Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 398-бабына түсініктеме. Байланыс желілері мен құрылыстарын, сондай-ақ мемлекеттік күзетілуге жататын объектілерді күзету қағидаларын бұзу

1. Егер байланыс желілерін немесе байланыс құрылыстарын күзету қағидаларын бұзу байланыс қызметінің тоқтатылуына әкеп соқса немесе байланыстың тоқтатылу қаупін тудырса, —

сексен айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не сексен сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға жазаланады.

2. Қалааралық байланыс кабель желісінің зақымдануына немесе қалааралық байланыстың тоқтатылуына әкеп соққан байланыс желілерін күзету қағидаларын бұзу, —

жүз жиырма айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не жүз жиырма сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не отыз тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

3. Мемлекеттік күзетілуге жататын объектілердің, мемлекеттік органдар мен мемлекеттік мекемелер ғимараттарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету талаптарын бұзу, егер бұл олардың басып алынуына немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соқса, —

үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

1 және 2-бөліктерінде көзделген қылмыстық теріс қылықтың қоғамдық қауіптілігі (1, 2-бөліктері — қылмыстық теріс қылықтар, 3-бөлігі — қылмыс) оның Қазақстан Республикасының аумағында байланыс саласындағы қызметтің құқықтық негіздеріне, осы қызметті реттеу жөніндегі мемлекеттік органдардың өкілеттіктеріне, байланыс қызметтерін көрсететін немесе пайдаланатын жеке және заңды тұлғалардың құқықтары мен міндеттеріне қол сұғуымен сипатталады. Байланыс желілері мен құрылыстарының зақымдануы телефон, телевизия, радиорелелік және байланыстың өзге де түрлерінің, сондай-ақ олардың құрамына кіретін құрылыстар мен жабдықтардың жұмысының елеулі түрде бұзылуына әкелуі мүмкін. Өндірістің барлық салаларында енгізіліп жатқан автоматтандырылған басқару жүйелері байланыстың мінсіз жұмысы жағдайында ғана жұмыс істей алады.

Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 5 шілдедегі «Байланыс туралы» Заңының 1-бабына сәйкес, байланыс Қазақстан Республикасының экономикалық және әлеуметтік инфрақұрылымының ажырамас бөлігі болып табылады және жеке және заңды тұлғалардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға, сондай-ақ қауіпсіздік, қорғаныс, құқықтық тәртіпті сақтау, мемлекеттік органдардың байланыс қызметтеріне деген қажеттіліктерін қамтамасыз етуге арналған.

Байланыс және есептеу техникасы құралдары, сондай-ақ ақпараттық жүйелер ақпаратты жинау, өңдеу, жинақтау және тарату процесін қамтамасыз етудің техникалық базасын құрайды.

398-баптың 1 және 2-бөліктерінде көзделген қылмыстық теріс қылықтың объектісі байланыс желілері мен құрылыстарының, қалааралық байланыс кабель желісінің жұмыс істеу саласында белгіленген қағидалардың сақталуына бағытталған қоғамдық қатынастар болып табылады.

ҚР ҚК 398-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген қылмыстық теріс қылықтың объективтік жағы байланыс желілерін немесе байланыс құрылыстарын күзету қағидаларын бұзудан, егер бұл әрекет байланыстың тоқтатылуына әкеп соқса немесе байланыстың тоқтатылу қаупін тудырса, көрініс табады.

ҚР ҚК 398-бабының 1 және 2-бөліктерінің диспозициясы бланкеттік сипатқа ие және басқа нормативтік құқықтық құжаттарға, атап айтқанда, Қазақстан Республикасының «Байланыс туралы» Заңына, Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2014 жылғы 24 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасында телекоммуникация желілерін күзету қағидаларын бекіту туралы» бұйрығына сілтеме жасайды.

Қазақстан Республикасының «Байланыс туралы» Заңының 2-бабының 10) тармақшасына сәйкес, байланыс — ақпаратты, пошта және арнайы жөнелтілімдерді, ақша аударымдарын қабылдау, жинау, өңдеу, жинақтау, беру (тасымалдау), жеткізу, тарату.

Байланыс желілері деп беру желілері (кабельдік, радиорелелік, спутниктік және басқа да желілер), физикалық тізбектер және желілік-кабельдік байланыс құрылыстары, оның ішінде магистральдық (халықаралық және қалааралық) желілер түсініледі (көрсетілген Заңның 2-бабының 14) тармақшасы).

