу кезінде жер қойнауын пайдаланушылар жобалау құжатында көзделген экологиялық және өнеркәсіптік қауіпсіздік параметрлерін сақтауға міндетті (аталған Кодекстің 23-бабы).
Талданып отырған қылмыстың объектісі жер қойнауын ұтымды пайдалану және қорғау арқылы қамтамасыз етілетін экологиялық қауіпсіздік болып табылады.
Объективтік жағынан қарастырылып отырған қылмыс жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жобалау және жүргізу кезінде жер қойнауын қорғау және пайдалану қағидаларын, сондай-ақ жер қойнауын пайдаланудың барлық кезеңдерінде жалпы экологиялық талаптарды бұзу арқылы жасалады, егер бұл іс-әрекет қоршаған ортаға ірі залал келтіруге әкеп соқса немесе әкеп соғуы мүмкін болса не адамның денсаулығына зиян келтірсе.
Жер қойнауын қорғау және пайдалану қағидаларын бұзу техникалық жобаларды, тау-кен жұмыстарының даму жоспарларын сақтамаудан, жер қойнауын пайдалануға байланысты жұмыстардың зиянды әсерінен жер қойнауын, атмосфералық ауаны, жерді, ормандарды, суларды, сондай-ақ ғимараттар мен құрылыстарды қорғау талаптарын регламенттейтін стандарттарды (нормаларды, қағидаларды) бұзудан және т.б. тұрады.
«Жобалау» ұғымы ҚР ҚК-нің 324-бабының 1-бөлігіне берілген түсініктемеде қарастырылған.
Жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізу жер қойнауын пайдаланушылардың және олардың уәкілетті тұлғаларының тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді сатып алуының, сондай-ақ жер қойнауын пайдаланушылармен және жер қойнауын пайдаланушылардың уәкілетті тұлғаларымен жасалған шарттарды орындау шеңберінде қызметті жүзеге асыратын қосалқы мердігерлердің сатып алу тәртібін айқындайды. Бұл сатып алулар тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді сатып алудың жылдық бағдарламасында көзделеді.
Жер қойнауын ұтымды және кешенді пайдалану жөніндегі бірыңғай қағидалар ҚР Энергетика министрінің 2018 жылғы 15 маусымдағы «Жер қойнауын ұтымды және кешенді пайдалану жөніндегі бірыңғай қағидаларды бекіту туралы» бұйрығымен бекітілген. Аталған Қағидалар ҚР «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» Кодексінің 121-бабының 11-тармағына және 184-бабының 3-тармағына сәйкес әзірленген. Қағидалар Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан көмірсутектер кен орындарын барлау мен игеруге және уран кен орындарын игеруге қойылатын талаптарды белгілейді әрі Қазақстан Республикасының құзыретті органының, көмірсутектер саласындағы уәкілетті органның, уран саласындағы уәкілетті органның және олардың аумақтық органдарының, жер қойнауын пайдаланушылардың (операторлардың, сенімгерлік басқарушылардың) және ұйымдардың пайдалануына арналған. Осы Қағидалардың талаптары пайдалы қазбалардың өзге түрлеріне қолданылмайды.
Осы экологиялық қылмыс құрамының құрылымы бойынша құрамы материалдық-формальдық болып табылады, яғни қоршаған ортаға ірі залал келтірілген немесе адамның денсаулығына зиян келтірілген жағдайда ол материалдық құрам деп танылады және тиісінше жер қойнауын қорғау және пайдалану қағидаларын бұзу немесе жалпы экологиялық талаптарды бұзу кезінде зиянды салдарлар туындамаған, бірақ қоршаған ортаға ірі залал келтіруге немесе адамның денсаулығына зиян келтіруге әкеп соғуы мүмкін болған жағдайларда формальдық құрам деп танылады және аяқталған болып есептеледі (ҚР ҚК-нің 324-бабының 1-бөлігіне берілген түсініктемені қараңыз).
Қоршаған ортаға келтірілген «ірі залал» және «адам денсаулығына зиян» ұғымдары ҚР ҚК-нің 324-бабының 1-бөлігіне берілген түсініктемеде қарастырылған.
Экологиялық қылмыстың субъективтік жағы жанама қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жобалау және жүргізу кезінде жер қойнауын қорғау және пайдалану қағидаларын, сондай-ақ жер қойнауын пайдаланудың барлық кезеңдерінде жалпы экологиялық талаптарды бұзатынын сезінеді, ірі залалдың немесе адамның денсаулығына зиян келудің болмай қоймайтынын немесе мүмкін екенін алдын ала болжайды, зардаптардың туындауына саналы түрде жол береді немесе олардың туындауына немқұрайлы қарайды.
Осы экологиялық қылмыстың субъектісі жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жобалау және жүргізу кезінде жер қойнауын қорғау және пайдалану қағидаларын, сондай-ақ жер қойнауын пайдаланудың барлық кезеңдерінде жалпы экологиялық талаптарды бұзатын, он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға болып табылады.
Түсіндіріліп отырған экологиялық қылмыс екі бөліктен тұрады. ҚР ҚК-нің 333-бабының 2-бөлігінде жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жобалау және жүргізу кезінде жер қойнауын қорғау және пайдалану қағидаларын, сондай-ақ жер қойнауын пайдаланудың барлық кезеңдерінде жалпы экологиялық талаптарды бұзғаны үшін, егер бұл әрекет қоршаған ортаға аса ірі залал келтіруге не адамның өліміне не адамдардың жаппай сырқаттануына әкеп соқса, қылмыстық жауаптылық көзделген.
Аталған ауырлататын белгілер ҚР ҚК-нің 324-бабының 2-бөлігінде көзделген экологиялық қылмысты талдау кезінде қарастырылған.
ҚР ҚК-нің 333-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.
ҚР ҚК-нің 333-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилович Борчашвилиден.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