Байланыс құрылыстары — байланыс құралдарын, байланыс кабельдерін орналастыру үшін жасалған немесе бейімделген инженерлік инфрақұрылым объектілері.

«Байланыс туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 27-бабына сәйкес, байланыс желілерінің сақталуын, техникалық құралдардың, құрылыстар мен құрылғылардың пайдаланылуын қамтамасыз ету мақсатында жерді пайдаланудың ерекше шарттары бар аймақтар болып табылатын күзет аймақтары мен алаңқайлар белгіленеді.

Күзет аймақтарына енгізілген жерлер жергілікті жерде арнайы белгілермен белгіленеді. Мұндай жерлер меншік иелері мен жер пайдаланушылардан алып қоюға жатпайды.

Күзет аймақтарын белгілеу тәртібі және олардағы жұмыс режимі уәкілетті органмен айқындалады. Көрсетілген аймақтардың шекаралары мен олардағы жерлерді пайдалану режимі Қазақстан Республикасының жер заңнамасына сәйкес жерді меншікке немесе жер пайдалануға беру туралы шешім қабылдаған органмен айқындалады.

Көрсетілген Заңның 28-бабына сәйкес, телекоммуникация желілері мен құралдары, радиожиілік спектрі және байланыс спутниктерінің орбиталық позициялары мемлекеттің қорғауында болады.

Телекоммуникация желілері мен құралдарының зақымдануынан келтірілген залалдарды айқындау тәртібін уәкілетті орган белгілейді.

Байланыс құралдарын, құрылыстарын және желілерін, радиожиілік спектрін, байланыс спутниктерінің орбиталық позицияларын күзету Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес белгіленеді.

Радиожиілік спектрі мен байланыс спутниктерінің орбиталық позицияларын пайдаланудың белгіленген тәртібін қорғау мақсатында Қазақстан Республикасының заңнамасында қалыпқа келтірілмеген кедергілер туғызатын радиоэлектрондық байланыс құралдарын өндіруге және Қазақстан Республикасына әкелуге, сондай-ақ пайдалануға шектеулер белгіленуі мүмкін.

Байланыс құралдарын, құрылыстарын және телекоммуникация желілерін зақымдауға, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиілікті құрылғыларды дайындаудың, сатып алудың, әкелудің, пайдаланудың белгіленген тәртібін, барлық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиілікті құрылғылардың жұмыс істеуі үшін радиожиіліктерді пайдалану тәртібін бұзуға, сондай-ақ теледидар мен радио қабылдауға қалыпқа келтірілмеген кедергілер жасауға жол берген жеке және заңды тұлғалар Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген жауаптылықта болады.

Қазақстан Республикасының «Байланыс туралы» Заңының 2-бабының 55) тармақшасына сәйкес, телекоммуникация желісі — телекоммуникация хабарламаларын беруді қамтамасыз ететін, коммутациялық жабдықтан (станциялардан, қосалқы станциялардан, концентраторлардан), желілік-кабельдік құрылыстардан (абоненттік желілерден, жалғау желілері мен байланыс арналарынан), тарату жүйелерінен және абоненттік құрылғылардан тұратын телекоммуникация құралдары мен байланыс желілерінің жиынтығы.

Бұл ретте «байланыс желілері» ұғымы «телекоммуникация желілері» ұғымымен қамтылады, тиісінше, байланыс желілері мен құрылыстарын күзету қағидалары Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2014 жылғы 24 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасында телекоммуникация желілерін күзету қағидаларын бекіту туралы» бұйрығымен реттеледі.

Қазақстан Республикасының «Байланыс туралы» Заңының 2-бабының 54) тармақшасына сәйкес, телекоммуникация желілерінің күзет аймағы — байланыс желісінің бойында және байланыс объектілерінің айналасында орналасқан, оның үстіндегі өсімдіктері мен құрылыстары бар жер учаскесі.

Қазақстан Республикасында телекоммуникация желілерін күзету қағидаларына сәйкес, телекоммуникация желілерінің күзет аймақтары мынадай мақсаттар үшін белгіленеді:

елді мекендерден тыс ормансыз учаскелерде орналасқан жерасты кабельдік және әуе байланыс және радиофикация желілері үшін — жерасты кабелінің трассасынан немесе әуе желілерінің шеткі сымдарынан екі жаққа кемінде 2 метр қашықтықта орналасқан параллель түзулермен айқындалатын осы желілер бойындағы жер учаскелері түрінде;

кабельдік байланыс желілеріндегі жерүсті және жерасты қызмет көрсетілмейтін күшейткіш және регенерациялық пункттер үшін — күшейткіш және регенерациялық пункттер қондырғыларының ортасынан немесе олардың топырақ үйіндісі шекарасынан кемінде 3 метр қашықтықта және жерге тұйықтау контурларынан кемінде 2 метр қашықтықта орналасқан тұйық сызықпен айқындалатын жер учаскелері түрінде;

суасты кабельдік байланыс желілері үшін — су бетінен бастап түбіне дейінгі бүкіл тереңдіктегі су кеңістігінің учаскелері түрінде, олар теңіз кабелінің трассасынан 0,25 теңіз милі (0,4 км) қашықтықта орналасқан параллель жазықтықтармен, ал өзендер, көлдер, су қоймалары, каналдар (арықтар) арқылы өтетін кабель трассасынан әр жағынан 100 метр қашықтықта айқындалады;

елді мекендерде орналасқан телефон кабельдік кәріздері, топыраққа төселген брондалған кабельдер, тіректерге ілінген кабельдік желілер және әуе байланыс және радиофикация желілері үшін — осы желілер бойындағы, құбырлар трассасынан немесе қарау құрылғысынан әр жағынан кемінде 2 метр қашықтықта орналасқан параллель түзулермен айқындалатын жер учаскелері түрінде немесе әуе желілерінің шеткі сымдарынан әр жағынан кемінде 2 метр қашықтықта орналасқан жер учаскелері түрінде;

тұрғын үйлердің, әкімшілік ғимараттар мен құрылыстардың жертөле және шатыр үй-жайларында, қабаттық қалқандарда және қабатаралық өтпелерде орналасқан, сондай-ақ ғимараттардың сыртқы және ішкі қабырғалары бойымен төселген байланыс кабельдік желілері үшін — кабель трассасынан әр жағынан кемінде 25 миллиметр қашықтықта орналасқан параллель түзулермен айқындалатын жер учаскелері түрінде.

Жоғарыда көрсетілген Қағидаларға сәйкес, телекоммуникация желілерінің күзет аймақтарының шегінде байланыс желілерін/құрылыстарын пайдаланатын тиісті ұйым өкілінің жазбаша келісімінсіз және қатысуынсыз мынадай жұмыстарды жүргізуге жол берілмейді:

құрылыс, монтаждау және жару жұмыстарының кез келген түрін жүзеге асыруға, топырақты жер қазу механизмдерімен тегістеуге және топырақты 0,3 метрден астам тереңдікте ашуға байланысты жер жұмыстарын жүргізуге (көрсетілген тереңдіктен аспайтын жырту жұмыстарын қоспағанда);

ұңғымаларды бұрғылауға, шурф қазуға, топырақ сынамаларын алуға, жарылыс жұмыстарын жүргізуге байланысты геологиялық-түсіру, іздестіру, геодезиялық және басқа да зерттеу жұмыстарын жүргізуге;

жобасыз жүргізілетін және оларды орындау кезінде байланыс желілері/құрылыстары зақымдануы мүмкін жұмыстарды жүргізуге (шұңқыр қазу, ағаш отырғызу, дала тұрақтарын орналастыру, мал ұстау, материалдарды, жемшөп пен тыңайтқыштарды жинау, атыс алаңдарын жабдықтау), сондай-ақ от жағуға;

автокөліктің, тракторлардың және механизмдердің жүру жолдары мен тұрақтарын, қоршаулар мен басқа да кедергілерді, жолдардан уақытша түсетін жолдарды ұйымдастыруға, габариттері тіректердегі сымдардың іліну биіктігіне тең немесе одан асатын ірі көлемді жүктерді әуе байланыс және радиофикация желілерінің астымен тасымалдауға, каналдар (арықтар) салуға, жеке үйлерді (құрылыстарды) инженерлік желілерге (су құбырына, жылу желісіне) қосу үшін траншеялар қазуға;

кемелердің, баржалардың және жүзбелі крандардың тұрағы үшін айлақтар ұйымдастыруға, тиеу-түсіру, суасты-техникалық, түбін тереңдету және жер қазу жұмыстарын жүргізуге, балық аулау учаскелерін бөлуге, су жануарларын және су өсімдіктерін түптік аулау құралдарымен аулауға, мал суаратын орындар ұйымдастыруға, мұз жаруға және дайындауға. Кемелер мен басқа да жүзбелі құралдарға зәкірлерді тастауға, зәкірлері, шынжырлары, лоттары, сүйреткіштері мен тралдары түсірілген күйде жүруге жол берілмейді;

электр беру желілерін, радиостанцияларды және электромагниттік энергия шығаратын әрі байланыс желілеріне қауіпті әсер ететін басқа да объектілерді салуға және реконструкциялауға;

жерасты кабельдік байланыс желілерінің өтуін ескермей, жерасты коммуникацияларын коррозиядан қорғау жұмыстарын жүргізуге;

уақытша объектілерді (дүңгіршектерді, жарнамалық қалқандарды, аялдамаларды) орналастыруға;

ғимараттардың шатырын, шатыр асты үй-жайларын ауыстыру және жөндеу бойынша, ғимараттардың шатырлары арқылы төселетін тірек және тартпа сымдарды, тіректік кабельдік байланыс желілерін бекітумен тікелей байланысты жұмыстарды, сондай-ақ ғимараттардың сыртқы және ішкі қабырғаларында, жертөлелерде және қабатаралық өтпелерде орналасқан байланыс кабельдері мен сымдарының зақымдануы мүмкін жұмыстарды жүргізуге.

«Байланыс туралы» Заңның 8-бабы 1-тармағының 19-11) тармақшасына сәйкес, Қазақстан Республикасында телекоммуникация желілерін күзету қағидаларын, оның ішінде күзет аймақтарын белгілеу тәртібі мен олардағы жұмыс режимін бекіту уәкілетті органның құзыретіне жатады.

Уәкілетті орган — Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайтын, байланыс саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыруды, мемлекеттік бақылауды, байланыс саласында қызмет көрсететін немесе оны пайдаланатын тұлғалардың қызметін үйлестіру мен реттеуді жүзеге асыратын орталық атқарушы орган («Байланыс туралы» Заңның 2-бабының 65) тармақшасы).

Осылайша, байланыс желілері мен құрылыстарын күзету қағидаларын бұзу деп, атқаратын жұмысына немесе лауазымына байланысты байланыс желілері мен құрылыстарын күзету қағидаларын регламенттейтін нормативтік құқықтық актілерде көзделген әрекеттерді орындауға міндетті бола тұра, оларды орындамаған немесе оларды бұза отырып не толық көлемде (ішінара) орындаған кезде жасалатын әрекет немесе әрекетсіздік нысанындағы қылмыстық құқық бұзушылықты түсіну қажет. Мысалы, байланыс желілері мен құрылыстарын күзету қағидаларын бұзу топырақты нығайту жөніндегі талаптарды орындамаудан, лауазымды тұлғаның күзет аймағында техникалық құжаттамасыз жұмыс жүргізуінен көрініс табуы мүмкін, егер бұл мән-жай кабельдік байланыс желісінің зақымдануына себеп болып, байланыстың үзілуіне немесе байланыстың тоқтатылу қаупінің туындауына әкеп соқса.

ҚР ҚК 398-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылықтың құрамы құрылымы бойынша формальдық-материалдық болып табылады. Қылмыстық теріс қылық байланыс желілерін немесе құрылыстарын күзету қағидаларын бұзу байланыстың тоқтатылуы немесе байланыстың тоқтатылу қаупінің туындауы түріндегі зардаптарға әкеп соққан сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Субъективтік жағы ҚР ҚК 398-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген қылмыстық теріс қылық құрамының субъективтік жағы кінәнің қасақана нысанымен сипатталады. Бұл ретте қасақаналық тікелей де, жанама да болуы мүмкін.

Тікелей қасақаналықпен қылмыстық теріс қылық жасаған кезде кінәлі адам байланыс желілерін немесе байланыс құрылыстарын күзету қағидаларын бұзып отырғанын сезінеді, байланыстың тоқтатылуы түріндегі қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және олардың туындауын қалайды.

Жанама қасақаналық кезінде адам байланыс желілерін немесе байланыс құрылыстарын күзету қағидаларын бұзып отырғанын сезінеді, байланыстың тоқтатылуы түріндегі қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі, олардың туындауын қаламайды, бірақ оған саналы түрде жол береді не оларға немқұрайды қарайды.

Зерттеліп отырған құрамға қатысты себеп пен мақсат субъективтік жақтың факультативтік белгілері мәртебесіне ие. Тиісінше, олар саралауға әсер етпейді. Себептер әртүрлі болуы мүмкін және жаза тағайындау кезінде ескерілуге тиіс.

ҚР ҚК 398-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген қылмыстық теріс қылықтың субъектісі байланыс желілерін немесе байланыс құрылыстарын күзету қағидаларын сақтау міндеті жүктелген, он алты жасқа толған, есі дұрыс кез келген жеке тұлға болуы мүмкін.

ҚР ҚК 398-бабының 2-бөлігі қалааралық байланыс кабель желісінің зақымдануына немесе қалааралық байланыстың тоқтатылуына әкеп соққан байланыс желілерін күзету қағидаларын бұзғаны үшін жауаптылықты көздейді.

Қазақстан Республикасының «Байланыс туралы» Заңының 2-бабының 33) тармақшасына сәйкес, қалааралық байланыс желісі — Қазақстан Республикасының аумағында байланыс операторының қалааралық коммутациялық станцияларын қосатын байланыс желісі.

Кабельдік байланыс желілері деп байланыс арналарын ұйымдастыруға арналған, сымды тарату жүйелерімен бірге пайдаланылатын бағытталған беру құралдарынан (кабельдерден) тұратын байланыс желілері түсініледі. Байланысты ұйымдастыру деп телефон байланысы, факсимильдік байланыс, деректерді беру, технологиялық байланыс және басқа да байланыс түрлерінің арналарын ұйымдастыруды түсіну қажет.

Қалааралық байланыс кабель желісінің зақымдануы деп оны кейіннен пайдалануды қиындататын немесе қалпына келтіру жұмыстарын жүргізбей пайдалануды мүлдем мүмкін етпейтін кабель желісінің бүлінуін түсіну қажет.

Қалааралық байланыстың тоқтатылуы деп қалалар арасындағы ақпаратты қабылдаудың, жинаудың, өңдеудің, жинақтаудың, берудің толық тоқтауын түсіну қажет. Басқаша айтқанда, бұл байланыс желілерін олардың мақсаты бойынша қалпына келтіруге және пайдалануға болмайтын жағдайға келтіру.

ҚР ҚК 398-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылықтың құрамы құрылымы бойынша материалдық болып табылады. Қылмыстық теріс қылық байланыс желілерін немесе құрылыстарын күзету қағидаларын бұзу қалааралық байланыс кабель желісінің зақымдануына немесе қалааралық байланыстың тоқтатылуына әкеп соққан сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

ҚР ҚК 398-бабының 3-бөлігінде заң шығарушы мемлекеттік күзетілуге жататын объектілердің, мемлекеттік органдар мен мемлекеттік мекемелер ғимараттарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету талаптарын бұзғаны, егер бұл олардың басып алынуына немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққаны үшін қылмыстық жауаптылықты көздейтін дербес қылмыс құрамын бекіткен.

ҚР ҚК 398-бабының 3-бөлігінде көзделген қылмыстың қоғамдық қауіптілігі оның мемлекеттік күзетілуге жататын объектілерге, мемлекеттік органдар мен мемлекеттік мекемелер ғимараттарына қол сұғуымен сипатталады, соның салдарынан олардың қалыпты қызметі бұзылады.

Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі мемлекеттік күзетілуге жататын объектілердің, мемлекеттік органдар мен мемлекеттік мекемелер ғимараттарының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған қоғамдық қатынастар болып табылады.

ҚР ҚК 398-бабының 3-бөлігінде көзделген қылмыстың объективтік жағы мемлекеттік күзетілуге жататын объектілердің, мемлекеттік органдар мен мемлекеттік мекемелер ғимараттарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету талаптарын бұзудан, егер бұл олардың басып алынуына немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соқса, көрініс табады.

ҚР ҚК 398-бабының 3-бөлігінің диспозициясы бланкеттік сипатқа ие және басқа нормативтік құқықтық құжаттарға, атап айтқанда, Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 19 қазандағы «Күзет қызметі туралы» Заңына, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 7 қазандағы «Мемлекеттік күзетілуге жататын объектілердің кейбір мәселелері туралы» қаулысына сілтеме жасайды.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 7 қазандағы «Мемлекеттік күзетілуге жататын объектілердің кейбір мәселелері туралы» қаулысымен бекітілген Мемлекеттік күзетілуге жататын объектілердің инженерлік-техникалық нығайтылуына қойылатын талаптардың 1-тармағының 1) тармақшасына сәйкес, қауіпсіздік — қандай да бір қатердің іске асырылуы немесе оның салдарының әрекеті нәтижесінде объектіге зиян келтіруге байланысты жол берілмейтін тәуекел болмайтын қорғалатын объектінің жай-күйі.

Объект — материалдық құндылықтар немесе міндетті түрде күзетілуге жататын өзге де заттар шоғырланған ғимарат, құрылыс немесе жергілікті жер учаскесі (Талаптардың 1-тармағының 7) тармақшасы).

Күзетілетін объект — материалдық немесе өзге де құндылықтары бар жеке үй-жай (аумақ) немесе бір немесе бірнеше ғимарат шегінде орналасқан, ортақ аумақпен біріктірілген және Күзет бөлімшесі күзететін бірнеше үй-жай (Талаптардың 1-тармағының 28) тармақшасы).

Көрсетілген Қағидаларға сәйкес, Қазақстан Республикасының мемлекеттік күзетілуге жататын объектілері үш негізгі санатқа бөлінеді: аса маңызды мемлекеттік объектілер, стратегиялық объектілер және экономика салаларының стратегиялық маңызы бар әрі жарғылық капиталында мемлекет тікелей немесе жанама түрде акциялардың (қатысу үлестерінің) бақылау пакетін иеленетін заңды тұлғаларға тиесілі объектілер.

Аса маңызды мемлекеттік объектілерге тұтастығының бұзылуы мемлекеттің қауіпсіздігіне, оған жүктелген функциялардың нақты іске асырылуына теріс әсер етуі, экономикаға елеулі залал келтіруі, мемлекетаралық қатынастарды қиындатуы мүмкін, сондай-ақ мемлекет пен қоғам үшін маңызды мәнге ие объектілер жатады.

Аса маңызды мемлекеттік объектілер санатына мыналар жатады: Қазақстан Республикасының орталық және жергілікті атқарушы мемлекеттік органдарының республикалық және облыстық маңызы бар әкімшілік ғимараттары мен объектілері, Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты, жергілікті және өзге де соттар, Бас прокуратура, облыстардың прокуратуралары, республикалық маңызы бар қалалар мен Қазақстан Республикасы астанасының прокуратуралары, қалалық және оларға теңестірілген әскери және басқа да мамандандырылған прокуратуралар, Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитет және оның аумақтық бөлімшелері; Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің объектілері, оның филиалдары мен қоймалары; Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан шетелдік дипломатиялық өкілдіктер, шетелдік консулдық мекемелер, халықаралық ұйымдар және халықаралық ұйымдардың өкілдіктері.

Стратегиялық объектілерге қазақстандық қоғамның орнықты дамуы үшін әлеуметтік-экономикалық маңызы бар, оларға зиян келтіру Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігінің жай-күйіне теріс әсер етуі, азаматтардың өмірі мен денсаулығына қатер төндіруі мүмкін объектілер жатады.

Стратегиялық объектілер санатына мыналар жатады: Қазақстан Республикасының Мемлекеттік күзет қызметі ішкі істер органдарының бөлімшелерімен бірлесіп күзететін, Президент бекітетін тізбеге енгізілген объектілер, сондай-ақ мемлекеттік маңызы бар объектілер; Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының әскери бөлімдері, мемлекеттік материалдық резервтердің объектілері — медициналық препараттарды, жанар-жағармай материалдарын сақтауға арналған қоймалар, азық-түлік және киім-кешек қоймалары; аса қауіпті, бактериологиялық, биологиялық, химиялық, есірткі құралдары мен прекурсорларды әзірлеу, өндіру, сынау, зерттеу және сақтау жөніндегі мемлекеттік ұйымдар мен мекемелердің объектілері; ғарыш инфрақұрылымы объектілері; атом энергиясын пайдалану объектілері; тыныс-тіршілікті қамтамасыз ету объектілері, оның ішінде мынадай салалардағы объектілер: жылумен жабдықтау — жылу электр орталықтары (50 Гкал-дан жоғары); ауыз сумен жабдықтау — су жинау құрылыстары.

Жарғылық капиталында мемлекет тікелей немесе жанама түрде акциялардың (қатысу үлестерінің) бақылау пакетін иеленетін, стратегиялық маңызы бар экономика салаларына жататын заңды тұлғаларға тиесілі объектілерге қызметі төтенше жағдайлардың туындау қаупі жоғары, жарғылық капиталында мемлекет қатысатын ірі салық төлеушілерге жатқызылған Қазақстан Республикасының объектілері жатады.

Осы санатқа мыналар жатады: су шаруашылығы объектілері — гидротехникалық құрылыстар: гидротораптар, шлюздер, бөгеттер; су ресурстарын басқару үшін пайдаланылатын су қоймалары; республикалық маңызы бар байланыс, теле- және радиохабар тарату объектілері; жарылғыш және улы заттарды сақтайтын заңды тұлғалардың объектілері.

Мемлекеттік күзетілуге жататын объектілерді күзетуді мемлекеттік органдар, ішкі істер органдарының мамандандырылған күзет бөлімшелері, Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары жүзеге асырады.

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік күзет қызметі күзетілетін адамдардың жұмыс және тұру орындарының қауіпсіздігін ішкі істер органдарының мамандандырылған күзет бөлімшелерін тарта отырып қамтамасыз етеді.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары, жарғылық капиталында мемлекет тікелей немесе жанама түрде акциялардың (қатысу үлестерінің) бақылау пакетін иеленетін заңды тұлғалар жоғарыда көрсетілген Қағидаларға сәйкес тиісті санаттарға жататын жаңадан құрылған объектілерді мемлекеттік күзетілуге жататын объектілер тізбесіне (бұдан әрі — Тізбе) енгізу және таратылған объектілерді одан шығару жөніндегі ұсыныстарды есепті жылдың 20 сәуіріне дейін Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігіне енгізеді.

Ішкі істер министрлігі мемлекеттік органдар мен заңды тұлғалардың ұсыныстары бойынша жыл сайын 1 желтоқсаннан кешіктірмей заңнамада белгіленген тәртіппен Тізбеге түзетулер енгізуі мүмкін.

Қазақстан Республикасының 1961 жылғы 18 сәуірдегі Дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясына, 1963 жылғы 24 сәуірдегі Консулдық қатынастар туралы Вена конвенциясына және Қазақстан Республикасының басқа да халықаралық шарттарына сәйкес шетелдік дипломатиялық өкілдіктерді, шетелдік консулдық мекемелерді, халықаралық ұйымдар мен халықаралық ұйымдардың өкілдіктерін күзетуді Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің мамандандырылған күзет бөлімшелері жыл сайын Сыртқы істер министрлігі Ішкі істер министрлігіне ұсынатын тізбеге сәйкес қамтамасыз етеді.

«Ғимарат» ұғымы Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 16 шілдедегі «Қазақстан Республикасындағы сәулет, қала құрылысы және құрылыс қызметі туралы» Заңының 1-бабының 60) тармақшасында берілген.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 22 қарашадағы «Әкімшілік ғимараттарда мемлекеттік органдардың атауы жазылған маңдайшаларды дайындау және орналастыру қағидаларын бекіту туралы» қаулысына сәйкес, мемлекеттік органдар — Конституциямен, заңдармен және өзге де нормативтік құқықтық актілермен мемлекет атынан мынадай функцияларды жүзеге асыруға уәкілеттік берілген мемлекеттік мекемелер: жалпыға бірдей міндетті мінез-құлық қағидаларын айқындайтын актілер шығару; әлеуметтік маңызы бар қоғамдық қатынастарды басқару және реттеу; мемлекет белгілеген жалпыға бірдей міндетті мінез-құлық қағидаларының сақталуын бақылау.

Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 1 наурыздағы «Мемлекеттік мүлік туралы» Заңының 1-бабының 15) тармақшасына сәйкес, мемлекеттік мекеме — егер Қазақстан Республикасының заңдарында қосымша қаржыландыру көздері белгіленбесе, басқарушылық, әлеуметтік-мәдени немесе коммерциялық емес сипаттағы өзге де функцияларды жүзеге асыру үшін мемлекет құрған және тек бюджет немесе Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің бюджеті (шығыстар сметасы) есебінен ғана ұсталатын коммерциялық емес ұйым.

Осылайша, мемлекеттік күзетілуге жататын объектілердің, мемлекеттік органдар мен мемлекеттік мекемелер ғимараттарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету талаптарын бұзу деп, атқаратын жұмысына немесе лауазымына байланысты жоғарыда аталған объектілердің қауіпсіздігіне қойылатын талаптарды регламенттейтін нормативтік немесе жергілікті құқықтық актілерде көзделген әрекеттерді орындауға міндетті бола тұра, оларды орындамау немесе оларды бұза отырып не толық көлемде (ішінара) орындау түрінде көрініс табатын әрекет немесе әрекетсіздік нысанындағы қылмыстық құқық бұзушылықты түсіну қажет.

Бұл ретте ҚР ҚК 398-бабының 3-бөлігі бойынша жауаптылық жоғарыда аталған объектілердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі кез келген талаптарды бұзғаны үшін емес, тек бұзылуы бапта көрсетілген зиянды зардаптардың туындауына әкеп соққан талаптарды бұзғаны үшін туындайтынын ескеру қажет.

Қылмыс құрамы құрылымы бойынша материалдық болып табылады, осыған байланысты аталған іс-әрекеттің объективтік жағы үш міндетті белгіні қамтиды: біріншіден, бұл мемлекеттік күзетілуге жататын объектілердің, мемлекеттік органдар мен мемлекеттік мекемелер ғимараттарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету талаптарын бұзудан көрініс табатын қоғамдық қауіпті әрекет; екіншіден, көрсетілген объектілерді басып алу немесе өзге де ауыр зардаптар келтіру түрінде көрініс табатын қоғамдық қауіпті зардаптар; үшіншіден, заңда көрсетілген бұзушылықтар мен зардаптар арасындағы себепті байланыс. Тиісінше, іс-әрекет қоғамдық қауіпті зардаптар туындаған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Мемлекеттік күзетілуге жататын объектілердің, мемлекеттік органдар мен мемлекеттік мекемелер ғимараттарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету талаптарын бұзудың қоғамдық қауіпті зардабы ретінде заң шығарушы мемлекеттік күзетілуге жататын объектілерді, мемлекеттік органдар мен мемлекеттік мекемелер ғимараттарын басып алуды немесе өзге де ауыр зардаптар келтіруді көздеген.

Басып алу деп мемлекеттік күзетілуге жататын объектіні, мемлекеттік органның немесе мемлекеттік мекеменің ғимаратын заңсыз иеленуді түсіну қажет. Ауыр зардаптар ұғымы ҚР ҚК 3-бабының 4) тармақшасында қамтылған.

ҚР ҚК 398-бабының 3-бөлігінде көзделген қылмыс құрамының субъективтік жағы кінәнің қасақана нысанымен сипатталады. Бұл ретте қасақаналық тікелей де, жанама да болуы мүмкін.

Тікелей қасақаналықпен қылмыс жасаған кезде кінәлі адам мемлекеттік күзетілуге жататын объектілердің, мемлекеттік органдар мен мемлекеттік мекемелер ғимараттарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету талаптарын бұзып отырғанын сезінеді, жоғарыда аталған объектілерді басып алу немесе өзге де ауыр зардаптар келтіру түріндегі қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және олардың туындауын қалайды.

Жанама қасақаналық кезінде адам мемлекеттік күзетілуге жататын объектілердің, мемлекеттік органдар мен мемлекеттік мекемелер ғимараттарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету талаптарын бұзып отырғанын сезінеді, жоғарыда аталған объектілерді басып алу немесе өзге де ауыр зардаптар келтіру түріндегі қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі, олардың туындауын қаламайды, бірақ оған саналы түрде жол береді не оларға немқұрайды қарайды.

Зерттеліп отырған қылмыс құрамына қатысты себеп пен мақсат субъективтік жақтың факультативтік белгілері мәртебесіне ие. Тиісінше, олар саралауға әсер етпейді. Себептер әртүрлі болуы мүмкін және жаза тағайындау кезінде ескерілуге тиіс.

ҚР ҚК 398-бабының 3-бөлігінде көзделген қылмыстың субъектісі мемлекеттік күзетілуге жататын объектілердің, мемлекеттік органдар мен мемлекеттік мекемелер ғимараттарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету талаптарын сақтау міндеті жүктелген, он алты жасқа толған, есі дұрыс кез келген жеке тұлға болуы мүмкін.

ҚР ҚК 398-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

ҚР ҚК 398-бабының 3-бөлігінде көзделген іс-әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстар санатына жатады.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Жолдаулар